Biologia
Pierścienice - budowa, tryb życia i znaczenie
autor: Rice41
Poznasz cechy pierścienic oraz przystosowania dżdżownic i pijawek do ich trybu życia. Nauczysz się rozpoznawać przedstawicieli tej grupy i wyjaśniać ich znaczenie w przyrodzie, rolnictwie i medycynie.
1.Pierścienice - pochodzenie nazwy
Nazwa pochodzi od powtarzających się odcinków budujących ciało tych zwierząt, nazywanych segmentami lub pierścieniami.
2.Segmentacja ciała
Podział ciała na odcinki o niemal identycznej budowie zewnętrznej i wewnętrznej. W kolejnych segmentach powtarzają się te same elementy budowy.
3.Pierścienice - podstawowe cechy budowy
Są bezkręgowcami i tkankowcami. Mają segmentowane, wydłużone ciało, wypełnione płynem nadającym mu kształt; zazwyczaj wykazują symetrię dwuboczną.
4.Rola płynu w ciele pierścienic
Płyn wypełniający ciało pierścienic nadaje mu kształt.
5.Środowiska życia pierścienic
Pierścienice żyją na lądzie, m.in. w glebie, oraz w wodach słodkich i słonych.
6.Tryby życia pierścienic
Pierścienice zazwyczaj poruszają się aktywnie. Niektóre prowadzą osiadły tryb życia; część gatunków lądowych drąży korytarze w glebie.
7.Symetria ciała a tryb życia pierścienic
Pierścienice mają symetrię dwuboczną zarówno przy aktywnym, jak i osiadłym trybie życia. U niektórych form osiadłych czułki tworzą promienisty wieniec.
8.Powłoka ciała i aparat ruchu pierścienic
Ciało chroni oskórek pokryty śluzem. Ruch umożliwiają mięśnie, a u niektórych gatunków pomagają w nim szczecinki.
9.Dżdżownica - przystosowania do drążenia gleby
Wydłużone ciało zwężone z przodu ułatwia rycie tuneli. Skurcze i rozkurcze mięśni umożliwiają ruch, a szczecinki i śluz ułatwiają pełzanie.
10.Szczecinki dżdżownicy
To krótkie, sztywne wyrostki, które zaczepiają się o grudki ziemi i dzięki temu ułatwiają przemieszczanie się.
11.Oskórek pokryty śluzem u dżdżownicy
Chroni ciało przed uszkodzeniami i wysychaniem, ułatwia wymianę gazową oraz pełzanie.
12.Otwór gębowy i otwór odbytowy dżdżownicy
Otwór gębowy służy do pobierania pokarmu, a otwór odbytowy umożliwia usuwanie niestrawionych resztek pokarmu.
13.Glebożerność dżdżownic
Dżdżownice odżywiają się szczątkami organicznymi zawartymi w glebie. Po przejściu przez ich przewód pokarmowy gleba zyskuje lepsze właściwości.
14.Oddychanie dżdżownic
Dżdżownice oddychają tlenowo, a wymiana gazowa zachodzi całą powierzchnią ciała. Pokrywający ciało śluz ułatwia tę wymianę.
15.Odbieranie światła przez dżdżownicę
Receptory reagujące na światło pozwalają dżdżownicy odróżniać światło od ciemności.
16.Siodełko dżdżownicy
To pogrubione pierścienie w przedniej części ciała. Siodełko wytwarza śluz i uczestniczy w rozmnażaniu.
17.Rozmnażanie i zapłodnienie u dżdżownic
Dżdżownice rozmnażają się płciowo i są obojnakami. Zapłodnienie jest krzyżowe: łączą się komórki rozrodcze pochodzące od dwóch osobników.
18.Rozwój prosty pierścienic
Rozwój prosty przebiega bez stadium larwy.
19.Pasożyt zewnętrzny
To organizm, który przyczepia się do zewnętrznej powierzchni ciała żywiciela i odżywia się jego kosztem.
20.Pijawka lekarska - środowisko i pokarm
Żyje w zbiornikach słodkowodnych o mulistym dnie. Jest pasożytem zewnętrznym odżywiającym się krwią różnych kręgowców.
