Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - chemizm życia i drobnoustroje

1.Hierarchiczna organizacja budowy organizmu i czynności życiowe

Komórka to podstawowa jednostka budowy i funkcjonowania organizmów; zwykle oglądamy ją pod mikroskopem optycznym, którego powiększenie to iloczyn powiększeń okularu i obiektywu. Komórki o podobnej budowie i funkcji tworzą tkankę, tkanki - narząd (np. serce, liść), współpracujące narządy - układ narządów (np. pokarmowy), a układy - organizm. Każdy organizm odżywia się, oddycha, wydala, porusza się, reaguje na bodźce, rośnie, rozwija się i rozmnaża. U jednokomórkowców (bakterie, pantofelek, drożdże) wszystkie te czynności wykonuje jedna komórka.

2.Próba badawcza i próba kontrolna (pozytywna i negatywna)

Doświadczenie zaczyna się od problemu badawczego i hipotezy. Zmienia się w nim tylko jeden czynnik, a pozostałe warunki są takie same. Próba badawcza - poddana działaniu badanego czynnika. Próba kontrolna służy do porównania wyników. Próba kontrolna pozytywna na pewno da wynik dodatni (np. czysta skrobia z płynem Lugola barwi się na granatowo) i potwierdza, że metoda działa. Próba kontrolna negatywna na pewno nie da efektu (np. woda destylowana z płynem Lugola) i pokazuje, że wynik nie powstaje bez badanej substancji.

3.Pierwiastki biogenne i makroelementy: fosfor, wapń, magnez, potas

Pierwiastki biogenne to węgiel, wodór, tlen, azot, fosfor i siarka - główne pierwiastki budujące związki organiczne organizmów. Należą do makroelementów, czyli pierwiastków występujących w organizmach w stosunkowo dużych ilościach. Fosfor - buduje kości i zęby, DNA i RNA oraz fosfolipidy błon. Wapń - buduje kości i zęby, jest potrzebny do skurczu mięśni i krzepnięcia krwi. Magnez - składnik chlorofilu; u człowieka potrzebny do pracy mięśni i nerwów. Potas - potrzebny do przewodzenia impulsów nerwowych i pracy serca, reguluje gospodarkę wodną komórek.

4.Mikroelementy: jod, żelazo, fluor

Mikroelementy są potrzebne w bardzo małych ilościach, ale ich brak powoduje choroby. Jod - składnik hormonów tarczycy (np. tyroksyny); niedobór powoduje wole, czyli powiększenie tarczycy, a u dzieci zaburzenia rozwoju; źródła: sól jodowana, ryby morskie. Żelazo - składnik hemoglobiny, która przenosi tlen; niedobór powoduje niedokrwistość (bladość, zmęczenie); źródła: mięso, wątroba, nasiona roślin strączkowych. Fluor - wzmacnia szkliwo zębów i chroni przed próchnicą; źródła: woda pitna, pasta do zębów z fluorem, herbata.

5.Woda i jej właściwości ważne dla organizmów

Cząsteczki wody są polarne i przyciągają się nawzajem (wiązania wodorowe). Dlatego woda: jest dobrym rozpuszczalnikiem - przenosi substancje we krwi i w roślinach i jest środowiskiem reakcji w komórce; ma duże ciepło właściwe - wolno się nagrzewa i stygnie, co stabilizuje temperaturę organizmów i zbiorników; przy parowaniu pochłania dużo ciepła - pot i transpiracja chłodzą; ma największą gęstość w 4 stopniach Celsjusza, a lód jest lżejszy od wody - pływa i izoluje, więc jeziora nie zamarzają do dna; ma duże napięcie powierzchniowe - nartnik chodzi po wodzie. Jest też substratem fotosyntezy.

6.Dyfuzja i osmoza

Dyfuzja - samorzutne przemieszczanie się cząsteczek z miejsca o większym stężeniu do miejsca o mniejszym, aż do wyrównania stężeń; tak tlen przechodzi z pęcherzyków płucnych do krwi, a $\ce{CO2}$ z krwi do pęcherzyków. Osmoza - przenikanie wody przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o mniejszym stężeniu substancji rozpuszczonych do roztworu o większym stężeniu. Dzięki osmozie korzenie pobierają wodę z gleby. Krwinka czerwona w wodzie destylowanej pęcznieje i pęka, a w stężonym roztworze soli traci wodę i się kurczy.

