Aparat ruchu - Puls życia 7

1.Aparat ruchu - część bierna i część czynna

Aparat ruchu tworzą współpracujące ze sobą układ szkieletowy i układ mięśniowy. Układ szkieletowy to część bierna - kości same nie mogą zmieniać położenia. Układ mięśniowy to część czynna - mięśnie, kurcząc się, przesuwają kości i wprawiają je w ruch.

2.Funkcje układu szkieletowego

Dźwiga ciężar całego ciała, nadaje organizmowi kształt, chroni narządy przed urazami, wytwarza komórki krwi i gromadzi substancje mineralne. Razem z mięśniami umożliwia też ruch.

3.Funkcje mięśni szkieletowych

Mięśnie szkieletowe (część czynna aparatu ruchu) umożliwiają przemieszczanie się, utrzymywanie prawidłowej postawy ciała, ruchy klatki piersiowej podczas wdechów i wydechów oraz wytwarzanie ciepła chroniącego organizm przed wychłodzeniem.

4.Szkielet osiowy i szkielet kończyn

Szkielet człowieka (wewnętrzny, jak u innych kręgowców) dzielimy na szkielet osiowy - czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa - oraz szkielet kończyn - kości kończyn górnych i dolnych wraz z obręczami barkową i miedniczną, które łączą kończyny ze szkieletem osiowym. Szkielet dorosłego człowieka liczy 206-208 kości.

5.Kształty kości

Ze względu na kształt wyróżniamy kości: długie (np. kość udowa, budują kończyny), płaskie (np. łopatka, pełnią głównie funkcje ochronne), krótkie (np. kości nadgarstka, odporne na złamania) i różnokształtne (np. kręgi, o nieregularnych kształtach i z wyrostkami). Kształt kości wiąże się z jej funkcją.

6.Skład chemiczny tkanki kostnej

Tkanka kostna składa się z komórek kostnych (ok. 5% masy) i wytwarzanej przez nie substancji międzykomórkowej. Ta zawiera związki mineralne - związki wapnia i fosforu (blisko 70% masy), dzięki którym kość jest sztywna i twarda - oraz związki organiczne, głównie białka (ok. 25%), które nadają sprężystość i odporność na odkształcenia.

7.Co osłabia kości?

U ludzi w podeszłym wieku w kościach ubywa białka i wapnia, więc stają się kruche i podatne na złamania. Gdy pokarm zawiera za mało soli mineralnych, organizm zużywa sole z tkanki kostnej, co osłabia strukturę kości.

8.Tkanka chrzęstna w kościach

Tkanka zbudowana z komórek leżących w jamkach elastycznej substancji międzykomórkowej. W przeciwieństwie do tkanki kostnej nie zawiera związków mineralnych, dlatego jest elastyczna i sprężysta. Pokrywa powierzchnie styku kości (np. nasady kości długich) i chroni je przed ścieraniem.

9.Kostnienie szkieletu

Zastępowanie chrząstki tkanką kostną, które trwa do ok. 25. roku życia. Kości dzieci zawierają częściowo tkankę chrzęstną, więc są bardziej elastyczne i mniej podatne na złamania niż kości dorosłych, a dzięki chrząstce mogą rosnąć.

10.Budowa kości długiej

Kość długa ma długi, wąski trzon i dwie rozszerzone nasady. Okrywa ją okostna, pod którą leży tkanka kostna zbita (najgrubsza w trzonie), a wnętrze wypełnia tkanka kostna gąbczasta (najwięcej w nasadach). W trzonie jest jama szpikowa ze szpikiem kostnym. Nasady pokrywa tkanka chrzęstna.

11.Okostna

Błona na powierzchni kości, w której biegną liczne naczynia krwionośne i nerwy. Chroni kość i umożliwia jej przyrost na grubość, a jej komórki kościotwórcze umożliwiają regenerację kości, czyli odtworzenie jej po złamaniu.

12.Tkanka kostna zbita i tkanka kostna gąbczasta

Tkanka kostna zbita jest bardzo twarda; jej blaszki kostne układają się w kręgi wokół kanału z naczyniami krwionośnymi i nerwem. Buduje powierzchnię kości, najgrubiej w trzonie. Tkanka kostna gąbczasta ma blaszki tworzące beleczki z dużymi przestrzeniami między nimi; jest lżejsza i bardziej sprężysta, ale mniej twarda. Najwięcej jej w nasadach.

