Ilustracja do zestawu: Kości, szkielet człowieka i stawy

Biologia

Kości, szkielet człowieka i stawy

27 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Poznaj budowę kości, szkieletu osiowego i kończyn. Naucz się rozpoznawać elementy szkieletu na rysunkach i wyjaśniać, jak budowa klatki piersiowej, stopy i stawów pozwala im pełnić ich funkcje.

1.Skład tkanki kostnej

Tkankę kostną tworzą komórki kostne oraz substancja międzykomórkowa zawierająca związki mineralne i organiczne.

2.Rola związków mineralnych i organicznych w tkance kostnej

Związki mineralne nadają tkance kostnej twardość i sztywność, a organiczne zapewniają jej sprężystość i odporność na odkształcenia.

3.Tkanka kostna zbita i tkanka kostna gąbczasta

Tkanka kostna zbita jest bardzo twarda, a tkanka kostna gąbczasta jest lekka i sprężysta.

4.Budowa kości długiej

Kość długa ma długi, wąski trzon oraz dwie nasady na jego końcach. Powierzchnie stawowe nasad pokrywa elastyczna i sprężysta chrząstka stawowa, a pozostałą zewnętrzną powierzchnię kości okrywa okostna.

5.Okostna

Okostna okrywa zewnętrzną powierzchnię kości poza powierzchniami stawowymi i umożliwia między innymi jej wzrost na grubość.

6.Szpik kostny czerwony i żółty

Szpik kostny czerwony wytwarza komórki krwi i płytki krwi. Szpik kostny żółty składa się głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. Z wiekiem część szpiku czerwonego zmienia się w żółty.

7.Szkielet osiowy

Centralne rusztowanie ciała złożone z czaszki, kręgosłupa i klatki piersiowej. Część jego kości otacza narządy wewnętrzne i chroni je przed urazami.

8.Mózgoczaszka: położenie, budowa i funkcja

Tworzy górną i tylną część czaszki oraz chroni mózg. Składa się z ośmiu kości: pojedynczych kości czołowej, klinowej, sitowej i potylicznej oraz parzystych kości ciemieniowych i skroniowych.

9.Trzewioczaszka: położenie, budowa i funkcje

Tworzy przednią i dolną część czaszki. Obejmuje m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedynczą żuchwę. Osłania początki układów oddechowego i pokarmowego oraz niektóre narządy zmysłów. Stanowi miejsce przyczepu m.in. mięśni żucia i połykania.

10.Jaka kość czaszki jest zaznaczona?

Żuchwa. To jedyna kość czaszki połączona ruchomo z innymi jej kośćmi.

11.Szwy i ciemiączka czaszki

Szwy to ścisłe, nieruchome połączenia większości kości czaszki. Ciemiączka to miękkie miejsca na czaszce noworodka, gdzie kości łączy sprężysta tkanka łączna. Umożliwiają zmianę kształtu czaszki podczas porodu i jej szybki wzrost w pierwszych miesiącach życia.

12.Zatoki czaszki

To wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach przedniej części czaszki. Zmniejszają masę kości przy zachowaniu ich wytrzymałości, wpływają na barwę głosu oraz pomagają ogrzewać i nawilżać powietrze wdychane przez nos.

13.Odcinki kręgosłupa i liczba kręgów

Kręgosłup ma 33 lub 34 kręgi. Od góry wyróżnia się odcinek szyjny (7), piersiowy (12), lędźwiowy (5), krzyżowy (5 zrośniętych) i guziczny, zwany też ogonowym (4 lub 5 zrośniętych).

14.Budowa kręgu i kanał kręgowy

Typowy krąg ma gruby trzon i cieńszy łuk, od którego odchodzą wyrostki. Wyrostki służą do połączeń z kośćmi i przyczepu mięśni. Otwory kolejnych kręgów tworzą kanał kręgowy, w którym biegnie rdzeń kręgowy.

15.Klatka piersiowa: budowa i funkcje

Tworzą ją kręgi piersiowe, 12 par żeber i mostek. Osłania serce i płuca. Elastyczne połączenia chrzęstne żeber pozwalają zmieniać objętość klatki podczas wdechów i wydechów.

16.Żebra prawdziwe, rzekome i wolne

Siedem par żeber prawdziwych łączy się z mostkiem własnymi chrząstkami. Trzy pary żeber rzekomych łączą się z nim przez chrząstkę siódmego żebra. Dwie pary żeber wolnych nie łączą się z mostkiem.