21.Kształt ciała i ruch pijawek
Pijawki mają ciało obłe lub spłaszczone, pozbawione szczecinek. Przemieszczają się dzięki skurczom i rozkurczom mięśni.
22.Przyssawki pijawki lekarskiej
Przyssawka gębowa umożliwia przytwierdzenie do żywiciela, a jej ząbki przebijają skórę. Przyssawka tylna stabilizuje pozycję ciała podczas pobierania krwi.
23.Gardziel i układ pokarmowy pijawki lekarskiej
Silnie umięśniona gardziel umożliwia ssanie krwi. Układ pokarmowy pozwala pobierać i magazynować krew.
24.Narządy zmysłów pijawek
Proste narządy zmysłów, m.in. liczne oczy, pozwalają odbierać zmiany natężenia światła i ruchy wody. Pomagają w poszukiwaniu żywiciela.
25.Substancje zawarte w ślinie pijawek
Pijawki wprowadzają ze śliną do ciała żywiciela substancje rozszerzające naczynia krwionośne, znieczulające i zapobiegające krzepnięciu krwi.
26.Hirudyna
To substancja obecna w ślinie pijawek, która zapobiega krzepnięciu krwi.
27.Dżdżownica ziemna - rozpoznawanie
To pierścienica glebowa o wydłużonym, segmentowanym ciele, na którym występują drobne, krótkie szczecinki.
28.Rurecznik mułowy - siedlisko i tryb życia
Żyje w mulistym dnie zbiorników słodkowodnych. Prowadzi osiadły tryb życia w rurce zbudowanej z mułu i śluzu, wystawiając tylną część ciała.
29.Ruchy wahadłowe rurecznika mułowego
Rurecznik porusza wystającą tylną częścią ciała. Kołysanie zapewnia dopływ wody bogatej w tlen w pobliże dna.
30.Pijawka lekarska - ochrona w Polsce
Pijawka lekarska jest w Polsce objęta ochroną gatunkową.
31.Pijawka rybia
Żyje w wodach słodkich. Przytwierdza się do roślin wodnych, skąd atakuje ryby, głównie karpiowate. Ma ciało z wydatnymi przyssawkami.
32.Nereida różnokolorowa
To drapieżna pierścienica żyjąca na dnie Bałtyku i aktywnie poszukująca pokarmu. Jej ciało ma liczne wyrostki ze szczecinkami.
33.Sabella pavonina
To pierścienica żyjąca w wodach słonych i prowadząca osiadły tryb życia.
34.Znaczenie pierścienic w przyrodzie
Zwiększają żyzność gleb i oczyszczają wodę przez rozkład szczątków. Spulchniają glebę i mieszają jej warstwy. Gatunki drapieżne i pasożytnicze regulują liczebność innych organizmów. Pierścienice są też pokarmem dla zwierząt.
35.Wpływ tuneli dżdżownic na glebę
Podczas drążenia tuneli dżdżownice spulchniają glebę i mieszają jej warstwy. Ułatwia to rozprowadzanie wody i powietrza w glebie.
36.Szkodliwe znaczenie pijawek
Pijawki pasożytują na zwierzętach i ludziach. Mogą powodować duże szkody w hodowlach ryb.
37.Wykorzystanie hirudyny i hirudoterapia
Hirudynę wykorzystuje się w leczeniu chorób układu krążenia. Hirudoterapia to alternatywna metoda leczenia z użyciem pijawek lekarskich.
38.Biohumus
To naturalny nawóz z odchodów dżdżownic, wykorzystywany w uprawie roślin, ogrodnictwie i warzywnictwie.
39.Pierścienice w wędkarstwie i hodowli ryb
Dżdżownice są używane jako przynęta wędkarska, a rureczniki jako pokarm dla ryb akwariowych.
40.Pierścienice jako pokarm
Stanowią pokarm dla innych zwierząt. W niektórych krajach niektóre pierścienice są także przysmakiem kulinarnym.
Notatka
Co wyróżnia pierścienice?
to bezkręgowce należące do tkankowców. Ich wydłużone ciało składa się z kolejnych odcinków, czyli segmentów, zwanych też pierścieniami. Od nich pochodzi nazwa całej grupy.