7.Witaminy A i D (rozpuszczalne w tłuszczach)

Witaminy A, D, E i K rozpuszczają się w tłuszczach, a witamina C i witaminy z grupy B - w wodzie. Witamina A - potrzebna do widzenia (zwłaszcza o zmierzchu) i zdrowej skóry; źródła: tran, wątroba, masło, żółtko jaja, a marchew i dynia mają karoten, z którego organizm ją wytwarza; niedobór: kurza ślepota, suchość skóry i oczu. Witamina D - umożliwia wchłanianie wapnia i fosforu i budowę mocnych kości; powstaje w skórze pod wpływem słońca, jest w tłustych rybach morskich i tranie; niedobór: krzywica u dzieci, rozmiękanie kości u dorosłych.

8.Witaminy E i K

Witamina E - przeciwutleniacz: chroni błony komórkowe przed uszkodzeniem; źródła: oleje roślinne, orzechy, nasiona słonecznika, kiełki zbóż; niedobór (rzadki): osłabienie mięśni, rozpad czerwonych krwinek, zaburzenia płodności. Witamina K - niezbędna do krzepnięcia krwi; źródła: zielone warzywa liściaste (szpinak, jarmuż, brokuły, kapusta), a część wytwarzają bakterie jelita grubego; niedobór: skłonność do krwawień i siniaków, wolne krzepnięcie krwi. Witaminy A, D, E i K wchłaniają się z jelita razem z tłuszczem.

9.Witaminy C i B1

Witamina C - wzmacnia odporność, jest potrzebna do wytwarzania kolagenu (gojenie ran, zdrowe dziąsła i naczynia krwionośne) i ułatwia wchłanianie żelaza; źródła: czarna porzeczka, papryka, natka pietruszki, owoce cytrusowe, kiszona kapusta; niszczy ją długie gotowanie; niedobór: szkorbut (krwawienie dziąseł, wypadanie zębów), słabsza odporność. Witamina B1 - potrzebna do uwalniania energii z cukrów oraz pracy układu nerwowego i mięśni; źródła: pełnoziarniste pieczywo, kasze, groch i fasola, wieprzowina; niedobór: choroba beri-beri (zaburzenia nerwowe, osłabienie mięśni i serca).

10.Kwas foliowy i witamina B12

Kwas foliowy - potrzebny do podziałów komórek i wytwarzania krwinek; szczególnie ważny przed ciążą i w jej czasie, bo chroni płód przed wadami cewy nerwowej (z niej powstają mózg i rdzeń kręgowy); źródła: zielone warzywa liściaste, nasiona roślin strączkowych, wątroba; niedobór: niedokrwistość. Witamina B12 - potrzebna do wytwarzania czerwonych krwinek i pracy układu nerwowego; naturalnie występuje praktycznie tylko w produktach zwierzęcych (mięso, ryby, jaja, mleko, sery); niedobór: niedokrwistość, drętwienie i mrowienie kończyn.

11.Węglowodany - podział; cukry proste: pentozy i heksozy

Węglowodany (cukry) zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu. Dzielimy je na cukry proste, dwucukry i wielocukry. Cukry proste są słodkie i rozpuszczalne w wodzie. Pentozy mają 5 atomów węgla: ryboza buduje RNA, a deoksyryboza (ma o jeden atom tlenu mniej) buduje DNA. Heksozy mają 6 atomów węgla: glukoza ($\ce{C6H12O6}$) powstaje w fotosyntezie, krąży we krwi i jest głównym źródłem energii dla komórek; fruktoza (cukier owocowy) występuje w owocach i miodzie i jest najsłodszym z cukrów.

12.Dwucukry: sacharoza, laktoza, maltoza

Dwucukry powstają z połączenia dwóch cząsteczek cukrów prostych; są słodkie i rozpuszczalne w wodzie. Sacharoza (glukoza + fruktoza) - cukier spożywczy z buraka cukrowego i trzciny cukrowej; w tej postaci rośliny przenoszą cukry z liści do innych organów. Laktoza (glukoza + galaktoza) - cukier mleczny, występuje w mleku ssaków. Maltoza (glukoza + glukoza) - cukier słodowy, powstaje podczas rozkładu skrobi, np. w kiełkujących ziarnach jęczmienia i podczas trawienia.

