Biologia - nauka o życiu - Puls życia 5

1.Biologia

Nauka o budowie i czynnościach życiowych wszystkich organizmów. Bada też zależności między organizmami (np. drapieżnictwo, pasożytnictwo, roślinożerność) oraz wpływ środowiska na organizmy.

2.Cechy organizmów

Cechy wspólne wszystkich istot żywych, które odróżniają je od nieożywionych elementów przyrody: budowa komórkowa (każdy organizm jest zbudowany z komórek) oraz wykonywanie tych samych czynności życiowych.

3.Komórka

Podstawowy element, z którego są zbudowane wszystkie organizmy, i najniższy poziom budowy organizmu wielokomórkowego. Niektóre organizmy, np. drożdże, składają się tylko z jednej komórki, a inne, np. sekwoja, z miliardów komórek.

4.Czynności życiowe

Czynności, które wykonują wszystkie organizmy: odżywianie się, oddychanie, wydalanie, ruch, wzrost i rozwój, rozmnażanie się oraz reakcja na bodźce.

5.Odżywianie się

Dostarczanie organizmowi składników pokarmowych. Organizm wykorzystuje je jako źródło energii i jako materiał do budowy komórek.

6.Oddychanie

Uwalnianie z pokarmu energii potrzebnej organizmowi do życia. U większości organizmów, także u roślin, potrzebny jest do tego tlen. Podczas oddychania powstaje szkodliwy dwutlenek węgla.

7.Wydalanie

Usuwanie z organizmu substancji niepotrzebnych, np. nadmiaru wody, oraz szkodliwych, np. dwutlenku węgla.

8.Ruch

Zmiana położenia całego ciała lub jego części. Zwierzętom umożliwia przemieszczanie się z miejsca na miejsce, a roślinom np. zwracanie liści i łodyg w stronę światła.

9.Wzrost i rozwój

Wzrost to zwiększanie rozmiarów i masy ciała. Rozwój to wszystkie zmiany wyglądu i sposobu funkcjonowania organizmu w ciągu jego życia.

10.Rozmnażanie się

Wydawanie na świat potomstwa. Większość organizmów rozmnaża się płciowo, czyli za pomocą męskich i żeńskich komórek rozrodczych. Niektóre organizmy potrafią rozmnażać się bezpłciowo.

11.Reakcja na bodźce

Odbieranie bodźców, np. zapachu, światła i dźwięku, i odpowiadanie na nie. Dzięki temu organizm może dostosować się do zmian zachodzących w środowisku, np. zwierzę dzięki węchowi i słuchowi wykrywa drapieżnika.

12.Poziomy budowy organizmu wielokomórkowego

Elementy organizmu łączą się w coraz większe jednostki: komórka → tkanka → narząd (u zwierząt) lub organ (u roślin) → układ narządów lub system organów → organizm. Najniższym poziomem jest komórka.

13.Tkanka

Grupa komórek o podobnej budowie, które wykonują określone zadania, np. tkanka mięśniowa.

14.Narząd i organ

Część ciała zbudowana z tkanek wyspecjalizowanych w pełnieniu określonych funkcji. U zwierząt nazywamy ją narządem (np. serce), a u roślin - organem (np. liść).

15.Układ narządów i system organów

U zwierząt narządy, które razem wykonują określone czynności życiowe, tworzą układ narządów, np. układ krwionośny (serce i naczynia krwionośne). U roślin organy łączą się w system organów, np. system pędowy (łodyga i liście). Współpracujące układy (systemy) tworzą organizm.

16.Podział biologii na dziedziny

Ze względu na obiekt badań: zoologia (nauka o zwierzętach), botanika (o roślinach), mikrobiologia (o mikroorganizmach). Ze względu na problemy, którymi zajmują się naukowcy: anatomia (o budowie wewnętrznej organizmów), fizjologia (o czynnościach życiowych), ekologia (m.in. o zależnościach między organizmami a środowiskiem).

17.Obserwacja

Uważne przyglądanie się organizmom (np. zwierzętom w lesie) lub procesom (np. kiełkowaniu nasion) bez wpływania na ich przebieg. To podstawowe i najstarsze źródło wiedzy biologicznej.

18.Doświadczenie

Badanie, w którym zmieniamy jeden z czynników wpływających na badany organizm lub proces. Przygotowujemy w nim dwa zestawy doświadczalne: próbę badawczą i próbę kontrolną.

19.Próba badawcza

Zestaw doświadczalny, w którym zmieniamy wybrany czynnik - ten, którego wpływ badamy.

20.Próba kontrolna

Zestaw doświadczalny, w którym nie zmieniamy żadnego czynnika. Jej wynik porównujemy z wynikiem próby badawczej.