Segmentacja obejmuje nie tylko powierzchnię ciała. Kolejne odcinki mają niemal taką samą budowę zewnętrzną i wewnętrzną, ponieważ powtarzają się w nich te same elementy.
Ciało wypełnia płyn nadający mu kształt, a jego powierzchnię chroni oskórek pokryty śluzem. W ruchu uczestniczą mięśnie; u części gatunków pomagają im szczecinki.
Ważne
Nie każda pierścienica ma szczecinki - pijawki są ich pozbawione.
Środowiska życia i przedstawiciele
Pierścienice zasiedlają ląd, wody słodkie oraz wody słone; występują wśród nich formy aktywne i osiadłe.
Większość aktywnie się porusza. Zarówno formy aktywne, jak i osiadłe mają symetrię dwuboczną. U niektórych form osiadłych czułki tworzą promienisty wieniec.
- Dżdżownica ziemna
- żyje w glebie i ma drobne, krótkie szczecinki.
- Rurecznik mułowy
- tkwi w rurce z mułu i śluzu w dnie zbiornika słodkowodnego. Wystawia tylną część ciała i kołysze nią, zapewniając dopływ wody bogatej w tlen w pobliże dna.
- Pijawka lekarska
- występuje w słodkiej wodzie w zbiornikach o mulistym dnie; w Polsce jest objęta ochroną gatunkową.
- Pijawka rybia
- przytwierdza się do roślin w wodach słodkich i stamtąd atakuje ryby, głównie karpiowate. Wyróżniają ją wydatne przyssawki.
- Nereida różnokolorowa
- aktywnie poluje na dnie Bałtyku; ma liczne wyrostki ze szczecinkami.
- Sabella pavonina
- prowadzi osiadły tryb życia w wodach słonych.
Jak dżdżownica radzi sobie w glebie?
Gleba jest ciemna, a jej zwarta struktura i grudki utrudniają ruch oraz powodują tarcie. pokonuje te przeszkody dzięki współdziałaniu kształtu ciała, mięśni i jego powierzchni.
- Wydłużone ciało zwężone z przodu
- ułatwia rycie tuneli.
- Mięśnie
- kurcząc się i rozkurczając, umożliwiają poruszanie ciałem.
- Szczecinki
- zaczepiają się o grudki ziemi, ułatwiając przemieszczanie.
- Śluz na oskórku
- ułatwia pełzanie, chroni przed uszkodzeniami i wysychaniem oraz wspomaga wymianę gazową.
Dżdżownica odróżnia światło od ciemności dzięki receptorom reagującym na światło. Nie należy mylić ich ze szczecinkami, których funkcja jest związana z ruchem.
Odżywianie, oddychanie i rozmnażanie dżdżownic
Odżywianie i wymiana gazowa
Dżdżownica jest glebożercą: wykorzystuje szczątki organiczne obecne w glebie. Pokarm pobiera otworem gębowym, a niestrawione pozostałości usuwa otworem odbytowym. Przejście gleby przez przewód pokarmowy poprawia jej właściwości.
Dżdżownica oddycha tlenowo, wymieniając gazy całą powierzchnią ciała. Tlen znajduje się w przestrzeniach gleby oraz jest rozpuszczony w wodzie glebowej. Śluz pokrywający ciało ułatwia wymianę gazową.
Rozmnażanie i rozwój
Dżdżownice rozmnażają się płciowo. Są obojnakami, ale zachodzi u nich zapłodnienie krzyżowe - łączą się komórki rozrodcze pochodzące od dwóch osobników.
W rozmnażaniu uczestniczy siodełko, czyli pogrubione pierścienie w przedniej części ciała, które wytwarzają śluz. Rozwój dżdżownic jest prosty, bez stadium larwy. U wielu pierścienic morskich występuje rozwój złożony z larwą.
Zapamiętaj
Obojnactwo i zapłodnienie krzyżowe nie wykluczają się: w zapłodnieniu uczestniczą dwa osobniki.