13.Wielocukry: skrobia, glikogen, celuloza, chityna

Wielocukry zbudowane są z wielu połączonych cząsteczek cukrów prostych; nie są słodkie i nie rozpuszczają się w wodzie lub rozpuszczają się słabo. Skrobia - materiał zapasowy roślin (bulwy ziemniaka, ziarna zbóż). Glikogen - materiał zapasowy zwierząt i grzybów; u człowieka magazynowany w wątrobie i mięśniach. Celuloza - buduje ściany komórkowe roślin; dla człowieka jest błonnikiem, który usprawnia pracę jelit. Chityna - buduje ściany komórkowe grzybów i pancerze stawonogów (owadów, skorupiaków, pajęczaków).

14.Lipidy proste i złożone: tłuszcze właściwe, woski, fosfolipidy, cholesterol

Lipidy nie rozpuszczają się w wodzie. Lipidy proste zbudowane są z alkoholu i kwasów tłuszczowych: tłuszcze właściwe (glicerol + 3 kwasy tłuszczowe) to materiał zapasowy i najbogatsze źródło energii, izolują ciepło, chronią narządy i rozpuszczają witaminy A, D, E, K; woski nie przepuszczają wody - pokrywają liście i owoce, chronią pióra przed wodą, budują plastry pszczół. Lipidy złożone mają dodatkowe składniki: fosfolipidy zawierają resztę kwasu fosforowego(V) i budują błony komórkowe. Cholesterol (steroid) - składnik błon komórek zwierzęcych; powstają z niego witamina D i hormony płciowe.

15.Białka - budowa; białka proste i złożone

Białka zbudowane są z aminokwasów (około 20 rodzajów) połączonych w długie łańcuchy; zawierają węgiel, wodór, tlen, azot i często siarkę. Kolejność aminokwasów decyduje o kształcie i funkcji białka. Wysoka temperatura, alkohol i sole metali ciężkich niszczą przestrzenną budowę białka (denaturacja, zwykle nieodwracalna) - np. białko jaja ścina się podczas gotowania. Białka proste zbudowane są wyłącznie z aminokwasów (np. albuminy, keratyna włosów). Białka złożone mają dodatkowo część niebiałkową: hemoglobina zawiera barwnik hem z żelazem, a przeciwciała - cukry.

16.Funkcje białek: przeciwciała, kolagen, hemoglobina, fibryna, amylaza ślinowa

Przeciwciała (funkcja obronna) - wytwarzane przez limfocyty, rozpoznają i wiążą obce cząstki (antygeny), np. bakterie i wirusy, co ułatwia ich zniszczenie. Kolagen (funkcja budulcowa) - włókna nadające wytrzymałość skórze, ścięgnom, więzadłom, chrząstkom i kościom. Hemoglobina (funkcja transportowa) - w czerwonych krwinkach wiąże i przenosi tlen. Fibryna - podczas krzepnięcia krwi powstaje z rozpuszczonego w osoczu fibrynogenu i tworzy sieć włókien, w której więzną krwinki, czyli skrzep. Amylaza ślinowa (enzym) - rozpoczyna w jamie ustnej trawienie skrobi do maltozy.

17.Błony plazmatyczne (błona komórkowa) i cytozol

Błony plazmatyczne zbudowane są z podwójnej warstwy fosfolipidów, w którą wbudowane są białka. Błona komórkowa otacza komórkę, oddziela ją od otoczenia i jest wybiórczo przepuszczalna - decyduje, które substancje wnikają do komórki i z niej wychodzą. Podobne błony otaczają organella i dzielą komórkę na przedziały. Cytoplazma to cytozol i zawieszone w nim organella. Cytozol to półpłynna substancja z wodą, solami mineralnymi, cukrami i białkami; zachodzi w nim wiele reakcji, np. fermentacja, a jego ruch przemieszcza organella.

18.Jądro komórkowe i rybosomy

Jądro komórkowe otacza otoczka jądrowa z dwóch błon z porami, przez które jądro wymienia substancje z cytoplazmą. W jądrze znajduje się DNA, które przechowuje informację genetyczną, a jądro kieruje czynnościami komórki. W jąderku powstają składniki rybosomów. Rybosomy to drobne, nieotoczone błoną struktury z RNA i białek - zachodzi w nich synteza białek. Występują swobodnie w cytozolu lub na siateczce śródplazmatycznej, a także w mitochondriach i chloroplastach. Rybosomy mają wszystkie organizmy komórkowe, także bakterie.

