Układ pokarmowy - Puls życia 7

1.Składniki pokarmowe

Substancje zawarte w pożywieniu, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu: białka, węglowodany (cukry), tłuszcze, witaminy, woda i sole mineralne. Są materiałem budulcowym, dostarczają energii i regulują procesy zachodzące w komórkach.

2.Aminokwasy egzogenne i pokarmy pełnowartościowe

Białka są zbudowane z setek, a nawet tysięcy aminokwasów. Aminokwasy egzogenne to te, których organizm nie potrafi sam wytworzyć i musi pobierać z pożywienia. Pokarmy pełnowartościowe zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne (pokarmy zwierzęce: mięso, jaja, mleko, sery), a niepełnowartościowe nie zawierają wszystkich (najczęściej pokarmy roślinne).

3.Białka receptorowe, enzymatyczne i motoryczne

Receptorowe umożliwiają odbieranie informacji ze środowiska (np. rodopsyna w komórkach oka, potrzebna do widzenia). Enzymatyczne przyspieszają reakcje zachodzące w organizmie (np. enzymy trawienne). Motoryczne w komórkach mięśniowych kurczą się i umożliwiają ruch (aktyna i miozyna).

4.Białka sygnałowe, transportowe, budulcowe i obronne

Sygnałowe przenoszą informacje (np. hormony trzustki regulujące stężenie glukozy we krwi). Transportowe przenoszą substancje w organizmie (np. hemoglobina w krwinkach czerwonych). Budulcowe wchodzą w skład struktur ciała (np. kolagen w skórze, włosach, kościach i stawach). Obronne, np. przeciwciała we krwi, unieszkodliwiają drobnoustroje chorobotwórcze.

5.Cukry proste i cukry złożone

Cukry proste, głównie glukoza, dostarczają organizmowi energii. Cukry złożone pełnią też funkcję zapasową: u zwierząt jest to glikogen magazynowany w wątrobie, a u roślin skrobia, np. w bulwach ziemniaków. Aby organizm mógł je przyswoić, cukry złożone muszą zostać rozłożone do cukrów prostych.

6.Dlaczego lepiej jeść cukry złożone niż słodycze?

Cukry złożone są stopniowo rozkładane do glukozy, więc jej stężenie we krwi zmienia się powoli. Cukry proste ze słodyczy od razu trafiają do krwi i szybko się zużywają, a spadek stężenia glukozy mózg odczuwa jako głód. Nadmiar cukrów organizm przekształca w tłuszcze, co może prowadzić do otyłości.

7.Błonnik pokarmowy

Materiał budujący ściany komórek roślinnych, którego nie trawimy - głównie celuloza. Nie ma wartości odżywczych, ale wchłania dużo wody, co ułatwia przesuwanie się pokarmu w jelitach. Jego źródłem są owoce, warzywa i ziarna zbóż.

8.Funkcje tłuszczów

Tłuszcze są związkami wysokoenergetycznymi: z 1 g tłuszczu powstaje dwa razy więcej energii niż z 1 g cukru lub białka. Są też materiałem budulcowym (błony komórkowe) i zapasowym (np. w nasionach słonecznika, w tkance tłuszczowej zwierząt). Tkanka tłuszczowa chroni narządy przed urazami i utratą ciepła - to funkcja ochronna i termoregulacyjna.

9.Tłuszcze roślinne i tłuszcze zwierzęce

Roślinne (oleje, nasiona, orzechy) zawierają kwasy tłuszczowe, które podnoszą odporność, poprawiają pamięć i korzystnie wpływają na naczynia krwionośne. Zwierzęce (np. masło, tłuste mięso) w nadmiarze szkodzą zdrowiu - wyjątkiem są tłuszcze ryb, które zawsze korzystnie działają na organizm.

10.Witaminy

Związki, które muszą być dostarczane z pożywieniem, bo organizm w większości nie potrafi ich wytworzyć. Są składnikami regulującymi: wchodzą w skład enzymów i wpływają na przebieg reakcji chemicznych w komórkach. Część witamin (z grupy B oraz witaminę K) wytwarzają bakterie żyjące w jelicie grubym.

