Małopolski Konkurs „W zdrowym ciele, zdrowy duch” - choroby i profilaktyka

1.Choroby przewlekłe i cywilizacyjne

Choroba przewlekła trwa długo (miesiące, lata), rozwija się zwykle powoli i często wymaga stałego leczenia. Chorobom cywilizacyjnym sprzyja współczesny styl życia: mało ruchu, nadmiar kalorycznego, przetworzonego jedzenia, stres, palenie tytoniu, alkohol, zanieczyszczone powietrze. Należą do nich m.in. nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, cukrzyca typu 2, otyłość, nowotwory, astma, alergie (nadmierna reakcja układu odpornościowego na niegroźne substancje, np. pyłki) i depresja (choroba, a nie chwilowy smutek - leczy ją lekarz). Nie są zakaźne.

2.Nadciśnienie tętnicze i miażdżyca

Nadciśnienie tętnicze to stale podwyższone ciśnienie krwi w tętnicach. Długo nie daje objawów (nazywa się je „cichym zabójcą”), dlatego wykrywa się je dzięki regularnym pomiarom ciśnienia. Nieleczone uszkadza naczynia krwionośne, serce, nerki, mózg i oczy. Miażdżyca to odkładanie się w ścianach tętnic złogów (blaszek miażdżycowych) zawierających m.in. cholesterol. Tętnice sztywnieją i zwężają się, więc do narządów dopływa mniej krwi. Sprzyjają jej nadmiar cholesterolu LDL, palenie tytoniu, nadciśnienie, cukrzyca, otyłość i brak ruchu.

3.Choroba niedokrwienna serca i zawał serca

Mięsień sercowy odżywiają tętnice wieńcowe. W chorobie niedokrwiennej serca są one zwężone (najczęściej przez miażdżycę) i serce dostaje za mało tlenu; objawem bywa ból w klatce piersiowej przy wysiłku. Zawał serca to martwica części mięśnia sercowego po nagłym zamknięciu tętnicy wieńcowej, zwykle przez zakrzep na pękniętej blaszce miażdżycowej. Objawy: silny, uciskający ból za mostkiem, niemijający po odpoczynku, często promieniujący do lewej ręki lub żuchwy, duszność, zimny pot - wtedy od razu dzwoni się pod 112.

4.Udar mózgu i test FAST

Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia krwi w części mózgu. Częstszy jest udar niedokrwienny - naczynie zamyka zakrzep lub zator; w udarze krwotocznym naczynie pęka i krew wylewa się do mózgu. Komórki nerwowe bez tlenu szybko obumierają, więc liczy się każda minuta. Objawy pomaga rozpoznać test FAST: F (face, twarz) - opadnięty kącik ust, A (arm, ręka) - osłabienie lub opadanie ręki, S (speech, mowa) - bełkotliwa mowa, T (time, czas) - natychmiast dzwoń pod 112. Główne czynniki ryzyka: nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca, palenie tytoniu.

5.Cukrzyca i otyłość

Cukrzyca to przewlekła choroba, w której poziom glukozy we krwi jest stale za wysoki. W cukrzycy typu 1 układ odpornościowy niszczy komórki trzustki wytwarzające insulinę i chory musi przyjmować insulinę (często od dzieciństwa). W cukrzycy typu 2 komórki słabo reagują na insulinę; sprzyjają jej otyłość, brak ruchu i niezdrowa dieta. Typowe objawy wysokiej glukozy: duże pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie. Otyłość to nadmiar tkanki tłuszczowej; jest chorobą i zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy.

6.Nowotwory i przewlekłe choroby układu oddechowego (astma)

Nowotwór powstaje, gdy komórki z uszkodzonym DNA (mutacje) dzielą się w niekontrolowany sposób. Nowotwór złośliwy nacieka sąsiednie tkanki i może dawać przerzuty. Ryzyko zwiększają m.in. palenie tytoniu, alkohol, promieniowanie UV i otyłość; wcześnie wykryty nowotwór jest zwykle łatwiej wyleczalny. Astma to przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych: nadwrażliwe oskrzela pod wpływem bodźców (alergeny, dym, wysiłek, zimne powietrze) kurczą się, co daje duszność, świszczący oddech i kaszel. Leki na astmę przepisuje lekarz.