19.Mitochondria i chloroplasty

Mitochondrium otaczają dwie błony; wewnętrzna jest pofałdowana (grzebienie mitochondrialne), co zwiększa jej powierzchnię. Zachodzi w nim oddychanie tlenowe, które uwalnia energię z glukozy - dlatego najwięcej mitochondriów mają komórki intensywnie pracujące, np. mięśni. Chloroplast również ma dwie błony, a wewnątrz układ błon (tylakoidów) z zielonym barwnikiem - chlorofilem; zachodzi w nim fotosynteza. Chloroplasty mają komórki roślin i protistów roślinopodobnych. Oba organella mają własne DNA i rybosomy i namnażają się przez podział.

20.Siateczka śródplazmatyczna i aparat Golgiego

Siateczka śródplazmatyczna to sieć błoniastych kanalików i woreczków połączona z otoczką jądrową; transportuje substancje wewnątrz komórki. Siateczka szorstka ma na powierzchni rybosomy i wytwarza białka, a gładka (bez rybosomów) wytwarza lipidy i w wątrobie unieszkodliwia trucizny. Aparat Golgiego to stos spłaszczonych, błoniastych woreczków. Modyfikuje, sortuje i pakuje do pęcherzyków białka i lipidy z siateczki, a pęcherzyki wydzielają je na zewnątrz komórki, np. jako śluz lub enzymy trawienne. Aparat Golgiego wytwarza też lizosomy.

21.Lizosomy, wakuola i ściana komórkowa

Lizosomy - pęcherzyki otoczone błoną, wypełnione enzymami trawiennymi; trawią cząstki pobrane do komórki (np. bakterie pochłonięte przez białe krwinki) i zużyte organella; typowe dla komórek zwierzęcych. Wakuola - pęcherz otoczony błoną, wypełniony sokiem komórkowym (woda, sole, cukry, barwniki); w komórce roślinnej jest duża, magazynuje substancje i utrzymuje jędrność komórki. Ściana komórkowa - sztywna warstwa na zewnątrz błony; nadaje kształt i chroni przed pęknięciem; u roślin z celulozy, u grzybów z chityny, u bakterii z mureiny; komórki zwierzęce jej nie mają.

22.Porównanie komórek bakterii, grzybów, roślin i zwierząt

Bakteria to komórka prokariotyczna: nie ma jądra (DNA leży w cytoplazmie jako nukleoid) ani organelli otoczonych błoną, ma ścianę z mureiny i drobne rybosomy. Grzyby, rośliny i zwierzęta mają komórki eukariotyczne: z jądrem, mitochondriami, siateczką śródplazmatyczną i aparatem Golgiego. Komórka grzyba: ściana z chityny, brak chloroplastów, materiał zapasowy - glikogen. Komórka roślinna: ściana z celulozy, chloroplasty, duża wakuola, materiał zapasowy - skrobia. Komórka zwierzęca: brak ściany i chloroplastów, małe wakuole lub ich brak, materiał zapasowy - glikogen.

23.Fotosynteza - substraty, produkty, warunki i doświadczenie

Fotosynteza to wytwarzanie glukozy z tlenku węgla(IV) i wody z użyciem energii światła; zachodzi w chloroplastach dzięki chlorofilowi, a powstaje przy tym tlen: $\ce{6CO2 + 6H2O ->[światło][chlorofil] C6H12O6 + 6O2}$. Z glukozy roślina wytwarza m.in. skrobię, sacharozę i celulozę. Intensywność fotosyntezy zależy od natężenia światła, stężenia $\ce{CO2}$ i temperatury. Bada się ją np. na moczarce kanadyjskiej: liczy się pęcherzyki tlenu wydzielane w ciągu minuty przy różnych odległościach od lampy, a pozostałe warunki są takie same.

24.Oddychanie tlenowe i fermentacja

Oddychanie tlenowe - rozkład glukozy z udziałem tlenu do $\ce{CO2}$ i wody; uwalnia dużo energii, zachodzi głównie w mitochondriach, u roślin i zwierząt przez całą dobę: $\ce{C6H12O6 + 6O2 -> 6CO2 + 6H2O}$. Fermentacja - rozkład glukozy bez tlenu, w cytozolu; uwalnia mało energii. Alkoholowa (drożdże): $\ce{C6H12O6 -> 2C2H5OH + 2CO2}$, czyli powstaje etanol i $\ce{CO2}$. Mleczanowa (bakterie fermentacji mlekowej, przy dużym wysiłku także mięśnie): powstaje kwas mlekowy. $\ce{CO2}$ wydzielany przez drożdże wykrywa woda wapienna - mętnieje.

