Biologia
Kości, szkielet człowieka i stawy
Poznaj budowę kości, szkieletu osiowego i kończyn. Naucz się rozpoznawać elementy szkieletu na rysunkach i wyjaśniać, jak budowa klatki piersiowej, stopy i stawów pozwala im pełnić ich funkcje.
1.Skład tkanki kostnej
Tkankę kostną tworzą komórki kostne oraz substancja międzykomórkowa zawierająca związki mineralne i organiczne.
2.Rola związków mineralnych i organicznych w tkance kostnej
Związki mineralne nadają tkance kostnej twardość i sztywność, a organiczne zapewniają jej sprężystość i odporność na odkształcenia.
3.Tkanka kostna zbita i tkanka kostna gąbczasta
Tkanka kostna zbita jest bardzo twarda, a tkanka kostna gąbczasta jest lekka i sprężysta.
4.Budowa kości długiej
Kość długa ma długi, wąski trzon oraz dwie nasady na jego końcach. Powierzchnie stawowe nasad pokrywa elastyczna i sprężysta chrząstka stawowa, a pozostałą zewnętrzną powierzchnię kości okrywa okostna.
5.Okostna
Okostna okrywa zewnętrzną powierzchnię kości poza powierzchniami stawowymi i umożliwia między innymi jej wzrost na grubość.
6.Szpik kostny czerwony i żółty
Szpik kostny czerwony wytwarza komórki krwi i płytki krwi. Szpik kostny żółty składa się głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. Z wiekiem część szpiku czerwonego zmienia się w żółty.
7.Szkielet osiowy
Centralne rusztowanie ciała złożone z czaszki, kręgosłupa i klatki piersiowej. Część jego kości otacza narządy wewnętrzne i chroni je przed urazami.
8.Mózgoczaszka: położenie, budowa i funkcja
Tworzy górną i tylną część czaszki oraz chroni mózg. Składa się z ośmiu kości: pojedynczych kości czołowej, klinowej, sitowej i potylicznej oraz parzystych kości ciemieniowych i skroniowych.
9.Trzewioczaszka: położenie, budowa i funkcje
Tworzy przednią i dolną część czaszki. Obejmuje m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedynczą żuchwę. Osłania początki układów oddechowego i pokarmowego oraz niektóre narządy zmysłów. Stanowi miejsce przyczepu m.in. mięśni żucia i połykania.
10.Jaka kość czaszki jest zaznaczona?
Żuchwa. To jedyna kość czaszki połączona ruchomo z innymi jej kośćmi.
11.Szwy i ciemiączka czaszki
Szwy to ścisłe, nieruchome połączenia większości kości czaszki. Ciemiączka to miękkie miejsca na czaszce noworodka, gdzie kości łączy sprężysta tkanka łączna. Umożliwiają zmianę kształtu czaszki podczas porodu i jej szybki wzrost w pierwszych miesiącach życia.
12.Zatoki czaszki
To wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach przedniej części czaszki. Zmniejszają masę kości przy zachowaniu ich wytrzymałości, wpływają na barwę głosu oraz pomagają ogrzewać i nawilżać powietrze wdychane przez nos.
13.Odcinki kręgosłupa i liczba kręgów
Kręgosłup ma 33 lub 34 kręgi. Od góry wyróżnia się odcinek szyjny (7), piersiowy (12), lędźwiowy (5), krzyżowy (5 zrośniętych) i guziczny, zwany też ogonowym (4 lub 5 zrośniętych).
14.Budowa kręgu i kanał kręgowy
Typowy krąg ma gruby trzon i cieńszy łuk, od którego odchodzą wyrostki. Wyrostki służą do połączeń z kośćmi i przyczepu mięśni. Otwory kolejnych kręgów tworzą kanał kręgowy, w którym biegnie rdzeń kręgowy.