7.Zoonozy (choroby odzwierzęce) i ochrona przed nimi

Zoonozy to choroby zakaźne przenoszone ze zwierząt na człowieka: przez ugryzienie, kontakt ze zwierzęciem lub jego odchodami, skażoną żywność albo przez kleszcze. Należą do nich m.in. wścieklizna, borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, toksoplazmoza, salmonelloza, toksokaroza, bąblowica. Ochrona: szczepienie zwierząt domowych, regularne odrobaczanie psów i kotów, higiena (mycie rąk po kontakcie ze zwierzętami i przed jedzeniem, mycie owoców, dokładne gotowanie mięsa), a w lesie repelenty i oglądanie skóry po spacerze.

8.Wścieklizna

Wściekliznę wywołuje wirus atakujący układ nerwowy. Zarazić się można przez ugryzienie albo kontakt śliny chorego zwierzęcia z raną, np. lisa, nietoperza, psa lub kota. Chore dzikie zwierzę często traci lęk przed ludźmi. Po wystąpieniu objawów choroba prawie zawsze kończy się śmiercią, ale można jej zapobiec: po ugryzieniu przez nieznane zwierzę ranę od razu przemywa się wodą z mydłem i niezwłocznie idzie do lekarza, który decyduje o szczepieniu. W Polsce obowiązkowo szczepi się psy przeciw wściekliźnie, a dzikich zwierząt się nie dotyka.

9.Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu

Obie choroby przenoszą kleszcze. Boreliozę wywołują bakterie (krętki). Jej objawem bywa rumień wędrujący - powiększająca się czerwona plama wokół miejsca ukłucia, pojawiająca się po kilku dniach lub tygodniach (nie u każdego chorego). Nieleczona może uszkadzać stawy, nerwy i serce; rozpoznaje ją i leczy antybiotykiem lekarz. Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) wywołuje wirus atakujący układ nerwowy; zaczyna się zwykle objawami podobnymi do grypy. Zarazić się nim można też przez picie niepasteryzowanego mleka zakażonych zwierząt. Przeciw KZM istnieje szczepionka.

10.Ochrona przed kleszczami i usuwanie kleszcza

Przed wyjściem do lasu lub na łąkę: długie rękawy i nogawki, jasne ubranie i repelent (środek odstraszający kleszcze i owady). Po spacerze trzeba dokładnie obejrzeć skórę, zwłaszcza pachy, pachwiny, zgięcia kolan i łokci, okolice uszu i głowę. Kleszcza usuwa się jak najszybciej pęsetą lub przyrządem do usuwania kleszczy: chwyta się go tuż przy skórze i wyciąga zdecydowanym ruchem. Nie smaruje się go tłuszczem ani spirytusem i nie przypala. Miejsce ukłucia się dezynfekuje i obserwuje; rumień lub gorączka - wizyta u lekarza.

11.Toksoplazmoza, salmonelloza, toksokaroza, bąblowica

Toksoplazmoza - pierwotniak; zarażenie przez surowe lub niedosmażone mięso, niemyte warzywa i kontakt z kocimi odchodami; groźna głównie w ciąży, bo może uszkodzić płód. Salmonelloza - bakterie Salmonella z surowych lub niedogotowanych jaj i drobiu; biegunka, wymioty, gorączka. Toksokaroza - larwy glisty psiej lub kociej; jaja z odchodów zwierząt trafiają do ust przez brudne ręce, np. po zabawie w piaskownicy. Bąblowica - jaja tasiemca z odchodów lisów lub psów, np. na niemytych owocach leśnych; najczęściej w wątrobie tworzą się pęcherze (torbiele) z larwami.