13.Szpik kostny czerwony i żółty

Szpik kostny to galaretowata substancja w jamach szpikowych kości długich i między beleczkami tkanki gąbczastej. Szpik czerwony wytwarza komórki krwi i płytki krwi. Szpik żółty składa się głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. U dzieci jest tylko szpik czerwony; z wiekiem część zamienia się w żółty.

14.Czaszka

Część szkieletu osiowego chroniąca mózg i inne narządy głowy. Większość jej kości łączy się nieruchomo szwami, więc tworzy zwartą konstrukcję jak pancerz. Przez drobne otwory czaszki przechodzą nerwy i naczynia krwionośne. U noworodka są ciemiączka - miękkie połączenia kości sprężystą tkanką łączną, które pozwalają czaszce zmieniać kształt przy porodzie i szybko rosnąć.

15.Mózgoczaszka i trzewioczaszka

Mózgoczaszka to tylna i górna część czaszki - twarda bryła o kształcie zbliżonym do kuli, z płaskich kości o dużej powierzchni, chroniąca mózg. Trzewioczaszka (twarzoczaszka) to przednia i dolna część czaszki - chroni początkowe odcinki układów oddechowego i pokarmowego oraz niektóre narządy zmysłów, np. oczy; przyczepiają się do niej mięśnie żucia i połykania.

16.Kości mózgoczaszki i trzewioczaszki

Mózgoczaszkę tworzy osiem kości: pojedyncze - czołowa, klinowa, sitowa i potyliczna - oraz parzyste ciemieniowe i skroniowe. Trzewioczaszkę tworzy kilkanaście kości, m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedyncza żuchwa - jedyna kość czaszki połączona z innymi ruchomo.

17.Zatoki

Przestrzenie wypełnione powietrzem w niektórych kościach przedniej części czaszki, połączone z drogami oddechowymi. Sprawiają, że kości są lekkie, a zarazem wytrzymałe, wpływają na barwę głosu (jak pudło gitary) i biorą udział w ogrzewaniu i nawilżaniu wdychanego powietrza.

18.Odcinki kręgosłupa

Kręgosłup składa się z 33 lub 34 kręgów połączonych tkanką chrzęstną i ma 5 odcinków: szyjny (7 kręgów, opiera się na nim czaszka), piersiowy (12 kręgów, najdłuższy), lędźwiowy (5 najbardziej masywnych kręgów, dźwiga ciężar górnej części ciała), krzyżowy (kość krzyżowa z 5 zrośniętych kręgów, łączy się z obręczą miedniczną) i ogonowy (kość guziczna z 4-5 zrośniętych kręgów).

19.Kręgosłup - funkcja i budowa kręgu

Kręgosłup biegnie od podstawy czaszki do końca tułowia, dźwiga ciężar górnej części ciała i pozwala utrzymać pionową postawę; łączą się z nim czaszka, żebra i obręcze kończyn. Kręg ma gruby trzon i cieńszy łuk, od którego odchodzą wyrostki (połączenia z innymi kośćmi, przyczep mięśni). Otwory kręgowe wszystkich kręgów tworzą kanał, w którym biegnie rdzeń kręgowy.

20.Klatka piersiowa

Zbudowana z kręgów piersiowych, 12 par żeber i mostka; osłania serce i płuca. Żebra łączą się z mostkiem elastyczną chrząstką, więc klatka może zmieniać objętość, co umożliwia wdechy i wydechy. Żebra prawdziwe (7 par) łączą się z mostkiem własnymi chrząstkami, rzekome (3 pary) - przez chrząstkę siódmego żebra, a wolne (2 pary) nie łączą się z mostkiem.

21.Szkielet kończyny górnej

Ramię tworzy kość ramienna, przedramię - kość łokciowa i kość promieniowa, połączone ruchomo. Ręka składa się z nadgarstka (8 kości krótkich), śródręcza (5 kości) i paliczków palców; przeciwstawny kciuk ma 2 paliczki, pozostałe palce - po 3. Kończyna górna ma 32 kości, z czego 27 w ręce; jej długie, cienkie elementy służą do precyzyjnych czynności.

22.Obręcz barkowa

Część szkieletu kończyn górnych łącząca je ze szkieletem osiowym. Składa się z 4 kości: dwóch łopatek (płaskich, trójkątnych, przylegających do górnych żeber) i dwóch obojczyków (długich, wygiętych, leżących nad klatką piersiową i łączących się z mostkiem).