25.Zasady klasyfikacji biologicznej i królestwa organizmów

Organizmy porządkuje się w jednostki systematyczne, od najmniejszej: gatunek, rodzaj, rodzina, rząd, gromada, typ, królestwo. Gatunek to osobniki podobne do siebie, które krzyżują się i mają płodne potomstwo. Nazwa gatunku jest dwuczłonowa (wprowadził ją Karol Linneusz): nazwa rodzaju i epitet gatunkowy, np. Homo sapiens. Wyróżnia się pięć królestw: bakterie (komórki bez jądra), protisty (proste eukarionty, głównie jednokomórkowe), grzyby (cudzożywne, ściana z chityny), rośliny (samożywne, z chloroplastami) i zwierzęta (cudzożywne, bez ściany komórkowej).

26.Wirusy - budowa i dlaczego nie są organizmami

Wirus to bezkomórkowa cząstka: materiał genetyczny (DNA albo RNA) otoczony białkowym płaszczem (kapsydem); niektóre wirusy mają też osłonkę lipidową. Wirusy nie są organizmami, bo nie mają budowy komórkowej, nie odżywiają się, nie oddychają i nie rosną. Namnażają się tylko w żywej komórce gospodarza, wykorzystując jej substancje i rybosomy - są pasożytami wewnątrzkomórkowymi. Każdy wirus atakuje określone komórki. Są tak małe, że widać je tylko w mikroskopie elektronowym. Antybiotyki na nie nie działają.

27.Budowa wirusów: bakteriofag i HIV

Bakteriofag (fag) to wirus atakujący bakterie. Ma wielościenną główkę z DNA, kurczliwy ogonek i płytkę podstawową z włókienkami, którymi przyczepia się do bakterii. Wstrzykuje do niej swoje DNA, a białkowy płaszcz zostaje na zewnątrz; w bakterii powstają nowe fagi, a komórka pęka. HIV (ludzki wirus niedoboru odporności) jest kulisty: ma osłonkę lipidową z białkowymi wypustkami, a w środku białkowy kapsyd z RNA i enzymem przepisującym RNA na DNA. HIV niszczy limfocyty T - białe krwinki kierujące odpornością - i wywołuje AIDS.

28.Choroby wirusowe: grypa, ospa wietrzna, różyczka, świnka, odra

Szerzą się głównie drogą kropelkową (kaszel, kichanie, rozmowa). Grypa - wysoka gorączka, bóle mięśni i głowy, kaszel; groźne powikłania, np. zapalenie płuc; szczepienie co roku. Ospa wietrzna - swędzące pęcherzyki na skórze i gorączka. Różyczka - drobna wysypka i powiększone węzły chłonne; groźna dla kobiet w ciąży, bo może uszkodzić płód. Świnka - bolesny obrzęk ślinianek przyusznych. Odra - bardzo zaraźliwa: gorączka, katar, zapalenie spojówek, plamista wysypka. Profilaktyka: szczepienia, unikanie chorych, mycie rąk, zasłanianie ust przy kaszlu.

29.AIDS, opryszczka wargowa, wścieklizna - zakażenie i profilaktyka

AIDS (wirus HIV): zakażenie przez krew (wspólne igły), kontakty płciowe i z matki na dziecko; nie przez dotyk, wspólne naczynia, kaszel ani owady; ochrona - nie dotykać cudzej krwi, tylko jednorazowe igły. Opryszczka wargowa: wirus opryszczki, bezpośredni kontakt (pocałunek, wspólny kubek); pęcherzyki na wargach wracają przy osłabieniu; nie pożyczać kubków i pomadek. Wścieklizna: wirus w ślinie chorych zwierząt (lisy, psy, nietoperze), zakaża przez pogryzienie; po objawach prawie zawsze śmiertelna; szczepienie psów, nie dotykać dzikich zwierząt, po pogryzieniu umyć ranę i od razu do lekarza.

