Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie

1.Część czynna i bierna aparatu ruchu

Część bierną tworzy układ szkieletowy, a czynną - układ mięśniowy. Kurczące się mięśnie przesuwają kości, które same nie mogą zmieniać swojego położenia.

2.Funkcje układu szkieletowego poza udziałem w ruchu

Układ szkieletowy dźwiga ciężar ciała, nadaje organizmowi kształt, chroni narządy przed urazami, uczestniczy w wytwarzaniu komórek krwi i magazynuje substancje mineralne.

3.Podział szkieletu człowieka

Szkielet osiowy tworzą czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. Szkielet kończyn obejmuje kości kończyn górnych i dolnych wraz z obręczami barkową i miedniczną, które łączą kończyny ze szkieletem osiowym.

4.Rodzaje kości ze względu na kształt

Wyróżnia się kości długie, krótkie, płaskie i różnokształtne. Długie wchodzą w skład kończyn, krótkie są odporne na złamania, płaskie pełnią głównie funkcje ochronne, a różnokształtne mają nieregularny kształt i różne wyrostki.

5.Budowa chemiczna tkanki kostnej

Tkankę kostną tworzą komórki kostne i wytwarzana przez nie substancja międzykomórkowa. Zawarte w niej związki mineralne wapnia i fosforu nadają twardość i sztywność, a związki organiczne, głównie białka - sprężystość i odporność na odkształcenia.

6.Budowa kości długiej i rola jej tkanek

Kość długa ma wąski trzon, zbudowany głównie z twardej tkanki kostnej zbitej, oraz dwie nasady, głównie z lekkiej i sprężystej tkanki gąbczastej. W trzonie znajduje się jama szpikowa wypełniona szpikiem kostnym. Okostna chroni kość i umożliwia wzrost na grubość. Chrząstka pokrywa powierzchnie stawowe nasad i chroni je przed ścieraniem.

7.Szpik kostny czerwony i żółty

W szpiku czerwonym powstają komórki krwi i płytki krwi. Szpik żółty składa się głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. Z wiekiem część szpiku czerwonego zostaje zastąpiona żółtym.

8.Kostnienie szkieletu

Kostnienie to zastępowanie chrząstki tkanką kostną; kończy się około 25. roku życia. Większy udział chrząstki sprawia, że kości dzieci są bardziej elastyczne, mniej podatne na złamania i mogą rosnąć.

9.Części czaszki i ich funkcje

Mózgoczaszka stanowi tylną i górną część czaszki oraz chroni mózg. Trzewioczaszka, czyli twarzoczaszka, tworzy część przednią i dolną; chroni m.in. oczy i początkowe odcinki układów oddechowego i pokarmowego oraz stanowi miejsce przyczepu mięśni żucia i połykania.

10.Kości mózgoczaszki

Mózgoczaszkę tworzy osiem kości: pojedyncze kości czołowa, klinowa, sitowa i potyliczna oraz parzyste kości ciemieniowe i skroniowe.

11.Wybrane kości trzewioczaszki i ruchomość żuchwy

Do trzewioczaszki należą m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedyncza żuchwa. Żuchwa jest jedyną kością czaszki połączoną z innymi kośćmi ruchomo.

12.Szwy i ciemiączka czaszki

Szwy to nieruchome połączenia kości za pomocą cienkiej, mocnej tkanki łącznej włóknistej. Ciemiączka są miękkimi połączeniami kości czaszki noworodka ze sprężystej tkanki łącznej; pozwalają zmieniać kształt czaszki podczas porodu i umożliwiają jej szybki wzrost.

13.Budowa kręgu i znaczenie otworu kręgowego

Kręg składa się z grubego trzonu i cieńszego łuku z wyrostkami, które służą połączeniom z kośćmi i przyczepom mięśni. Między trzonem a łukiem znajduje się otwór kręgowy. Otwory kręgów tworzą kanał, w którym biegnie rdzeń kręgowy.

14.Odcinki kręgosłupa i liczba kręgów

Kręgosłup tworzą 33 lub 34 kręgi: 7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych zrośniętych w kość krzyżową oraz 4 lub 5 ogonowych zrośniętych w kość guziczną.

15.Budowa i funkcje klatki piersiowej

Klatkę piersiową tworzą kręgi piersiowe, 12 par żeber i mostek. Chroni serce i płuca. Elastyczna chrząstka łącząca żebra z mostkiem pozwala zmieniać jej objętość podczas wdechów i wydechów.