Pijawka lekarska - przystosowanie do pasożytnictwa
przyczepia się do powierzchni ciała żywiciela i korzysta z niego jako źródła pokarmu. Pijawka lekarska pobiera krew różnych kręgowców, a jej budowa umożliwia odnalezienie żywiciela, utrzymanie się na nim i pobranie pokarmu.
| Element budowy | Znaczenie |
|---|---|
| Przyssawka gębowa z ząbkami | Przytwierdzenie i przebicie skóry |
| Przyssawka tylna | Stabilizacja podczas żerowania |
| Umięśniona gardziel | Ssanie krwi |
| Układ pokarmowy | Pobieranie i magazynowanie krwi |
| Proste narządy zmysłów | Odbiór światła i ruchów wody |
Ciało pijawki jest obłe lub spłaszczone i nie ma szczecinek. Przemieszczanie umożliwia praca mięśni.
Ślina wprowadzana do ciała żywiciela zawiera substancje rozszerzające naczynia krwionośne, znieczulające oraz hamujące krzepnięcie. Do tych ostatnich należy .
Ważne
Hirudyna zapobiega krzepnięciu krwi; nie przyspiesza tworzenia skrzepu.
Znaczenie pierścienic w przyrodzie
Rozkładając szczątki roślin i zwierząt, pierścienice przyczyniają się do zwiększania żyzności gleb oraz oczyszczania wody. Rurecznik w mulistym dnie zbiornika pełni podobną funkcję jak dżdżownica w glebie.
Drążenie tuneli przez dżdżownice powoduje spulchnianie gleby i mieszanie jej warstw. Dzięki temu woda i powietrze są w niej lepiej rozprowadzane.
Gatunki drapieżne i pasożytnicze uczestniczą w regulowaniu liczebności organizmów, których kosztem żyją. Pierścienice same są również pokarmem dla innych zwierząt.
Pierścienice a człowiek
Korzyści i zastosowania
Pierścienice oraz wytwarzane przez nie substancje są wykorzystywane w różnych dziedzinach.
- Medycyna i farmacja
- hirudynę wykorzystuje się w leczeniu chorób układu krążenia. Hirudoterapia jest alternatywną metodą leczenia z użyciem pijawek lekarskich.
- Uprawa roślin
- odchody dżdżownic służą jako naturalny nawóz, czyli , stosowany w ogrodnictwie i warzywnictwie.
- Wędkarstwo i akwarystyka
- dżdżownice są przynętą, a rureczniki pokarmem dla ryb akwariowych.
- Żywność
- w niektórych krajach wybrane pierścienice, np. robak palolo, są przysmakiem kulinarnym.
Szkody powodowane przez pijawki
Pasożytnicze pijawki atakują również ludzi i mogą wyrządzać duże szkody w hodowlach ryb. Korzystne zastosowanie niektórych gatunków lub ich substancji nie usuwa ich pasożytniczego charakteru.
W skrócie
- 01Cechą rozpoznawczą pierścienic jest powtarzalność segmentów, obejmująca budowę zewnętrzną i wewnętrzną.
- 02Środowisko i tryb życia pomagają odróżnić gatunki: nereida poluje w morzu, a rurecznik tkwi w słodkowodnym mule.
- 03Kształt dżdżownicy ułatwia wejście w glebę, mięśnie zapewniają ruch, a szczecinki pomagają zaczepiać się o podłoże.
- 04Dżdżownica pobiera szczątki z gleby, oddycha powierzchnią ciała i rozwija się bez stadium larwalnego.
- 05Przyssawki utrzymują pijawkę na żywicielu, gardziel zasysa krew, a składniki śliny ułatwiają jej pobieranie.
- 06Pierścienice zmieniają właściwości gleby i wody oraz uczestniczą w zależnościach pokarmowych między organizmami.
- 07Pierścienice dostarczają nawozu, przynęty i substancji leczniczych, ale pasożytnicze pijawki mogą powodować szkody.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Parzydełkowce, pierścienice i mięczaki - bezkręgowce wodneKlasa 6
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Cechy i środowiska życia
Etap 1 · 10 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Budowa i życie dżdżownicy
Etap 2 · 10 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Przystosowania pijawek
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Rozpoznawanie przedstawicieli
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Znaczenie pierścienic
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
28 fiszek uczy się 6
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