12.Drogi przenoszenia chorób zakaźnych

Choroby zakaźne wywołują drobnoustroje chorobotwórcze (wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki) i pasożyty. Drogi przenoszenia: kropelkowa - kropelki śliny przy kaszlu, kichaniu, mówieniu (grypa, przeziębienie); powietrzna - drobne cząstki długo unoszą się w powietrzu (odra, ospa wietrzna); pokarmowa - skażona żywność, woda, brudne ręce (salmonelloza); kontaktowa - dotyk skóry lub wspólnych przedmiotów (grzybica, świerzb); przez krew - np. wspólne igły (HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu B); przez wektory - zwierzęta przenoszące drobnoustroje, np. kleszcze, komary.

13.Jak ograniczać ryzyko zakażenia

Najprostsza ochrona to mycie rąk wodą z mydłem: przed jedzeniem, po toalecie, po powrocie do domu i po kontakcie ze zwierzętami - dokładnie, także między palcami i kciuki. Higiena kaszlu: usta i nos zasłania się chusteczką jednorazową, którą od razu się wyrzuca, a gdy jej brak - zgięciem łokcia, nie dłonią; potem myje się ręce. Chronią też szczepienia, wietrzenie pomieszczeń, własny ręcznik i kubek, mycie owoców i warzyw, dokładne gotowanie mięsa i jaj. Chory zostaje w domu, żeby nie zarażać innych.

14.Grypa a przeziębienie

Obie choroby wywołują wirusy i szerzą się głównie drogą kropelkową. Grypa zaczyna się nagle: wysoka gorączka, dreszcze, silne bóle mięśni i głowy, duże osłabienie, suchy kaszel. Może dawać groźne powikłania, np. zapalenie płuc lub mięśnia sercowego; chroni przed nią zalecane szczepienie powtarzane co sezon. Przeziębienie zaczyna się stopniowo: katar, kichanie, ból gardła, gorączka niewielka lub brak; przebiega zwykle łagodnie. Antybiotyki nie leczą ani grypy, ani przeziębienia, bo nie działają na wirusy.

15.Ospa wietrzna i odra

Obie są bardzo zaraźliwymi chorobami wirusowymi, szerzącymi się drogą powietrzną i kropelkową. Ospa wietrzna: gorączka i swędząca wysypka pojawiająca się rzutami, dlatego jednocześnie widać plamki, grudki, pęcherzyki z płynem i strupki; pęcherzyków nie należy drapać (blizny, zakażenie). Odra: wysoka gorączka, katar, kaszel, zapalenie spojówek, a po kilku dniach plamisto-grudkowa wysypka zaczynająca się na twarzy i za uszami. Odra może dawać groźne powikłania, np. zapalenie płuc lub mózgu. Przed obiema chorobami chronią szczepienia.

16.Angina i zatrucie pokarmowe

Angina to ostre zapalenie gardła i migdałków: silny ból gardła, trudność w przełykaniu, wysoka gorączka, powiększone migdałki z nalotem, zwykle bez kataru i kaszlu. Anginę ropną wywołują najczęściej bakterie (paciorkowce), ale podobne objawy dają wirusy - rodzaj zakażenia ocenia lekarz i tylko on decyduje o antybiotyku. Zatrucie pokarmowe pojawia się po zjedzeniu skażonej żywności: nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, czasem gorączka. Najważniejsze jest picie płynów małymi porcjami; przy krwi w stolcu, wysokiej gorączce lub odwodnieniu - lekarz.

17.Sepsa (posocznica)

Sepsa to zagrażająca życiu reakcja organizmu na zakażenie: obrona wymyka się spod kontroli i zaczyna uszkadzać własne narządy, np. nerki, płuca, serce, mózg. Wywołują ją najczęściej bakterie (np. meningokoki, pneumokoki), rzadziej wirusy lub grzyby. Objawy: gorączka lub nienaturalnie niska temperatura, dreszcze, szybki oddech i tętno, splątanie lub duża senność, bardzo złe samopoczucie, blada, marmurkowa skóra; przy zakażeniu meningokokami wysypka z wybroczyn, która nie blednie pod naciskiem szklanki. To stan nagły - od razu 112. Przed częścią zakażeń chronią szczepienia.