21.Czym mogą się różnić próba badawcza i próba kontrolna?

Tylko jednym czynnikiem - tym, którego wpływ badamy. Wszystkie inne warunki, np. światło, temperatura, rodzaj gleby i ilość wody, muszą być w obu próbach takie same.

22.Metoda naukowa

Sposób uzyskiwania odpowiedzi na pytania, które nasuwają się podczas obserwacji. Jej etapy to kolejno: obserwacja → sformułowanie problemu badawczego → postawienie hipotezy → zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia → analiza wyników → sformułowanie wniosku.

23.Problem badawczy

Pytanie, na które chcemy znaleźć odpowiedź podczas doświadczenia, np. „Czy nawóz przyspiesza wzrost fasoli?”.

24.Hipoteza

Jedna z możliwych odpowiedzi na pytanie postawione w problemie badawczym, np. „Nawóz przyspiesza wzrost fasoli”. Doświadczenie sprawdza, czy hipoteza jest prawdziwa.

25.Co ustalamy, planując doświadczenie?

Wybieramy potrzebne materiały, określamy czas trwania doświadczenia, ustalamy, jak mają wyglądać próba badawcza i próba kontrolna, oraz określamy sposób notowania wyników.

26.Analiza wyników

Wyniki to rezultaty uzyskane w czasie wykonywania próby badawczej i próby kontrolnej. Analizując je, porównujemy obie próby.

27.Wniosek

Potwierdzenie lub odrzucenie hipotezy. Wniosek zależy od wyników uzyskanych w czasie doświadczenia.

28.Źródła wiedzy biologicznej

Główne to obserwacje i doświadczenia. Inne to m.in.: zajęcia terenowe (np. w lesie, na łące, nad stawem) z przewodnikami do oznaczania roślin i zwierząt, atlasy, wycieczki do muzeum przyrodniczego, ogrodu zoologicznego i ogrodu botanicznego, książki i czasopisma popularnonaukowe, filmy przyrodnicze, edukacyjne strony internetowe.

29.Mikroskop optyczny

Przyrząd, który powiększa obraz obserwowanych obiektów nawet tysiąc razy. Można w nim oglądać obiekty żywe i martwe, np. pojedyncze komórki i fragmenty tkanek, ale muszą one być przygotowane w postaci preparatów.

30.Okular

Część mikroskopu, przez którą patrzymy. Powiększa obraz wytworzony przez obiektyw. Jest umieszczony w tubusie.

31.Tubus

Element mikroskopu, w którym jest umieszczony okular.

32.Rewolwer

Część mikroskopu, która umożliwia zmianę obiektywu. Obracając ją, wybieramy obiektyw o mniejszym albo większym powiększeniu.

33.Obiektyw

Część mikroskopu, która powiększa obraz oglądanego przedmiotu. Znajduje się blisko preparatu, ale nie może go dotykać. Mikroskop ma kilka obiektywów o różnym powiększeniu.

34.Stolik

Część mikroskopu, na której umieszczamy preparat tak, aby obserwowany obiekt znalazł się w polu widzenia.

35.Źródło światła

Część mikroskopu, która oświetla obiekt obserwacji. W niektórych mikroskopach jest lusterko - ustawiamy je tak, aby przez okular widzieć kolistą plamę światła.

36.Śruba makrometryczna i śruba mikrometryczna

Służą do ustawiania ostrości obrazu. Śrubą makrometryczną najpierw ostrożnie zbliżamy obiektyw do preparatu i szukamy obrazu, a śrubą mikrometryczną dokładnie regulujemy ostrość.

37.Przygotowanie preparatu mikroskopowego

Zakraplaczem nanosimy kroplę wody na szkiełko podstawowe. Obiekt przygotowujemy pęsetą i igłą preparacyjną, kładziemy go w kropli wody i ostrożnie nakrywamy szkiełkiem nakrywkowym, przykładając je ukośnie. Gotowy preparat umieszczamy na stoliku mikroskopu.

38.Jak prowadzimy obserwację pod mikroskopem?

Ustawiamy obiektyw o najmniejszym powiększeniu, oświetlamy pole widzenia i kładziemy preparat na stoliku. Śrubą makrometryczną zbliżamy obiektyw do preparatu (nie może go dotknąć) i szukamy wyraźnego obrazu, a śrubą mikrometryczną poprawiamy ostrość. Potem stopniowo wybieramy obiektywy o coraz większym powiększeniu.

39.Powiększenie obrazu w mikroskopie

Obliczamy je, mnożąc powiększenie okularu przez powiększenie obiektywu, przez który patrzymy. Obie wartości odczytujemy na okularze i na obiektywie, np. okular 5 razy i obiektyw 40 razy dają obraz powiększony $5 \cdot 40 = 200$ razy.