15.Klatka piersiowa: budowa i funkcje
Tworzą ją kręgi piersiowe, 12 par żeber i mostek. Osłania serce i płuca. Elastyczne połączenia chrzęstne żeber pozwalają zmieniać objętość klatki podczas wdechów i wydechów.
16.Żebra prawdziwe, rzekome i wolne
Siedem par żeber prawdziwych łączy się z mostkiem własnymi chrząstkami. Trzy pary żeber rzekomych łączą się z nim przez chrząstkę siódmego żebra. Dwie pary żeber wolnych nie łączą się z mostkiem.
17.Kości ramienia i przedramienia
Ramię tworzy kość ramienna. Przedramię tworzą kość łokciowa i kość promieniowa, które leżą obok siebie i łączą się ruchomo.
18.Kości ręki
Ręka obejmuje osiem kości nadgarstka, pięć kości śródręcza i paliczki. Przeciwstawny kciuk ma dwa paliczki, a każdy z pozostałych palców ma trzy.
19.Obręcz barkowa
Łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie łopatki i dwa obojczyki. Płaskie, trójkątne łopatki przylegają do górnych żeber, a długie, wygięte obojczyki łączą się z mostkiem.
20.Kości uda, podudzia i stopa
Udo zawiera kość udową, a podudzie tworzą kość piszczelowa i kość strzałkowa. Stopę tworzy siedem kości stępu, pięć kości śródstopia i paliczki. Jej elastyczne sklepienie zmienia kształt podczas chodzenia i łagodzi zmiany obciążenia.
21.Jaka kość jest zaznaczona z przodu kolana?
Rzepka. To płaska kość, która osłania silnie obciążony staw kolanowy od przodu.
22.Obręcz miedniczna a miednica
Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym i składa się z dwóch kości miednicznych. Każda powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej i kulszowej. Obie kości miedniczne wraz z kością krzyżową i guziczną tworzą miednicę.
23.Szwy, chrząstkozrosty i stawy
Szwy są nieruchomymi połączeniami kości przez cienką, mocną warstwę tkanki łącznej włóknistej. Chrząstkozrosty łączą kości chrząstką i mogą pozwalać na ograniczony ruch. Stawy mają przestrzeń między powierzchniami kości i zapewniają największą ruchomość.
24.Powierzchnie stawowe: główka i panewka
Powierzchnie stawowe to części powierzchni kości zwrócone ku sobie w stawie. W stawie z główką i panewką główka jest wypukła, a panewka wklęsła. Kształt powierzchni stawowych wpływa na zakres ruchu.
25.Jama stawowa, torebka stawowa i więzadła
Jama stawowa to wąska szczelina zawierająca maź, która zmniejsza tarcie między powierzchniami stawowymi. Torebka otacza jamę i powierzchnie stawowe oraz pomaga utrzymać kości we właściwym położeniu. Więzadła to pasma tkanki łącznej, które łączą kości i wzmacniają staw. Pokazany staw zawiasowy umożliwia zginanie i prostowanie.
26.Staw zawiasowy, kulisty i obrotowy
Staw zawiasowy pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie. Staw kulisty ma kulistą główkę i wklęsłą panewkę, co umożliwia ruch w wielu kierunkach. Staw obrotowy pozwala kościom obracać się względem siebie wokół jednej osi.
27.Staw kolanowy
Staw kolanowy, największy staw człowieka, obejmuje połączenie kości udowej z piszczelową oraz kości udowej z rzepką. Jest silnie obciążony i narażony na urazy. Rzepka osłania go od przodu.