30.Komórka bakteryjna i formy morfologiczne bakterii

Bakterie żyją niemal wszędzie: w glebie, wodzie, powietrzu, gorących źródłach, na skórze i w jelitach. Komórka bakterii ma ścianę z mureiny, błonę komórkową, cytoplazmę z rybosomami i nukleoid (koliste DNA bez otoczki), często też plazmidy (małe koliste DNA), otoczkę śluzową i rzęski do ruchu. Formy: kuliste ziarniaki (dwoinki, paciorkowce - łańcuszki, gronkowce - grona), cylindryczne pałeczki (nie tworzą przetrwalników) i laseczki (tworzą przetrwalniki), wygięte przecinkowce oraz spiralne śrubowce (sztywne) i krętki (cienkie i giętkie). Przetrwalniki pozwalają przetrwać suszę i wysoką temperaturę.

31.Czynności życiowe bakterii: odżywianie, oddychanie, rozmnażanie

Samożywność: bakterie samożywne same wytwarzają związki organiczne: przez fotosyntezę (np. sinice, które wydzielają tlen) albo przez chemosyntezę - energię czerpią wtedy z utleniania związków nieorganicznych, np. amoniaku lub siarkowodoru. Bakterie cudzożywne to saprobionty (rozkładają martwą materię), pasożyty i symbionty. Tlenowce oddychają tlenowo, a beztlenowce (np. laseczka tężca) żyją bez tlenu; wiele bakterii przeprowadza fermentację, np. bakterie fermentacji mlekowej. Bakterie rozmnażają się przez podział komórki na dwie, w dobrych warunkach nawet co kilkadziesiąt minut.

32.Znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka

Bakterie saprobiontyczne są destruentami: rozkładają szczątki i odchody do soli mineralnych, które znów pobierają rośliny. Bakterie brodawkowe w korzeniach roślin bobowatych (np. grochu, koniczyny) wiążą azot z powietrza i użyźniają glebę. Sinice wytwarzają tlen. Bakterie jelitowe wytwarzają witaminę K i chronią przed bakteriami chorobotwórczymi. Człowiek wykorzystuje bakterie do wytwarzania jogurtów, kefirów, serów, kiszonek i octu, do oczyszczania ścieków i produkcji niektórych leków. Bakterie chorobotwórcze wywołują choroby ludzi, zwierząt i roślin, a inne psują żywność.

33.Choroby bakteryjne: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, kiła, krztusiec

Gruźlica: prątki, droga kropelkowa, głównie płuca, długotrwały kaszel; szczepienie. Borelioza: krętki przenoszone przez kleszcze, często rumień wokół ukłucia, potem bóle stawów; długie ubranie, oglądanie skóry, szybkie usunięcie kleszcza. Tężec: laseczki z gleby wnikają przez brudną ranę, toksyna wywołuje skurcze mięśni; szczepienie, oczyszczenie rany. Salmonelloza: pałeczki w skażonej żywności (surowe jaja, drób), biegunka i wymioty; mycie rąk, dokładne gotowanie. Kiła: krętek blady, zakażenie głównie przez kontakty płciowe, także z matki na płód; unikanie przypadkowych kontaktów płciowych, leczenie zakażonych według zaleceń lekarza. Krztusiec: pałeczki, droga kropelkowa, napady męczącego kaszlu, groźny u niemowląt; szczepienie.

34.Antybiotykoterapia i antybiotykooporność

Antybiotykoterapia to leczenie antybiotykami - substancjami, które zabijają bakterie lub hamują ich namnażanie; pierwszy antybiotyk, penicylinę, odkrył Aleksander Fleming w pleśni pędzlaka. Antybiotyki nie działają na wirusy, dlatego nie leczy się nimi grypy ani przeziębienia. Oporność powstaje, gdy w populacji bakterii pojawi się mutacja pozwalająca przeżyć antybiotyk: wrażliwe bakterie giną, a oporne się namnażają; bakterie przekazują sobie też geny oporności (np. w plazmidach). Antybiotyk stosuje się tylko z zalecenia lekarza, w podanej dawce, o stałych porach i przez cały zalecony czas; nie przyjmuje się resztek leku na własną rękę i nie daje się go innym.

35.Protisty roślinopodobne: euglena zielona, okrzemki, morszczyn

Protisty to eukarionty, głównie jednokomórkowe, żyjące w wodzie i wilgotnych miejscach; nie tworzą tkanek. Roślinopodobne mają chloroplasty. Euglena zielona - jednokomórkowa, w kałużach i stawach; porusza się wicią, czerwoną plamką oczną wyczuwa światło, nie ma ściany; na świetle prowadzi fotosyntezę, w ciemności pobiera związki organiczne z wody. Okrzemki - jednokomórkowe, w pancerzyku z krzemionki złożonym z dwóch części; ważny składnik planktonu. Morszczyn - wielokomórkowa brunatnica z Bałtyku; plecha z chwytnikami i pęcherzykami powietrza, które utrzymują ją blisko światła.