11.Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i rozpuszczalne w wodzie

Rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) są magazynowane w organizmie, a ich nadmiar powoduje groźne zatrucia i uszkodzenia wątroby. Rozpuszczalne w wodzie (z grupy B, np. B6, B9, B12, oraz C) nie są magazynowane, dlatego groźny jest tylko ich niedobór.

12.Skutki niedoboru witamin rozpuszczalnych w wodzie

Witamina C (owoce cytrusowe, pietruszka, truskawki, porzeczki, kapusta): zmniejszona odporność, owrzodzenie dziąseł i wypadanie zębów, czyli szkorbut. Witamina B6: nadmierna pobudliwość, drgawki, depresja, choroby skóry, niedokrwistość. Witamina B9: zahamowanie wzrostu, niedokrwistość, a u kobiet większe ryzyko urodzenia dziecka z wadami układu nerwowego.

13.Skutki niedoboru witamin rozpuszczalnych w tłuszczach

Witamina A: zahamowanie wzrostu, choroby skóry, kurza ślepota. Witamina D: krzywica, osteoporoza, zmniejszona odporność. Witamina E: osłabienie i zanik mięśni, niedokrwistość, oznaki starzenia się skóry, zmniejszona odporność. Witamina K: zaburzenia krzepnięcia krwi i skłonność do krwawień.

14.Makroelementy i mikroelementy

Makroelementy to pierwiastki, których ilość przekracza 0,01% suchej masy organizmu (np. fosfor, wapń, magnez); są materiałem budulcowym i są niezbędne do funkcjonowania komórek. Ilość mikroelementów nie przekracza 0,01% suchej masy (np. żelazo, jod, fluor); wchodzą w skład enzymów i wpływają na przebieg reakcji. Sucha masa to masa substancji pozbawionej wody.

15.Skutki niedoboru wybranych pierwiastków

Fosfor: krzywica, próchnica, bóle mięśni. Wapń: próchnica zębów, osłabienie kości, zaburzenia pracy serca. Magnez: nieprawidłowa praca mięśnia sercowego i innych mięśni. Żelazo: niedokrwistość, osłabienie, zawroty głowy. Jod: zaburzenia wzrostu, choroby układu nerwowego. Fluor: próchnica zębów.

16.Funkcje wody w organizmie

Woda stanowi ok. 70% masy ciała. Jest środowiskiem reakcji chemicznych i rozpuszczalnikiem wielu związków (np. cukrów prostych i niektórych witamin), co umożliwia ich transport. Reguluje temperaturę ciała: we krwi rozprowadza ciepło, a parując z potem pochłania ciepło. Umożliwia też usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii.

17.Zapotrzebowanie na wodę

Dziennie należy spożywać ok. 2 l wody - z płynami i z pokarmem (dużo wody mają świeże owoce i warzywa). Zapotrzebowanie zależy m.in. od temperatury otoczenia, wykonywanej pracy i diety. Przy upale i dużym wysiłku, gdy intensywnie się pocimy, trzeba uzupełniać wodę i sole mineralne.

18.Zadania układu pokarmowego

Rozdrabnianie i nawilżanie pokarmu, trawienie, czyli rozkład substancji odżywczych na związki o prostszej budowie, wchłanianie produktów trawienia do krwi oraz defekacja, czyli usuwanie niestrawionych resztek pożywienia w postaci kału.

19.Uzębienie człowieka

Dziecko ma 20 zębów mlecznych (bez przedtrzonowych i ostatnich trzonowych), a dorosły 32 zęby stałe. Siekacze odgryzają kawałki pokarmu, kły pomagają je rozgryzać, a zęby przedtrzonowe i trzonowe rozcierają pokarm.

20.Budowa zęba

Ząb ma koronę (część wystającą), szyjkę i korzeń, którym jest osadzony w szczęce lub żuchwie. Koronę pokrywa twarde szkliwo, pod nim leży zębina, a w środku miazga, w której biegną naczynia krwionośne i nerw.