18.BMI (wskaźnik masy ciała)

BMI oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez kwadrat wzrostu w metrach: $\mathrm{BMI} = \frac{m}{h^2}$, wynik w $\mathrm{kg/m^2}$. Wzrost w centymetrach trzeba najpierw zamienić na metry. Orientacyjnie, dla dorosłych: poniżej 18,5 - niedowaga, 18,5-24,9 - prawidłowa masa ciała, 25-29,9 - nadwaga, 30 i więcej - otyłość. BMI nie odróżnia mięśni od tłuszczu. U dzieci i nastolatków nie stosuje się progów dla dorosłych - wynik ocenia się na siatkach centylowych.

19.Siatki centylowe

U dzieci i nastolatków wzrost, masa ciała i BMI zmieniają się z wiekiem i zależą od płci, dlatego ich wyniki porównuje się z wynikami rówieśników na siatkach centylowych. Siatka to wykres z liniami (centylami), osobny dla dziewcząt i chłopców. Centyl mówi, jaka część rówieśników ma wynik niższy: np. 50. centyl oznacza wynik przeciętny (połowa rówieśników ma niższy, połowa wyższy), a 75. centyl - że około 75 na 100 rówieśników ma wynik niższy. Wynik daleko od środka siatki ocenia lekarz lub pielęgniarka, np. podczas bilansu zdrowia.

20.Ciśnienie krwi: skurczowe i rozkurczowe

Ciśnienie tętnicze krwi to siła, z jaką krew naciska na ściany tętnic. Podaje się je jako dwie liczby w milimetrach słupa rtęci (mm Hg), w zapisie skurczowe/rozkurczowe. Ciśnienie skurczowe (wyższa liczba) panuje w tętnicach podczas skurczu komór serca, a rozkurczowe (niższa liczba) - podczas rozkurczu serca. Orientacyjnie, dla dorosłych: prawidłowe jest poniżej 130/85 mm Hg, a 140/90 mm Hg i więcej w powtarzanych pomiarach może wskazywać na nadciśnienie - rozpoznanie stawia lekarz. U dzieci i młodzieży normy są inne, zależą m.in. od wieku i wzrostu.

21.Ciśnieniomierz - pomiar w spoczynku i po wysiłku

Ciśnienie mierzy się ciśnieniomierzem, najczęściej automatycznym, z mankietem zakładanym na ramię; urządzenie pokazuje też tętno. Pomiar wykonuje się po kilku minutach odpoczynku, w pozycji siedzącej, z mankietem na gołym ramieniu i ręką podpartą na wysokości serca, bez rozmowy, nie tuż po wysiłku czy kawie. Jeden wysoki wynik nie oznacza choroby - pomiary się powtarza i zapisuje. Po wysiłku ciśnienie (zwłaszcza skurczowe) i tętno rosną, bo mięśnie potrzebują więcej tlenu; u osoby wytrenowanej szybciej wracają do wartości spoczynkowych.

22.Tętno spoczynkowe i po wysiłku

Tętno to wyczuwalne, rytmiczne rozciąganie ścian tętnic przez krew wtłaczaną przy każdym skurczu serca; podaje się je jako liczbę uderzeń na minutę. Mierzy się je opuszkami palca wskazującego i środkowego (nie kciukiem) na tętnicy promieniowej (nadgarstek po stronie kciuka) lub szyjnej; liczy się uderzenia przez 30 sekund i mnoży przez 2 albo liczy przez pełną minutę. Orientacyjnie, dla dorosłych tętno spoczynkowe wynosi zwykle 60-100 uderzeń na minutę; u dzieci jest wyższe, a u wytrenowanych sportowców bywa niższe. Po wysiłku tętno rośnie, a potem stopniowo spada.

23.Glukoza we krwi - na czczo i glukometr

Glukoza to cukier krążący we krwi, główne źródło energii dla komórek. Jej poziom regulują hormony trzustki: insulina obniża go, a glukagon podnosi. Badanie na czczo wykonuje się rano, po co najmniej 8 godzinach bez jedzenia (można pić wodę), bo po posiłku glukoza rośnie. Krew pobiera się z żyły w laboratorium albo mierzy glukometrem z kropli krwi z palca - takiego urządzenia używają m.in. osoby z cukrzycą. Orientacyjnie, dla dorosłych prawidłowa glukoza na czczo to 70-99 mg/dl; wyższy wynik może wskazywać na zaburzenia - rozpoznanie stawia lekarz.