36.Protisty zwierzęce: pantofelek i ameba

Protisty zwierzęce (pierwotniaki) są cudzożywne. Pantofelek ma stały kształt podeszwy buta i jest pokryty rzęskami, które służą do ruchu i napędzania pokarmu (np. bakterii) do otworu gębowego. Pokarm trawi w wodniczkach pokarmowych, a wodniczki tętniące usuwają nadmiar wody, która napływa do komórki; ma dwa jądra - duże i małe. Ameba (pełzak) nie ma stałego kształtu: wysuwa nibynóżki, którymi pełza i otacza pokarm - tak powstaje wodniczka pokarmowa. Oba żyją w wodach słodkich i rozmnażają się przez podział komórki.

37.Znaczenie protistów; malaria i toksoplazmoza

Protisty samożywne, np. okrzemki, wytwarzają dużo tlenu i są pokarmem zwierząt wodnych; ze szczątków protistów powstały m.in. kreda i ziemia okrzemkowa. Pierwotniaki zjadają bakterie i oczyszczają wodę. Pasożytnicze wywołują choroby. Malaria: zarodziec malarii przenoszony przez komara widliszka w krajach tropikalnych; niszczy czerwone krwinki i wywołuje napady wysokiej gorączki; ochrona - moskitiery, środki odstraszające owady, leki zalecone przez lekarza. Toksoplazmoza: toksoplazma, zakażenie przez surowe mięso, niemyte warzywa i kontakt z odchodami kota; groźna dla płodu w czasie ciąży.

38.Grzyby - cechy; budowa grzyba kapeluszowego (pieczarka, borowik)

Grzyby to cudzożywne eukarionty bez chlorofilu, ze ścianą z chityny i zapasem glikogenu; żyją w miejscach wilgotnych: w glebie, ściółce, drewnie, na żywności i w innych organizmach. Są jednokomórkowe (drożdże) lub wielokomórkowe - zbudowane z nitkowatych strzępek tworzących grzybnię. Grzyb kapeluszowy to grzybnia w glebie i owocnik z trzonem i kapeluszem. Pod kapeluszem pieczarki są blaszki (różowe, potem brązowe), a borowika - rurki; w nich powstają zarodniki. Zbiera się tylko grzyby znane na pewno; w razie wątpliwości pokazuje się je klasyfikatorowi grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej.

39.Grzyby: oddychanie, fermentacja i rozmnażanie

Większość grzybów oddycha tlenowo. Drożdże bez dostępu tlenu przeprowadzają fermentację alkoholową - rozkładają cukier do etanolu i $\ce{CO2}$; wykorzystuje się to przy pieczeniu chleba (gaz spulchnia ciasto) oraz w produkcji wina i piwa. Grzyby rozmnażają się przez podział grzybni (oderwany kawałek strzępek wyrasta w nową grzybnię), przez zarodniki (lekkie, rozsiewane przez wiatr, np. u pleśni i grzybów kapeluszowych) oraz przez pączkowanie (u drożdży: na komórce wyrasta pączek, który się odrywa albo tworzy z nią łańcuszek komórek). Podział grzybni i pączkowanie to rozmnażanie bezpłciowe; grzyby mogą rozmnażać się też płciowo.

40.Tryby życia grzybów: saprobiontyzm, pasożytnictwo, symbiontyzm (mikoryza, porosty)

Saprobiontyzm: grzyby rozkładają martwą materię i są destruentami. Pasożytnictwo: żyją kosztem żywych organizmów - wywołują grzybice skóry i paznokci oraz choroby roślin (np. sporysz, rdze). Symbiontyzm: mikoryza - grzybnia oplata korzenie drzew (np. borowik i sosna), dostarcza im wodę i sole mineralne, a dostaje cukry; porosty - grzyb i glon lub sinica: partner samożywny daje cukry, a grzyb wodę i ochronę; porosty są wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza. Grzyby dają też żywność i leki (penicylina). Przy podejrzeniu zatrucia grzybami - od razu 112 lub szpital, bez czekania na objawy.