16.Żebra prawdziwe, rzekome i wolne

Siedem par żeber prawdziwych łączy się z mostkiem własnymi chrząstkami. Trzy pary żeber rzekomych łączą się z nim przez chrząstkę siódmego żebra. Dwie pary żeber wolnych nie mają połączenia z mostkiem.

17.Odcinki kończyny górnej i ich kości

Kończyna górna obejmuje ramię z kością ramienną, przedramię z kością łokciową i promieniową oraz rękę z kośćmi nadgarstka, śródręcza i paliczkami.

18.Budowa ręki i liczba jej kości

Ręka składa się z 8 kości nadgarstka, 5 kości śródręcza i paliczków. Przeciwstawny kciuk ma 2 paliczki, a każdy z pozostałych palców - 3. Łącznie rękę tworzy 27 kości.

19.Obręcz barkowa - budowa i rola

Obręcz barkową tworzą dwie łopatki i dwa obojczyki; łączy ona kończyny górne ze szkieletem osiowym. Łopatki są płaskie i trójkątne, a obojczyki - długie i wygięte; łączą się z mostkiem.

20.Kości kończyny dolnej i stopy

Udo zawiera kość udową, a podudzie - piszczelową i strzałkową. Kolano chroni z przodu rzepka. Stopę tworzą 7 kości stępu, 5 kości śródstopia i paliczki. Kości stopy tworzą elastyczne sklepienie łagodzące zmiany obciążenia podczas chodzenia.

21.Obręcz miedniczna a miednica

Obręcz miedniczną tworzą dwie kości miedniczne; każda powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej i kulszowej. Obręcz łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym. Miednicę tworzą kości miedniczne wraz z kością krzyżową i guziczną.

22.Rodzaje połączeń kości i ich ruchomość

Szwy są nieruchomymi połączeniami kości. Chrząstkozrosty łączą kości chrząstką i umożliwiają ograniczoną ruchomość. Stawy mają przestrzeń między sąsiednimi kośćmi i zapewniają największą ruchomość.

23.Budowa stawu i funkcje jego elementów

Staw obejmuje powierzchnie stawowe kości pokryte chrząstką oraz jamę stawową, otoczone torebką stawową. Wypukła główka pasuje do wklęsłej panewki. Chrząstka zmniejsza tarcie i amortyzuje obciążenia. Maź w jamie nawilża powierzchnie i zapobiega ścieraniu. Torebka ogranicza nieprawidłowe przesunięcia, a występujące w niektórych stawach więzadła wzmacniają staw.

24.Stawy zawiasowe, kuliste i obrotowe

Staw zawiasowy pozwala na ruch w jednej płaszczyźnie, kulisty - we wszystkich kierunkach, a obrotowy - na obracanie kości względem siebie. Zakres ruchu zależy od kształtu nasad kości tworzących staw.

25.Rodzaje tkanki mięśniowej

Wyróżnia się tkankę mięśniową gładką oraz poprzecznie prążkowaną: szkieletową i serca. Budują one odpowiednio mięśnie gładkie, mięśnie szkieletowe i mięsień sercowy.

26.Tkanka mięśniowa gładka

Tworzą ją jednojądrowe komórki zwężające się na końcach. Buduje m.in. mięśnie ścian naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. Kurczy się powoli, niezależnie od woli, umożliwiając ruchy wewnątrz organizmu.

27.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa

Buduje mięśnie szkieletowe. Składa się z równolegle ułożonych, cylindrycznych włókien zawierających liczne jądra komórkowe. Mięśnie te kurczą się szybko i silnie, zwykle zależnie od naszej woli.

28.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca

Buduje mięsień sercowy. Tworzą ją rozgałęzione komórki jedno- lub dwujądrowe, połączone w sieć. Praca mięśnia sercowego jest niezależna od naszej woli.

29.Brzusiec i ścięgna mięśnia szkieletowego

Brzusiec tworzą kurczliwe komórki mięśniowe. Na jego końcach znajdują się ścięgna - mocne, niekurczliwe pasma tkanki łącznej przytwierdzające mięsień do kości. Skurcz brzuśca za pośrednictwem ścięgien pociąga kości i wywołuje ruch.