21.Budowa układu pokarmowego

Układ pokarmowy tworzą przewód pokarmowy i gruczoły trawienne. Przewód pokarmowy to kolejno: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie i jelito grube, zakończone odbytem. Gruczoły trawienne to ślinianki, wątroba i trzustka.

22.Funkcje wątroby

Wątroba wytwarza żółć potrzebną do trawienia tłuszczów (żółć gromadzi się w pęcherzyku żółciowym), unieszkodliwia substancje toksyczne, wytwarza ponad 90% białek osocza krwi i magazynuje glukozę w postaci glikogenu.

23.Trawienie w jamie ustnej i w żołądku

Do jamy ustnej uchodzą przewody trzech par ślinianek. Ślina nawilża pokarm, działa bakteriobójczo i zawiera amylazę ślinową, która rozkłada cukry złożone. W żołądku pepsyna częściowo trawi białka; aktywuje ją kwas solny, który działa też bakteriobójczo, a ścianę żołądka chroni przed kwasem śluz.

24.Trawienie w jelicie cienkim

Do dwunastnicy, początkowego odcinka jelita cienkiego, uchodzą przewody trzustki i wątroby. Sok trzustkowy zawiera trypsynę (rozkłada białka), amylazę trzustkową (cukry złożone) i lipazę trzustkową (tłuszcze). Żółć rozbija krople tłuszczu na mniejsze, co ułatwia działanie enzymów trzustki. W dalszej części jelita enzymy soku jelitowego rozkładają białka, cukry i tłuszcze do prostych związków.

25.Trawienie cukrów

Zaczyna się w jamie ustnej i trwa w jelicie cienkim. Amylazy (ślinowa i trzustkowa) rozkładają cukry złożone na dwucukry, a enzymy jelitowe rozkładają dwucukry na cukry proste.

26.Trawienie białek

Zaczyna się w żołądku i jest kontynuowane w jelicie cienkim. Pepsyna rozkłada białka na krótkie łańcuchy aminokwasów, a enzymy w jelicie cienkim rozkładają je ostatecznie na pojedyncze aminokwasy.

27.Trawienie tłuszczów

Zachodzi w jelicie cienkim. Żółć rozbija tłuszcz na drobne kropelki, a lipazy rozkładają go na glicerol i kwasy tłuszczowe.

28.Wchłanianie produktów trawienia

Produkty trawienia są wchłaniane w jelicie cienkim do krwi; tylko kwasy tłuszczowe trafiają najpierw do limfy, a potem do krwi. Błona śluzowa jelita tworzy fałdy pokryte licznymi kosmkami, w których są naczynia krwionośne i limfatyczne. Kosmki znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania.

29.Jelito grube

W jelicie grubym wchłaniane są woda i sole mineralne oraz formuje się kał, usuwany przez odbyt. Żyjące tam bakterie wytwarzają witaminy z grupy B i witaminę K.

30.Dieta i wartość energetyczna pokarmu

Dieta to sposób odżywiania się; powinna dostarczać wszystkich składników w odpowiednich ilościach i proporcjach oraz tyle energii, ile zużywamy w ciągu dnia. Wartość energetyczną podaje się zwykle w kilokaloriach (1 kcal = 1000 cal). Zapotrzebowanie na energię zależy m.in. od wieku, płci, pracy i trybu życia; największe mają młodzi w okresie dojrzewania.

31.Piramida zdrowego żywienia i stylu życia

Schemat pokazujący, w jakich proporcjach jeść pokarmy: im wyżej grupa, tym mniej jej jemy. Podstawą jest aktywność fizyczna, wyżej są warzywa i owoce (najwięcej), produkty zbożowe, mleko i jego przetwory, mięso, ryby, jaja i nasiona strączkowe, a na szczycie tłuszcze. Należy też ograniczać sól i cukier i pić ok. 2 l płynów dziennie.