Notatka
Tkanka kostna, budowa kości i szpik
Podstawowym budulcem szkieletu jest tkanka kostna. Jej komórki znajdują się w substancji międzykomórkowej, która zawiera wodę oraz składniki mineralne i organiczne. Związki mineralne nadają tej substancji twardość i sztywność. Składniki organiczne zapewniają sprężystość i odporność na odkształcenia.
| Tkanka kostna | Właściwości |
|---|---|
| zbita | bardzo twarda |
| gąbczasta | lekka i sprężysta |
Budowa kości długiej
Na końcach długiego, wąskiego trzonu leżą dwie nasady. Elastyczna chrząstka stawowa pokrywa powierzchnie stawowe nasad. Pozostałą zewnętrzną powierzchnię kości okrywa , która pomaga jej rosnąć na grubość. Tkanka kostna zbita buduje grubą ścianę trzonu, a gąbczasta znajduje się głównie wewnątrz nasad. Wewnątrz trzonu znajduje się jama szpikowa.
Szpik kostny
Szpik czerwony wytwarza komórki krwi i płytki krwi. Szpik żółty jest zbudowany głównie z tkanki tłuszczowej i nie wytwarza komórek krwi. Z wiekiem część szpiku czerwonego zmienia się w żółty.
Szkielet osiowy i czaszka
składa się z czaszki, kręgosłupa oraz klatki piersiowej. Tworzy centralne rusztowanie ciała i osłania część narządów wewnętrznych.
Części czaszki
| Część | Położenie | Co chroni |
|---|---|---|
| mózgoczaszka | góra i tył czaszki | mózg |
| trzewioczaszka | przód i dół czaszki | oczy i inne wybrane narządy zmysłów, początki dróg oddechowych i pokarmowych |
Mózgoczaszka obejmuje osiem kości. Pojedyncze są kości czołowa, klinowa, sitowa i potyliczna, a parzyste - ciemieniowe i skroniowe. Do trzewioczaszki należą m.in. parzyste kości nosowe, jarzmowe i szczęki oraz pojedyncza żuchwa. Trzewioczaszka jest miejscem przyczepu mięśni biorących udział m.in. w żuciu i połykaniu.
Połączenia i przestrzenie
Nieruchome szwy utrzymują większość kości czaszki w stałym położeniu. Żuchwa łączy się z innymi kośćmi ruchomo. Przez otwory w czaszce przechodzą nerwy i naczynia krwionośne. Miękkie ciemiączka pozwalają czaszce zmieniać kształt podczas porodu i szybko rosnąć w pierwszych miesiącach życia.
W przedniej części czaszki znajdują się wypełnione powietrzem zatoki. Zmniejszają masę kości bez utraty wytrzymałości i wpływają na barwę głosu. Pomagają też ogrzewać i nawilżać powietrze wdychane przez nos.
Kręgosłup
Kręgosłup biegnie od podstawy czaszki do końca tułowia. Składa się z 33 lub 34 kręgów. Łączy się z czaszką, żebrami i obręczą miedniczną.
- Odcinek szyjny
- 7 kręgów, na których opiera się czaszka.
- Odcinek piersiowy
- 12 kręgów; to najdłuższy odcinek.
- Odcinek lędźwiowy
- 5 najbardziej masywnych kręgów dźwigających górną część ciała.
- Odcinek krzyżowy
- 5 zrośniętych kręgów tworzących kość krzyżową, która łączy się z obręczą miedniczną.
- Odcinek guziczny (ogonowy)
- 4 lub 5 zrośniętych kręgów tworzących kość guziczną.
Budowa kręgu
Typowy krąg ma gruby trzon i cieńszy łuk. Z łuku odchodzą wyrostki, które służą do połączeń z kośćmi i przyczepu mięśni. Między trzonem a łukiem znajduje się otwór kręgowy. Kolejne otwory tworzą kanał, którym biegnie rdzeń kręgowy.
Klatka piersiowa i żebra
Klatka piersiowa osłania serce i płuca. Tworzą ją kręgi piersiowe, mostek i 12 par żeber. Mostek to płaska kość leżąca z przodu klatki piersiowej.
- Żebra prawdziwe
- 7 par łączących się z mostkiem za pomocą własnych chrząstek.
- Żebra rzekome
- 3 pary połączone z mostkiem przez chrząstkę siódmego żebra.
- Żebra wolne
- 2 pary bez połączenia z mostkiem.