30.Antagonistyczna praca mięśni

Mięśnie antagonistyczne działają przeciwstawnie: skurcz zginacza zgina kończynę, a skurcz prostownika ją prostuje. Są potrzebne, ponieważ skurcz pojedynczego mięśnia może wywołać ruch tylko w jednym kierunku.

31.Źródła energii do pracy mięśni

Mięśnie uzyskują energię głównie dzięki oddychaniu tlenowemu, dlatego potrzebują dużo tlenu. Gdy podczas intensywnego lub długiego wysiłku tlenu brakuje, korzystają z procesów beztlenowych; powstający kwas mlekowy jest przetwarzany w wątrobie w glukozę.

32.Funkcje mięśni szkieletowych i wpływ treningu

Mięśnie szkieletowe umożliwiają przemieszczanie się, utrzymanie postawy, ruchy klatki piersiowej podczas oddychania i wytwarzanie ciepła chroniącego przed wychłodzeniem. Trening zwiększa ich masę i siłę oraz szybkość wykonywanych ruchów.

33.Naturalne krzywizny kręgosłupa i ich znaczenie

Lordozy to wygięcia ku przodowi w odcinkach szyjnym i lędźwiowym. Kifozy to wygięcia ku tyłowi w odcinkach piersiowym i krzyżowym. Krzywizny zwiększają wytrzymałość kręgosłupa na obciążenia i pomagają utrzymać prawidłową postawę.

34.Wady kręgosłupa i zapobieganie im

Skolioza jest bocznym skrzywieniem kręgosłupa, a nadmierna lordoza i kifoza - pogłębieniem naturalnych krzywizn. Wadom sprzyjają nierównomierne obciążenie, złe nawyki i brak ruchu. Zapobiegają im prawidłowa postawa, aktywność fizyczna i noszenie plecaka na obu ramionach.

35.Płaskostopie - istota, przyczyny i skutki

Płaskostopie to spłaszczenie sklepienia stopy, przez co prawie cała podeszwa przylega do podłoża. Sprzyjają mu zły rozkład obciążeń, obniżone napięcie mięśni, nadwaga i źle dobrane obuwie. Powoduje ból i drętwienie stóp, a nieleczone może uszkadzać stawy i utrudniać chodzenie.

36.Osteoporoza - przyczyny, objawy i profilaktyka

Osteoporoza polega na spadku gęstości kości i zwiększa ryzyko złamań nawet po małych urazach. Główne przyczyny to niedobór wapnia i zmniejszone wydzielanie hormonów płciowych. Zapobiegają jej odpowiednia podaż wapnia i witaminy D, przebywanie na dworze w słoneczne dni, ruch oraz unikanie palenia i alkoholu.

37.Krzywica - przyczyny, objawy i profilaktyka

Krzywica wynika z niedoboru witaminy D i soli mineralnych; dotyczy głównie dzieci. Powoduje m.in. nieprawidłowy rozwój i osłabienie kości, ich bóle i deformacje, osłabienie mięśni oraz opóźnienie rozwoju ruchowego. Zapobiegają jej odpowiednia podaż wapnia i witaminy D oraz przebywanie na dworze w słoneczne dni.

38.Skręcenie, zwichnięcie i złamanie

Skręcenie to naciągnięcie lub rozerwanie torebki stawowej albo więzadeł. Zwichnięcie oznacza trwałą utratę prawidłowego kontaktu powierzchni stawowych, często z uszkodzeniem torebki i więzadeł. Złamanie to przerwanie ciągłości kości; jest otwarte, gdy rana skóry łączy miejsce złamania ze środowiskiem zewnętrznym. Kość nie musi wystawać z rany.

39.Badanie gęstości kości i jej zmiany z wiekiem

Badanie ocenia pochłanianie promieni rentgenowskich przez kość: więcej wapnia oznacza silniejsze pochłanianie i wyższy wskaźnik gęstości. Gęstość rośnie do około 35. roku życia, jest najwyższa między 35. a 50. rokiem, a po 50. roku maleje u obu płci, szybciej u kobiet.

40.Czerniak i czynniki zwiększające ryzyko zachorowania

Czerniak jest groźnym nowotworem skóry. Ryzyko zachorowania zwiększa promieniowanie UV, a bardziej narażone są osoby o jasnej karnacji. Mniejsze nasłonecznienie nie oznacza całkowitego braku ryzyka.