32.Higiena odżywiania się

Zasady m.in.: myć ręce przed przygotowaniem i po zjedzeniu posiłku oraz po wyjściu z toalety; dbać o czystość narzędzi i blatów kuchennych; myć warzywa, owoce i jajka; przechowywać żywność w lodówce lub zamrażalniku i nie zamrażać ponownie rozmrożonej; sprawdzać termin przydatności do spożycia; jeść produkty z pewnych źródeł; jeść regularnie i bez pośpiechu pięć posiłków dziennie.

33.Pasożyty układu pokarmowego

Najgroźniejsze to tasiemce, glista ludzka i włosień kręty; częsty jest też owsik ludzki. Pasożyty jelitowe zabierają człowiekowi pokarm, a ich produkty przemiany materii zatruwają organizm; mogą wywołać wymioty i biegunkę, które odwadniają i osłabiają. Chroni przed nimi obróbka termiczna pokarmów, prawidłowe przechowywanie żywności i higiena.

34.Zatrucia pokarmowe

Wywołują je bakterie, np. salmonella, gronkowiec złocisty, laseczka jadu kiełbasianego, albo wydzielane przez nie toksyny. Objawy: gorączka, silne bóle brzucha, biegunka, nudności, wymioty. Leczy się je antybiotykami i odpowiednią dietą, a zapobiega im gotowanie pokarmów, prawidłowe przechowywanie żywności i higiena.

35.Próchnica zębów

Choroba zębów wywołana przez bakterie, które rozkładają cukier osadzony na zębach; powstający kwas niszczy szkliwo. Zapobiega się jej, jedząc produkty bogate w wapń, fosfor, fluor i witaminę D, regularnie myjąc zęby i co najmniej dwa razy w roku sprawdzając uzębienie u stomatologa.

36.Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy

Przyczyny: zakażenie bakterią Helicobacter pylori, stres, palenie papierosów, niektóre leki. Niszczą one warstwę chroniącą błonę śluzową żołądka przed kwasem solnym, przez co powstają rany i owrzodzenie. Objawy: bóle żołądka i pieczenie. Leczenie: antybiotyki i dieta. Profilaktyka: nie jeść i nie pić ze wspólnych naczyń, unikać stresu, palenia i nadmiaru leków przeciwbólowych.

37.Rak jelita grubego

Nowotwór powstający, gdy zmiany w materiale genetycznym powodują niekontrolowane dzielenie się komórek błony śluzowej jelita grubego; sprzyjają mu zła dieta i palenie. Objawy: krwawienia z przewodu pokarmowego, bóle brzucha, biegunki, zaparcia, niedokrwistość; może długo rozwijać się bezobjawowo. Profilaktyka: niepalenie, dieta bogata w błonnik, prawidłowa masa ciała, zdrowy tryb życia.

38.Wirusowe zapalenie wątroby (WZW)

Choroba zakaźna wywołana wirusami zapalenia wątroby typu A, B lub C. WZW A szerzy się drogą pokarmową (chroni gotowanie wody i mycie owoców i warzyw). WZW B i C przenoszą się przez krew i kontakty seksualne; mogą prowadzić do marskości i raka wątroby. Przed WZW A i B chroni szczepienie.

39.Nadwaga, otyłość i BMI

Gdy pokarm dostarcza więcej kalorii, niż organizm zużywa, nadmiar gromadzi się jako tłuszcz - prowadzi to do nadwagi, a przy dużym wzroście masy do otyłości. Otyłość szkodzi naczyniom krwionośnym i sercu, może powodować cukrzycę, choroby stawów i wady kręgosłupa. BMI to masa ciała w kg podzielona przez kwadrat wzrostu w m: waga prawidłowa to 18,5-24,9, nadwaga powyżej 25, otyłość powyżej 30.

40.Anoreksja i bulimia

Zaburzenia odżywiania prowadzące do niedowagi. Chorzy na anoreksję (jadłowstręt psychiczny) uważają, że są zbyt grubi, i jedzą znacznie mniej, niż powinni - grozi to osłabieniem, odwodnieniem, a nawet śmiercią. Bulimia to napady żarłoczności, po których chory się głodzi lub wywołuje wymioty, co wyniszcza organizm. W obu chorobach ważne jest szybkie leczenie.