24.Profil lipidowy: cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy

Profil lipidowy (lipidogram) to badanie krwi oceniające tłuszcze: cholesterol całkowity, cholesterol LDL, cholesterol HDL i trójglicerydy. Cholesterol jest potrzebny m.in. do budowy błon komórkowych i wytwarzania niektórych hormonów; większość wytwarza sam organizm, głównie wątroba, resztę dostarczają produkty zwierzęce. LDL to „zły” cholesterol - jego nadmiar odkłada się w ścianach tętnic (miażdżyca). HDL to „dobry” cholesterol - zabiera nadmiar cholesterolu z tkanek do wątroby. Trójglicerydy rosną m.in. przy nadmiarze słodyczy i alkoholu oraz przy otyłości.

25.Szczepionka - jak działa

Szczepionka zawiera najczęściej osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty albo unieszkodliwione toksyny. Układ odpornościowy reaguje na nie jak na zakażenie, ale bez przechodzenia choroby: wytwarza przeciwciała i komórki pamięci. Gdy później zetknie się z prawdziwym drobnoustrojem, rozpoznaje go i reaguje szybko i silnie, więc choroba nie rozwija się albo przebiega łagodniej. To odporność nabyta czynna, zwykle długotrwała. Surowica zawiera gotowe przeciwciała i daje odporność bierną - działa od razu, ale krótko.

26.Edward Jenner, ospa i eradykacja ospy prawdziwej

Angielski lekarz Edward Jenner zauważył, że dojarki, które przechorowały krowiankę (łagodną ospę bydła), nie chorują na groźną ospę prawdziwą. W 1796 r. zaszczepił chłopca materiałem z krowianki, a potem wykazał, że jest on odporny na ospę prawdziwą - to początek szczepień. Od łacińskiego vacca (krowa) pochodzi słowo wakcynacja. Dzięki światowej akcji szczepień prowadzonej przez Światową Organizację Zdrowia ospa prawdziwa zniknęła, a w 1980 r. ogłoszono jej eradykację, czyli całkowite wyeliminowanie na świecie. To pierwsza choroba człowieka zwalczona w ten sposób.

27.Ludwik Pasteur i szczepionka przeciw wściekliźnie

Ludwik Pasteur, francuski uczony z XIX w., badał drobnoustroje i ich rolę w chorobach zakaźnych. Opracował pasteryzację - ogrzewanie produktów (np. wina, mleka), które niszczy większość drobnoustrojów. W 1885 r. po raz pierwszy zastosował u człowieka szczepionkę przeciw wściekliźnie: podał ją pogryzionemu przez chorego psa chłopcu, który przeżył. Wirus wścieklizny zwykle długo wędruje do mózgu, dlatego szczepienie podane szybko po pogryzieniu zdąży wytworzyć odporność. Na cześć Jennera Pasteur objął takie zabiegi nazwą wakcynacja (szczepienie).

28.Odporność populacyjna

Odporność populacyjna (zbiorowiskowa) powstaje, gdy odporna - najczęściej dzięki szczepieniom - jest duża część społeczności. Drobnoustrój ma wtedy niewiele osób wrażliwych, przez które mógłby się szerzyć, więc łańcuch zakażeń szybko się przerywa. Chronione są w ten sposób także osoby, które nie mogą być zaszczepione, np. najmłodsze niemowlęta i osoby z obniżoną odpornością. Im bardziej zaraźliwa choroba (np. odra), tym większa część populacji musi być odporna. Gdy ludzie przestają się szczepić, wracają ogniska chorób, które wcześniej prawie zniknęły.

