Zwierzęta, tkanki i organizacja ich ciała

Zwierzęta są organizmami wielokomórkowymi i cudzożywnymi. Ich komórki mają jądro komórkowe, ale w odróżnieniu od komórek roślinnych nie mają chloroplastów ani ściany komórkowej. Brak chloroplastów oznacza, że zwierzęta nie potrafią samodzielnie wytwarzać pokarmu.

Ciało zwierzęcia jest zorganizowane hierarchicznie. Podstawą jest komórka. Komórki o podobnej budowie i wykonujące podobne zadania tworzą tkankę. Różne tkanki tworzą narząd, a narządy współpracujące podczas określonych czynności życiowych tworzą układ narządów. Współdziałające układy narządów tworzą cały organizm.

Przykładem narządu jest serce. W jego budowie uczestniczą różne tkanki, a serce wraz z naczyniami krwionośnymi tworzy układ krwionośny.

W królestwie zwierząt wyróżnia się kręgowce i bezkręgowce. Kręgowce mają sztywny szkielet wewnętrzny, którego najważniejsze części to czaszka i kręgosłup. Kręgosłup składa się z kręgów. Szkielet chroni narządy, stanowi rusztowanie ciała, nadaje mu kształt, a wraz z mięśniami tworzy aparat ruchu.

Do kręgowców należą:

• ryby,
• płazy,
• gady,
• ptaki,
• ssaki.

Bezkręgowce nie mają sztywnego szkieletu wewnętrznego. Ich ciało może być nagie, przykładowo u dżdżownic, albo osłonięte muszlą czy pancerzem. Pancerz jest rodzajem szkieletu zewnętrznego: chroni miękkie ciało i stanowi miejsce przyczepu mięśni.

Do bezkręgowców zalicza się parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi i mięczaki.

Parzydełkowce mają komórki z parzącym płynem, dzięki którym mogą polować i się bronić. Przykładem pokazanym w materiale jest chełbia.

Płazińce są w większości pasożytami. Ich ciało jest wydłużone i silnie spłaszczone, jak u tasiemca. Nicienie są na ogół pasożytami; mają długie, nitkowate ciało zwężające się na końcach. Przykładem jest glista.

Pierścienice mają ciało podzielone na pierścienie, inaczej segmenty. Przykładem jest dżdżownica. Stawonogi wyróżniają się odnóżami złożonymi z odcinków połączonych stawami; przykładem jest monarcha. Mięczaki mają delikatne, miękkie ciało, które u części z nich jest okryte muszlą, jak u wstężyka.

Tkanka nabłonkowa, czyli nabłonek, jest zbudowana z komórek ściśle do siebie przylegających. Komórki te mogą tworzyć jedną, kilka albo kilkanaście warstw. Nabłonki pełnią funkcje ochronne, uczestniczą we wchłanianiu, a także wytwarzają i wydzielają różne substancje.

Ze względu na liczbę warstw wyróżnia się nabłonki jednowarstwowe i wielowarstwowe. Jednowarstwowe występują u wszystkich zwierząt, natomiast wielowarstwowe występują wyłącznie u kręgowców.

Przykłady:

• nabłonek jednowarstwowy płaski buduje ściany pęcherzyków płucnych i umożliwia transport tlenu oraz dwutlenku węgla między wnętrzem pęcherzyka a krwią,
• nabłonek jednowarstwowy sześcienny występuje w kanalikach budujących nerki i umożliwia wchłanianie niektórych substancji z moczu do krwi,
• nabłonek jednowarstwowy walcowaty wyściela jelito cienkie, transportuje substancje pokarmowe do krwi i wydziela enzymy trawienne,
• nabłonek wielowarstwowy płaski tworzy zewnętrzną warstwę skóry i chroni przed uszkodzeniami oraz drobnoustrojami.

Tkanka mięśniowa składa się z elementów zdolnych do kurczenia się i rozkurczania. Dzięki temu zwierzęta mogą się poruszać, pokarm przesuwa się w jelitach, a krew krąży w naczyniach krwionośnych.

Wyróżnia się trzy rodzaje tej tkanki:

• tkanka mięśniowa gładka buduje ściany narządów wewnętrznych, między innymi żołądka i jelit; jej komórki są wrzecionowate i ostro zakończone, mają jedno jądro pośrodku, kurczą się wolno i działają niezależnie od woli,
• tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca buduje ściany serca; jej komórki są walcowate, rozgałęzione i tępo zakończone, mają jedno lub dwa jądra w środkowej części, kurczą się szybko i pracują niezależnie od woli,
• tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa buduje mięśnie szkieletowe, między innymi kończyn; tworzą ją włókna walcowate, proste i tępo zakończone, z licznymi jądrami przy powierzchni włókna, kurczą się szybko i pracują zależnie od woli.

Tkanka nerwowa umożliwia odbieranie i analizowanie informacji pochodzących z wnętrza ciała oraz z otoczenia. Dzięki niej organizm może odpowiednio reagować. Głównym składnikiem tkanki nerwowej są komórki nerwowe, czyli neurony, odbierające i przesyłające informacje w postaci impulsu nerwowego.

Neuron jest zbudowany z ciała komórki oraz wypustek. Krótkie i silnie rozgałęziające się wypustki to dendryty; przekazują impuls do ciała komórki. Pojedyncza długa wypustka to akson, który przesyła impuls z ciała komórki do innej komórki. Akson może być otoczony osłonką chroniącą go i zwiększającą szybkość przesyłania impulsu.

W tkance nerwowej występują również komórki gleju. Wypełniają one przestrzenie między neuronami, zapewniają im podporę i ochronę oraz dostarczają substancji odżywczych.

Tkanka łączna jest zbudowana z luźno ułożonych komórek oraz substancji międzykomórkowej, której zwykle jest dużo. Może ona zawierać włókna białkowe. Do tkanek łącznych należą tkanka chrzęstna, kostna, tłuszczowa oraz krew.

Tkanka chrzęstna ma substancję międzykomórkową bogatą we włókna białkowe, dlatego jest elastyczna i sprężysta. Łączy niektóre kości, na przykład żebra z mostkiem. W stawach pokrywa powierzchnie kości i chroni je przed ścieraniem. Buduje też małżowiny uszne ssaków.

Tkanka kostna zawiera dużo substancji międzykomórkowej, bogatej w sole mineralne i włókna białkowe. Sole mineralne zapewniają jej twardość, a włókna białkowe elastyczność. Buduje szkielet większości kręgowców i jest magazynem soli mineralnych, głównie wapnia.

Tkanka tłuszczowa zawiera mało substancji międzykomórkowej, a jej komórki są niemal całkowicie wypełnione kroplą tłuszczu. Występuje pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. Chroni przed urazami i utratą ciepła, a tłuszcz jest materiałem zapasowym wykorzystywanym do produkcji energii.

Krew to płynna tkanka łączna. Jej substancją międzykomórkową jest osocze, stanowiące ponad połowę objętości krwi i składające się w 90% z wody. W osoczu znajdują się krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi.

• krwinki czerwone zawierają hemoglobinę i transportują tlen oraz dwutlenek węgla,
• krwinki białe uczestniczą w unieszkodliwianiu wirusów i bakterii,
• płytki krwi odpowiadają za krzepnięcie.