17.Kości ramienia i przedramienia

Ramię tworzy kość ramienna. Przedramię tworzą kość łokciowa i kość promieniowa, które leżą obok siebie i łączą się ruchomo.

18.Kości ręki

Ręka obejmuje osiem kości nadgarstka, pięć kości śródręcza i paliczki. Przeciwstawny kciuk ma dwa paliczki, a każdy z pozostałych palców ma trzy.

19.Obręcz barkowa

Łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie łopatki i dwa obojczyki. Płaskie, trójkątne łopatki przylegają do górnych żeber, a długie, wygięte obojczyki łączą się z mostkiem.

20.Kości uda, podudzia i stopa

Udo zawiera kość udową, a podudzie tworzą kość piszczelowa i kość strzałkowa. Stopę tworzy siedem kości stępu, pięć kości śródstopia i paliczki. Jej elastyczne sklepienie zmienia kształt podczas chodzenia i łagodzi zmiany obciążenia.

21.Jaka kość jest zaznaczona z przodu kolana?

Rzepka. To płaska kość, która osłania silnie obciążony staw kolanowy od przodu.

22.Obręcz miedniczna a miednica

Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym i składa się z dwóch kości miednicznych. Każda powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej i kulszowej. Obie kości miedniczne wraz z kością krzyżową i guziczną tworzą miednicę.

23.Szwy, chrząstkozrosty i stawy

Szwy są nieruchomymi połączeniami kości przez cienką, mocną warstwę tkanki łącznej włóknistej. Chrząstkozrosty łączą kości chrząstką i mogą pozwalać na ograniczony ruch. Stawy mają przestrzeń między powierzchniami kości i zapewniają największą ruchomość.

24.Powierzchnie stawowe: główka i panewka

Powierzchnie stawowe to części powierzchni kości zwrócone ku sobie w stawie. W stawie z główką i panewką główka jest wypukła, a panewka wklęsła. Kształt powierzchni stawowych wpływa na zakres ruchu.

25.Jama stawowa, torebka stawowa i więzadła

Jama stawowa to wąska szczelina zawierająca maź, która zmniejsza tarcie między powierzchniami stawowymi. Torebka otacza jamę i powierzchnie stawowe oraz pomaga utrzymać kości we właściwym położeniu. Więzadła to pasma tkanki łącznej, które łączą kości i wzmacniają staw. Pokazany staw zawiasowy umożliwia zginanie i prostowanie.

26.Staw zawiasowy, kulisty i obrotowy

Staw zawiasowy pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie. Staw kulisty ma kulistą główkę i wklęsłą panewkę, co umożliwia ruch w wielu kierunkach. Staw obrotowy pozwala kościom obracać się względem siebie wokół jednej osi.

27.Staw kolanowy

Staw kolanowy, największy staw człowieka, obejmuje połączenie kości udowej z piszczelową oraz kości udowej z rzepką. Jest silnie obciążony i narażony na urazy. Rzepka osłania go od przodu.

Notatka

Tkanka kostna, budowa kości i szpik

Podstawowym budulcem szkieletu jest tkanka kostna. Jej komórki znajdują się w substancji międzykomórkowej, która zawiera wodę oraz składniki mineralne i organiczne. Związki mineralne nadają tej substancji twardość i sztywność. Składniki organiczne zapewniają sprężystość i odporność na odkształcenia.

Tkanka kostnaWłaściwości
zbitabardzo twarda
gąbczastalekka i sprężysta

Budowa kości długiej

Na końcach długiego, wąskiego trzonu leżą dwie nasady. Elastyczna chrząstka stawowa pokrywa powierzchnie stawowe nasad. Pozostałą zewnętrzną powierzchnię kości okrywa , która pomaga jej rosnąć na grubość. Tkanka kostna zbita buduje grubą ścianę trzonu, a gąbczasta znajduje się głównie wewnątrz nasad. Wewnątrz trzonu znajduje się jama szpikowa.

Szpik kostny

Szpik czerwony wytwarza komórki krwi i płytki krwi. Szpik żółty jest zbudowany głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. Z wiekiem część szpiku czerwonego zmienia się w żółty.

Szkielet osiowy i czaszka

składa się z czaszki, kręgosłupa oraz klatki piersiowej. Tworzy centralne rusztowanie ciała i osłania część narządów wewnętrznych.