23.Szkielet kończyny dolnej

Udo tworzy kość udowa - najdłuższa, najcięższa i najbardziej wytrzymała kość (ok. 25% długości ciała). Podudzie tworzą kość piszczelowa i strzałkowa. Kolano łączy kości uda i podudzia; z przodu chroni je płaska rzepka. Stopę tworzą kości stępu, śródstopia i paliczki. Kości kończyny dolnej są grubsze niż górnej, bo dźwigają ciężar ciała.

24.Szkielet stopy

Stopę tworzy 7 masywnych kości stępu, 5 długich kości śródstopia i paliczki palców. Kości stopy tworzą elastyczne sklepienie, które zmienia kształt podczas chodzenia i łagodzi zmiany obciążenia w czasie ruchu.

25.Obręcz miedniczna i miednica

Obręcz miedniczną tworzą dwie kości miedniczne, każda z trzech zrośniętych kości: biodrowej, łonowej i kulszowej. Łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym. Kości miedniczne z kością krzyżową i guziczną tworzą miednicę. U kobiet miednica jest szersza, z przestrzenią w kształcie owalu (umożliwia poród), u mężczyzn węższa, z przestrzenią w kształcie trójkąta.

26.Rodzaje połączeń kości

Szwy - nieruchome połączenia cienką, bardzo mocną warstwą tkanki łącznej włóknistej (np. kości czaszki). Chrząstkozrosty - połączenia chrząstką o ograniczonej ruchomości; w kręgosłupie to krążki międzykręgowe, które nadają mu elastyczność i amortyzują obciążenia. Stawy - połączenia z przestrzenią między kośćmi, które dają największą ruchomość (np. kości kończyn).

27.Budowa stawu

Staw tworzą powierzchnie stawowe - wypukła główka i wklęsła panewka - oraz jama stawowa wypełniona mazią, która nawilża powierzchnie i chroni je przed ścieraniem. Całość otacza elastyczna, wytrzymała torebka stawowa, zapobiegająca nieprawidłowemu przesuwaniu się kości. W niektórych stawach konstrukcję wzmacniają więzadła.

28.Rodzaje stawów

Zakres ruchu stawu zależy od kształtu nasad kości. Stawy zawiasowe (np. łokciowy) pozwalają na ruch w jednej płaszczyźnie. Stawy kuliste (np. biodrowy) mają główkę w kształcie kuli i umożliwiają ruch we wszystkich kierunkach. Stawy obrotowe (np. między dwoma pierwszymi kręgami) pozwalają obracać kości względem siebie. Największy staw to kolanowy (kość udowa z piszczelową).

29.Układ mięśniowy - mięśnie zależne i niezależne od woli

Układ mięśniowy tworzą wszystkie mięśnie ciała. Mięśnie gładkie (ruchy wewnątrz organizmu, np. przesuwanie pokarmu) kurczą się powoli i niezależnie od woli; niezależny od woli jest też mięsień sercowy. Mięśnie szkieletowe kurczą się szybko i silnie, zwykle zależnie od naszej woli. Człowiek ma ponad 600 mięśni szkieletowych - ok. 40% masy ciała dorosłego.

30.Rodzaje tkanki mięśniowej

Gładka - buduje mięśnie gładkie (np. ściany naczyń krwionośnych), z jednojądrowych komórek zwężających się na końcach. Poprzecznie prążkowana szkieletowa - buduje mięśnie szkieletowe, z cylindrycznych włókien z setkami jąder (włókno powstaje z kilkudziesięciu komórek). Poprzecznie prążkowana serca - buduje mięsień sercowy, z rozgałęzionych komórek jedno- lub dwujądrowych tworzących sieć.

31.Budowa mięśnia szkieletowego

Mięsień szkieletowy składa się z wielu równolegle ułożonych włókien mięśniowych, które tworzą kurczliwy brzusiec. Na jego końcach są ścięgna - mocne, niekurczliwe pasma tkanki łącznej przymocowujące mięsień do kości; gdy brzusiec się kurczy, ścięgna pociągają kości. Mięśnie z dwoma brzuścami to mięśnie dwugłowe; są też trójgłowe i czworogłowe.