29.Szczepienia obowiązkowe i zalecane

W Polsce zasady szczepień określa Program Szczepień Ochronnych (PSO), ogłaszany co roku przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Szczepienia obowiązkowe są wymagane prawem i bezpłatne; dotyczą głównie dzieci i młodzieży. Szczepienia zalecane nie są obowiązkowe, ale lekarze je polecają; część z nich jest płatna. Przykładem jest szczepienie przeciw grypie - powtarza się je co sezon, bo wirus grypy się zmienia - albo przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Przed szczepieniem przeprowadza się badanie kwalifikacyjne, które wyklucza przeciwwskazania.

30.Aleksander Fleming i penicylina

W 1928 r. szkocki bakteriolog Aleksander Fleming zauważył, że na płytce z hodowlą bakterii (gronkowców), na której przypadkiem wyrosła pleśń pędzlak (Penicillium), wokół pleśni bakterie nie rosną. Substancję wytwarzaną przez pleśń nazwał penicyliną. Był to pierwszy antybiotyk, który zaczęto szeroko stosować w medycynie: w latach 40. XX w., podczas II wojny światowej, inni badacze opracowali sposób jej oczyszczania i produkcji. Antybiotyk to substancja zabijająca bakterie lub hamująca ich namnażanie; pierwsze antybiotyki pochodziły z grzybów i bakterii.

31.Antybiotyki działają na bakterie, nie na wirusy

Antybiotyki zabijają bakterie lub hamują ich namnażanie, uszkadzając struktury i procesy, którymi komórki bakterii różnią się od komórek człowieka, np. ścianę komórkową. Na wirusy nie działają: wirusy nie mają budowy komórkowej ani własnej przemiany materii i namnażają się wewnątrz komórek gospodarza. Dlatego antybiotyk nie leczy przeziębienia ani grypy. Antybiotyk stosuje się tylko z przepisu lekarza, gdy rozpozna on zakażenie bakteryjne albo uzna je za bardzo prawdopodobne.

32.Zasady stosowania antybiotyków

Antybiotyk stosuje się tylko z przepisu lekarza i dokładnie według jego zaleceń: o stałych porach i przez cały czas wskazany przez lekarza - nie przerywa się kuracji na własną rękę, nawet gdy objawy wcześniej ustąpią. Lek popija się wodą i czyta ulotkę. Nie przyjmuje się resztek z poprzedniej choroby, nie trzyma antybiotyku „na zapas” i nie dzieli się nim z innymi - każde zakażenie może wymagać innego leku. Niewykorzystanych leków nie wyrzuca się do kosza ani toalety, tylko oddaje do apteki. Antybiotyki niszczą też pożyteczne bakterie jelitowe, dlatego nie stosuje się ich bez potrzeby.

33.Antybiotykooporność i jej przyczyny

Antybiotykooporność to zdolność bakterii do przeżycia mimo działania antybiotyku. Bakterie zyskują ją przez mutacje lub przejęcie genów oporności od innych bakterii. Antybiotyk zabija bakterie wrażliwe, a oporne przeżywają i się namnażają - to dobór naturalny. Przyczyny narastania oporności: nadużywanie antybiotyków (np. przy infekcjach wirusowych), przyjmowanie ich bez recepty, przerywanie kuracji, nadmierne stosowanie u zwierząt hodowlanych. Skutek: bakterie oporne na wiele antybiotyków powodują zakażenia bardzo trudne do wyleczenia.

34.Endemia, epidemia, pandemia

Endemia to stałe występowanie choroby na danym obszarze w podobnej liczbie przypadków, np. malaria w niektórych krajach tropikalnych. Epidemia to wyraźnie większa niż zwykle liczba zachorowań na daną chorobę na określonym obszarze i w określonym czasie, np. sezonowa epidemia grypy. Pandemia to epidemia obejmująca wiele krajów i kontynentów. Przykłady pandemii: dżuma (czarna śmierć) w XIV w., grypa hiszpanka pod koniec I wojny światowej i COVID-19, którą Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła pandemią w 2020 r.