Szkielet człowieka (widok z przodu)

Części czaszki

CzęśćPołożenieCo chroni
mózgoczaszkagóra i tył czaszkimózg
trzewioczaszkaprzód i dół czaszkioczy i inne wybrane narządy zmysłów, początki dróg oddechowych i pokarmowych

Mózgoczaszka obejmuje osiem kości. Pojedyncze są kości czołowa, klinowa, sitowa i potyliczna, a parzyste - ciemieniowe i skroniowe. Do trzewioczaszki należą m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedyncza żuchwa. Trzewioczaszka jest miejscem przyczepu mięśni biorących udział m.in. w żuciu i połykaniu.

Połączenia i przestrzenie

Nieruchome szwy utrzymują większość kości czaszki w stałym położeniu. Żuchwa łączy się z innymi kośćmi ruchomo. Przez otwory w czaszce przechodzą nerwy i naczynia krwionośne. Miękkie ciemiączka pozwalają czaszce zmieniać kształt podczas porodu i szybko rosnąć w pierwszych miesiącach życia.

W przedniej części czaszki znajdują się wypełnione powietrzem zatoki. Zmniejszają masę kości bez utraty wytrzymałości i wpływają na barwę głosu. Pomagają też ogrzewać i nawilżać powietrze wdychane przez nos.

Kręgosłup

Kręgosłup biegnie od podstawy czaszki do końca tułowia. Składa się z 33 lub 34 kręgów. Łączy się z czaszką, żebrami i obręczą miedniczną.

Odcinek szyjny
7 kręgów, na których opiera się czaszka.
Odcinek piersiowy
12 kręgów; to najdłuższy odcinek.
Odcinek lędźwiowy
5 najbardziej masywnych kręgów dźwigających górną część ciała.
Odcinek krzyżowy
5 zrośniętych kręgów tworzących kość krzyżową, która łączy się z obręczą miedniczną.
Odcinek guziczny (ogonowy)
4 lub 5 zrośniętych kręgów tworzących kość guziczną.

Budowa kręgu

Typowy krąg ma gruby trzon i cieńszy łuk. Z łuku odchodzą wyrostki, które służą do połączeń z kośćmi i przyczepu mięśni. Między trzonem a łukiem znajduje się otwór kręgowy. Kolejne otwory tworzą kanał, którym biegnie rdzeń kręgowy.

Klatka piersiowa i żebra

Klatka piersiowa osłania serce i płuca. Tworzą ją kręgi piersiowe, mostek i 12 par żeber. Mostek to płaska kość leżąca z przodu klatki piersiowej.

Szkielet człowieka (widok z przodu)
Żebra prawdziwe
7 par łączących się z mostkiem za pomocą własnych chrząstek.
Żebra rzekome
3 pary połączone z mostkiem przez chrząstkę siódmego żebra.
Żebra wolne
2 pary bez połączenia z mostkiem.

12

par żeber

7

par żeber prawdziwych

3

pary żeber rzekomych

2

pary żeber wolnych

Ważne

Elastyczne połączenia chrzęstne pozwalają klatce piersiowej zmieniać objętość podczas wdechu i wydechu.

Kończyna górna i obręcz barkowa

Kończyna górna składa się z ramienia, przedramienia i ręki. Ramię tworzy kość ramienna. W przedramieniu leżą obok siebie kość łokciowa i kość promieniowa. Ich połączenie jest ruchome.

W ręce wyróżnia się nadgarstek złożony z ośmiu krótkich kości, pięć kości śródręcza i paliczki. Przeciwstawny kciuk ma dwa paliczki, a pozostałe palce mają po trzy. Długie, cienkie kości palców ułatwiają wykonywanie precyzyjnych czynności.

Zapamiętaj

W anatomii ręka nie oznacza całej kończyny górnej. Obejmuje nadgarstek, śródręcze i palce.

łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie łopatki i dwa obojczyki. Płaskie, trójkątne łopatki przylegają do górnych żeber. Wygięte obojczyki leżą nad klatką piersiową i łączą się z mostkiem.

Szkielet człowieka (widok z przodu)

Kończyna dolna i miednica

Kości kończyny dolnej są na ogół masywniejsze niż kości kończyny górnej, ponieważ dźwigają ciężar ciała. W udzie znajduje się kość udowa, najdłuższa kość człowieka. Podudzie tworzą kość piszczelowa oraz cieńsza kość strzałkowa. Z przodu kolana leży rzepka.