32.Mięśnie antagonistyczne (przeciwstawne)

Mięśnie pracujące w parach: skurcz jednego powoduje ruch w jedną stronę, a drugiego - w przeciwną, bo mięsień może ciągnąć tylko w jednym kierunku. Przykład: mięsień dwugłowy ramienia (biceps) to zginacz - zgina rękę w łokciu, a mięsień trójgłowy ramienia (triceps) to prostownik - prostuje ją.

33.Warunki pracy mięśni

Mięśnie uzyskują energię głównie w wyniku oddychania tlenowego, dlatego potrzebują dużo tlenu. Przy intensywnym lub długim wysiłku, gdy tlenu brakuje, czerpią energię z procesów beztlenowych. Powstaje wtedy kwas mlekowy, który wątroba przetwarza w glukozę, oraz produkty uboczne, które mogą wywoływać ból mięśni.

34.Jak dbać o aparat ruchu?

Stosować dietę bogatą w wapń, białko i witaminę D (podstawowe składniki budulcowe kości; białko potrzebne też mięśniom), prowadzić aktywny tryb życia (umiarkowany wysiłek poprawia pracę stawów i rozwój mięśni), utrzymywać prawidłową postawę ciała i regularnie chodzić na badania lekarskie, które wcześnie wykrywają wady postawy.

35.Naturalne krzywizny kręgosłupa

Lordozy to wygięcia kręgosłupa do przodu (szyjna i lędźwiowa), kifozy - wygięcia do tyłu (piersiowa i krzyżowa). Dzięki nim kręgosłup wytrzymuje duże obciążenia i utrzymuje prawidłową postawę; prosty kręgosłup przy dużym obciążeniu uległby uszkodzeniu.

36.Wady postawy - skrzywienia kręgosłupa

Powstają, gdy krzywizny kręgosłupa zanikają lub się powiększają, np. przez długie siedzenie w jednej pozycji i brak ruchu. Skolioza - boczne skrzywienie przy nierównomiernym obciążaniu (np. ciężka torba na jednym ramieniu), jedno ramię wyżej. Nadmierna lordoza lędźwiowa - przy pochylaniu całego ciała do przodu w czasie siedzenia. Nadmierna kifoza piersiowa - przy częstym garbieniu się. Zapobieganie: prawidłowa postawa, ruch, plecak na dwóch ramionach.

37.Płaskostopie

Wada budowy stopy, w której prawie cała stopa przylega do podłoża, a jej kości leżą w linii prostej zamiast w łuku; w odcisku stopy brak wcięcia. Powoduje bóle i drętwienie stóp, a nieleczone może uszkodzić stawy stopy. Przyczyny: m.in. nadwaga, obniżone napięcie mięśni, złe obuwie. Zapobieganie: dobrze dopasowane obuwie (bez wąskich czubków i wysokich obcasów), unikanie długiego stania; leczenie: wkładki i ćwiczenia.

38.Osteoporoza

Choroba, w której zmniejsza się gęstość kości, więc łamią się one nawet przy niewielkich urazach. Przyczyny: zmniejszone wydzielanie hormonów płciowych i niedobór wapnia; sprzyjają jej starszy wiek, niektóre leki i czynniki dziedziczne. Profilaktyka: wapń i witamina D w pokarmach, przebywanie na słońcu, ruch, unikanie papierosów i alkoholu. Leczenie: dieta z wapniem i witaminą D oraz leki.

39.Krzywica

Choroba głównie dzieci, wywołana zbyt małą ilością witaminy D i soli mineralnych - kości kształtują się nieprawidłowo podczas wzrostu. Objawy: nieprawidłowy rozwój szkieletu, osłabione kości, bóle, deformacje kości długich (np. wykrzywione nogi), słabsze mięśnie, opóźniony rozwój ruchowy. Profilaktyka: wapń i witamina D w pokarmach i przebywanie na słońcu - pod jego wpływem organizm wytwarza ok. 80% potrzebnej witaminy D.

40.Urazy mechaniczne kości i stawów

Skręcenie stawu - naciągnięcie lub rozerwanie torebki stawowej albo więzadeł; pierwsza pomoc: schłodzenie, potem elastyczny bandaż. Zwichnięcie - nieprawidłowe ułożenie powierzchni stawowych; unieruchamia się dwie kości przy stawie. Złamanie - przerwanie ciągłości kości (otwarte, gdy kość przebije skórę); unieruchamia się dwa sąsiednie stawy. Każdy uraz wymaga konsultacji z lekarzem.