Skóra: budowa, funkcje, higiena i choroby

Skóra oddziela organizm od środowiska zewnętrznego, ale jednocześnie umożliwia kontakt z otoczeniem. Jest ważna dla utrzymywania równowagi wewnętrznej organizmu.

Do jej najważniejszych funkcji należą:

• ochrona przed urazami, szkodliwymi substancjami, drobnoustrojami chorobotwórczymi i promieniowaniem UV
• termoregulacja dzięki wydzielaniu potu oraz rozszerzaniu i zwężaniu naczyń krwionośnych
• wydalanie zbędnych produktów przemiany materii
• wydzielanie łoju i potu
• synteza witaminy D
• odbieranie bodźców z otoczenia dzięki receptorom

Skóra ma dwie warstwy: naskórek oraz skórę właściwą. Pod skórą znajduje się warstwa podskórna, która nie jest częścią skóry.

Naskórek jest zbudowany z tkanki nabłonkowej i nie przepuszcza wody ani innych substancji. Jego zewnętrzną częścią jest warstwa rogowa, utworzona z martwych, płaskich komórek. Komórki te stale się złuszczają.

Najgłębiej w naskórku leży warstwa rozrodcza. Powstają w niej nowe komórki, które są następnie stopniowo wypychane na powierzchnię. W tej warstwie znajdują się też komórki barwnikowe produkujące melaninę.

Melanina nadaje barwę skórze, włosom i oczom, a także chroni organizm przed szkodliwym działaniem promieniowania UV. Ilość melaniny zwiększa się pod wpływem promieni słonecznych, co objawia się przejściową zmianą zabarwienia skóry, czyli opalenizną. Melanina występuje także w skórze dłoni i podeszw stóp, choć skóra tych okolic jest zwykle jaśniejsza.

Pod naskórkiem leży skóra właściwa, zbudowana z tkanki łącznej. Zawiera włókna kolagenu, które zapewniają skórze sprężystość, elastyczność i odporność na rozerwanie. W skórze właściwej występują także naczynia krwionośne, receptory, włosy i gruczoły.

Warstwa podskórna jest zbudowana głównie z tkanki tłuszczowej. Pełni funkcję ochronną i izolacyjną, zabezpieczając organizm między innymi przed zimnem oraz urazami.

Naczynia krwionośne w skórze właściwej dostarczają skórze tlenu i substancji odżywczych. Biorą też udział w termoregulacji. Gdy jest zbyt ciepło, naczynia się rozszerzają, przepływa przez nie więcej krwi, a ciepło jest oddawane do otoczenia. Gdy jest zimno, naczynia się zwężają, dzięki czemu przez skórę przepływa mniej krwi i ciepło pozostaje w organizmie.

W skórze znajdują się tysiące zakończeń nerwowych, czyli receptorów. Odbierają one bodźce, dlatego czujemy ciepło, zimno, dotyk i ból. Najwięcej receptorów jest między innymi w opuszkach palców i wargach, więc miejsca te są szczególnie wrażliwe.

Większość receptorów wykazuje adaptację: jeżeli bodziec działa długo, receptor reaguje na niego słabiej.

Naskórek wytwarza dodatkowe struktury ochronne: włosy, paznokcie oraz gruczoły potowe, łojowe i sutkowe.

• Włosy izolują najwrażliwsze okolice ciała od wpływów otoczenia.
• Paznokcie są twardymi płytkami chroniącymi opuszki palców.
• Gruczoły potowe są zakończone otworami, przez które pot wypływa na powierzchnię skóry. Pot uczestniczy w termoregulacji, wydalaniu zbędnych substancji i usuwaniu nadmiaru wody.
• Gruczoły łojowe leżą zwykle przy nasadach włosów. Wydzielają łój, który zapobiega wysychaniu skóry i włosów oraz utrudnia wnikanie drobnoustrojów.
• Gruczoły sutkowe kobiet, które urodziły dziecko, wydzielają mleko zawierające substancje potrzebne do wzrostu i rozwoju dziecka.

Skóra jest stale narażona na urazy oraz kontakt z zanieczyszczeniami. Wydzieliny gruczołów i złuszczony naskórek mogą być pożywką dla drobnoustrojów chorobotwórczych. Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania chorobom skóry jest przestrzeganie zasad higieny osobistej.

Należy regularnie myć całe ciało, ponieważ podczas kąpieli usuwa się drobnoustroje i złuszczony naskórek. Warto stosować na przemian zimne i ciepłe prysznice, gdyż powodują zwężanie oraz rozszerzanie naczyń krwionośnych, co poprawia krążenie krwi. Nie należy używać cudzych ręczników ani przyborów toaletowych, ponieważ mogą znajdować się na nich bakterie, zarodniki grzybów i jaja pasożytów.

Promienie słoneczne umożliwiają syntezę witaminy D, ale nadmiar promieniowania UV uszkadza DNA komórek i może prowadzić do rozwoju groźnych chorób, w tym czerniaka. Należy unikać zbyt długiego przebywania na słońcu i stosować kremy ochronne.

Opryszczka jest wywoływana przez wirusa i objawia się bolesnymi pęcherzami, najczęściej na wargach. Wirus pozostaje w organizmie, dlatego choroba może nawracać przy osłabieniu, zmęczeniu, stresie, infekcji lub urazie.

Łupież to nadmierne złuszczanie naskórka na głowie. Powodują go głównie grzyby, które mogą rozwijać się intensywnie przy niedokładnym spłukiwaniu szamponu i przegrzewaniu skóry głowy suszarką. Grzybica skóry i paznokci jest wywoływana przez grzyby chorobotwórcze. Może powodować swędzącą wysypkę, pieczenie i łuszczenie skóry; paznokcie stają się zgrubiałe, łamliwe i zmieniają kolor.

Do chorób pasożytniczych należą wszawica i świerzb. Wszy żyją na owłosionej skórze głowy, a ich jaja to gnidy. Świerzbowiec drąży korytarze w warstwie rogowej naskórka i powoduje silne swędzenie.

Trądzik młodzieńczy wiąże się z nadmiernym wydzielaniem łoju, najczęściej wskutek zaburzeń hormonalnych. Nie należy przesuszać, podrażniać ani wyciskać krost, ponieważ może to prowadzić do blizn. O sposobie leczenia decyduje dermatolog.

Zmiany barwnikowe należy kontrolować. Niepokojące cechy w alfabecie czerniaka to asymetria, nieregularne brzegi, ciemny kolor, średnica powyżej 6 mm i ewolucja zmiany.

Oparzenia są uszkodzeniami skóry lub innych tkanek, które mogą być skutkiem między innymi wysokiej temperatury, substancji chemicznych, prądu elektrycznego lub promieniowania. Lekkie oparzenie termiczne objawia się zaczerwienieniem skóry i bolesnym pieczeniem. Należy je chłodzić pod strumieniem chłodnej bieżącej wody przez co najmniej 20 minut. Świeżego oparzenia nie wolno smarować maścią ani kremem i nie należy przekłuwać pęcherzy.

Odmrożenia to uszkodzenia tkanek spowodowane zbyt niską temperaturą. Osobę z odmrożeniem należy ochronić przed dalszym wychłodzeniem. Odmrożone ręce lub nogi ogrzewa się w ciepłej, nie gorącej wodzie o temperaturze około 37-39°C. Nie należy ich rozcierać ani przekłuwać pęcherzy.