Stopa zawiera siedem kości stępu, pięć kości śródstopia i paliczki. Kości te tworzą elastyczne sklepienie. Zmienia ono kształt podczas chodzenia, dzięki czemu łagodzi zmiany obciążenia.

Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym. Składa się z dwóch kości miednicznych. Każda z nich powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej i kulszowej. Obie kości miedniczne razem z kością krzyżową i guziczną tworzą miednicę. Miednica kobiety jest zazwyczaj szersza niż miednica mężczyzny, co ułatwia poród.

Szkielet człowieka (widok z przodu)

Połączenia kości i budowa stawu

Rodzaje połączeń kości

Szwy
nieruchome połączenia kości cienką, mocną warstwą tkanki łącznej włóknistej.
Chrząstkozrosty
połączenia za pomocą chrząstki, które mogą pozwalać na ograniczony ruch. Krążki międzykręgowe nadają kręgosłupowi elastyczność i amortyzują obciążenia.
Stawy
połączenia zapewniające największą ruchomość. Między powierzchniami stawowymi kości występuje wąska szczelina.

Elementy stawu

W stawie z główką i panewką wypukła główka stawowa jest dopasowana do wklęsłej panewki stawowej. Szczelinę między powierzchniami nazywa się jamą stawową. Znajduje się w niej maź stawowa, która zmniejsza tarcie między powierzchniami stawowymi. Elastyczna, wytrzymała torebka stawowa otacza powierzchnie i jamę oraz pomaga utrzymać kości we właściwym położeniu. Więzadła to pasma tkanki łącznej, które łączą kości i wzmacniają staw. Pokazany na rysunku staw zawiasowy umożliwia zginanie i prostowanie.

Rodzaje stawów i zakres ruchu

Kształt powierzchni stawowych wpływa na to, jaki ruch jest możliwy w stawie.

Staw zawiasowy
pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie, jak połączenie kości ramiennej z łokciową.
Staw kulisty
kulista główka i wklęsła panewka umożliwiają ruch w wielu kierunkach, jak w stawie biodrowym.
Staw obrotowy
umożliwia obracanie kości względem siebie wokół jednej osi, jak połączenie pierwszego i drugiego kręgu.
Staw siodełkowy
pozwala na ruch w dwóch płaszczyznach, jak staw u podstawy kciuka.
Staw kulisty

Przykład

Dwa sąsiednie stawy umożliwiają różne ruchy głowy: między pierwszymi kręgami zachodzi obrót, a między czaszką i pierwszym kręgiem - ruch w górę i w dół.

obejmuje połączenie kości udowej z piszczelową oraz kości udowej z rzepką. Jest największym stawem człowieka. Przenosi duże obciążenia, a od przodu osłania go płaska rzepka.

W skrócie

  • 01Związki mineralne utwardzają tkankę kostną, a związki organiczne zapewniają jej sprężystość.
  • 01Kość długa ma trzon i dwie nasady; komórki krwi i płytki krwi powstają w szpiku czerwonym.
  • 02Mózgoczaszka osłania mózg, a trzewioczaszka chroni m.in. oczy oraz początki dróg oddechowych i pokarmowych.
  • 03Kręgosłup ma pięć odcinków, a otwory jego kręgów tworzą kanał dla rdzenia kręgowego.
  • 04Kręgi piersiowe, żebra i mostek tworzą osłonę serca i płuc, która może zmieniać objętość.
  • 05Łopatki i obojczyki tworzą obręcz barkową, a kości ręki umożliwiają wykonywanie precyzyjnych czynności.
  • 06Obręcz miedniczna obejmuje dwie kości miedniczne; miednica zawiera ponadto kość krzyżową i guziczną.
  • 07Szwy są nieruchome, chrząstkozrosty mogą pozwalać na ograniczony ruch, a stawy zapewniają największą ruchomość.
  • 08Staw zawiasowy pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie, kulisty na ruch w wielu kierunkach, a obrotowy na obrót wokół jednej osi.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Kości i ich połączenia - budowa kości, stawy i kręgosłupKlasa 7

Otwórz kartę pracy

Szkielet kończyn i obręczyKlasa 7

Otwórz kartę pracy

Szkielet i mięśnie - budowa naszego ciałaKlasy 3-4

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Tkanka kostna i kość

    Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Szkielet osiowy człowieka

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Kończyny i obręcze

    Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Połączenia kości i stawy

    Etap 4 · 5 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z biologii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.