35.Łańcuch epidemiczny

Choroba zakaźna szerzy się, gdy połączone są trzy ogniwa łańcucha epidemicznego. Źródło zakażenia to chory człowiek, nosiciel (zakażony bez objawów) albo zakażone zwierzę. Droga szerzenia to sposób przejścia drobnoustroju, np. kropelkowa, pokarmowa, przez krew, przez wektory. Osoba wrażliwa (podatna) to ktoś, kto nie jest odporny na daną chorobę. Przerwanie dowolnego ogniwa hamuje szerzenie się choroby: leczenie i izolacja chorych (źródło), mycie rąk, dezynfekcja, bezpieczna żywność (droga), szczepienia (osoba wrażliwa).

36.Kwarantanna i izolacja

Izolacja to oddzielenie osoby chorej (zakażonej) od zdrowych na czas, w którym może zarażać - w domu albo w szpitalu. Kwarantanna to odosobnienie osoby zdrowej, która miała kontakt z chorym i mogła się zarazić, na czas wylęgania choroby, czyli okres od zakażenia do pojawienia się objawów. Dzięki temu ewentualne zakażenie nie przenosi się dalej. O kwarantannie i izolacji przy groźnych chorobach decydują służby sanitarne (sanepid). Nazwa kwarantanna pochodzi od włoskiego quaranta - czterdzieści: tyle dni statki w czasie epidemii dżumy czekały przed wejściem do portu.

37.Ognisko choroby i profilaktyka epidemiologiczna

Ognisko choroby (ognisko epidemiczne) to miejsce, w którym wystąpiły zachorowania, razem ze źródłem zakażenia i otoczeniem, w którym mogą zarazić się kolejne osoby, np. klasa, internat, przyjęcie z zatruciem pokarmowym. Profilaktyka epidemiologiczna to działania zapobiegające szerzeniu się chorób zakaźnych: szczepienia, kontrola wody i żywności, wykrywanie i zgłaszanie zachorowań, szukanie źródła zakażenia i osób z kontaktu, izolacja i kwarantanna, dezynfekcja, nauka higieny. W Polsce zajmuje się nią Państwowa Inspekcja Sanitarna (sanepid).

38.Profilaktyka pierwotna i wtórna

Profilaktyka pierwotna zapobiega zachorowaniu u osób zdrowych: szczepienia, zdrowa dieta, ruch, niepalenie, mycie rąk, ochrona przed słońcem, repelenty. Profilaktyka wtórna to wczesne wykrywanie choroby, zanim da objawy, żeby leczyć ją szybciej i skuteczniej: badania profilaktyczne i przesiewowe, pomiar ciśnienia, badania krwi. Badania profilaktyczne wykonuje się regularnie, także wtedy, gdy czujemy się dobrze. Działania u osób już chorych, które mają zapobiec powikłaniom (np. rehabilitacja), to profilaktyka trzeciorzędowa.

39.Badania przesiewowe, badania noworodków i bilans zdrowia

Badania przesiewowe to proste badania wykonywane w dużych grupach osób bez objawów, aby wyłowić te, u których choroba może się rozwijać. Nieprawidłowy wynik nie jest rozpoznaniem - oznacza potrzebę dokładniejszych badań. Badania przesiewowe noworodków: z kropli krwi z pięty wykrywa się m.in. fenyloketonurię, wrodzoną niedoczynność tarczycy i mukowiscydozę, a osobno bada się słuch. Bilans zdrowia to okresowe badanie dziecka i nastolatka u lekarza i pielęgniarki: pomiar wzrostu, masy ciała, BMI, ciśnienia, ocena wzroku, słuchu, postawy ciała i rozwoju.

40.Grupa ryzyka i monitorowanie zdrowia w ciągu życia

Grupa ryzyka to osoby szczególnie narażone na daną chorobę lub jej ciężki przebieg, np. z powodu wieku (małe dzieci, seniorzy), chorób przewlekłych, trybu życia (palenie, otyłość, brak ruchu), choroby u bliskich krewnych albo ciąży (np. kobiety w ciąży a toksoplazmoza). Takim osobom lekarz zaleca częstsze badania i np. szczepienie przeciw grypie. Parametry zdrowia monitoruje się przez całe życie: u dzieci w bilansach zdrowia, u dorosłych przez regularny pomiar ciśnienia, masy ciała i badania krwi (glukoza, profil lipidowy). Częstość badań ustala lekarz.