12
par żeber
7
par żeber prawdziwych
3
pary żeber rzekomych
2
pary żeber wolnych
Ważne
Elastyczne połączenia chrzęstne pozwalają klatce piersiowej zmieniać objętość podczas wdechu i wydechu.
Kończyna górna i obręcz barkowa
Kończyna górna składa się z ramienia, przedramienia i ręki. Ramię tworzy kość ramienna. W przedramieniu leżą obok siebie kość łokciowa i kość promieniowa. Ich połączenie jest ruchome.
W ręce wyróżnia się nadgarstek złożony z ośmiu krótkich kości, pięć kości śródręcza i paliczki. Przeciwstawny kciuk ma dwa paliczki, a pozostałe palce mają po trzy. Długie, cienkie kości palców ułatwiają wykonywanie precyzyjnych czynności.
Zapamiętaj
W anatomii ręka nie oznacza całej kończyny górnej. Obejmuje nadgarstek, śródręcze i palce.
łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Tworzą ją dwie łopatki i dwa obojczyki. Płaskie, trójkątne łopatki przylegają do górnych żeber. Wygięte obojczyki leżą nad klatką piersiową i łączą się z mostkiem.
Kończyna dolna i miednica
Kości kończyny dolnej są na ogół masywniejsze niż kości kończyny górnej, ponieważ dźwigają ciężar ciała. W udzie znajduje się kość udowa, najdłuższa kość człowieka. Podudzie tworzą kość piszczelowa oraz cieńsza kość strzałkowa. Z przodu kolana leży rzepka.
Stopa zawiera siedem kości stępu, pięć kości śródstopia i paliczki. Kości te tworzą elastyczne sklepienie. Zmienia ono kształt podczas chodzenia, dzięki czemu łagodzi zmiany obciążenia.
Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne ze szkieletem osiowym. Składa się z dwóch kości miednicznych. Każda z nich powstaje ze zrośnięcia kości biodrowej, łonowej i kulszowej. Obie kości miedniczne razem z kością krzyżową i guziczną tworzą miednicę. Miednica kobiety jest zazwyczaj szersza niż miednica mężczyzny, co ułatwia poród.
Połączenia kości i budowa stawu
Rodzaje połączeń kości
- Szwy
- nieruchome połączenia kości cienką, mocną warstwą tkanki łącznej włóknistej.
- Chrząstkozrosty
- połączenia za pomocą chrząstki, które mogą pozwalać na ograniczony ruch. Krążki międzykręgowe nadają kręgosłupowi elastyczność i amortyzują obciążenia.
- Stawy
- połączenia zapewniające największą ruchomość. Między powierzchniami stawowymi kości występuje wąska szczelina.
Elementy stawu
W stawie z główką i panewką wypukła główka stawowa jest dopasowana do wklęsłej panewki stawowej. Szczelinę między powierzchniami nazywa się jamą stawową. Znajduje się w niej maź stawowa, która zmniejsza tarcie między powierzchniami stawowymi. Elastyczna, wytrzymała torebka stawowa otacza powierzchnie i jamę oraz pomaga utrzymać kości we właściwym położeniu. Więzadła to pasma tkanki łącznej, które łączą kości i wzmacniają staw. Pokazany na rysunku staw zawiasowy umożliwia zginanie i prostowanie.
Rodzaje stawów i zakres ruchu
Kształt powierzchni stawowych wpływa na to, jaki ruch jest możliwy w stawie.
- Staw zawiasowy
- pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie, jak połączenie kości ramiennej z łokciową.
- Staw kulisty
- kulista główka i wklęsła panewka umożliwiają ruch w wielu kierunkach, jak w stawie biodrowym.
- Staw obrotowy
- umożliwia obracanie kości względem siebie wokół jednej osi, jak połączenie pierwszego i drugiego kręgu.
- Staw siodełkowy
- pozwala na ruch w dwóch płaszczyznach, jak staw u podstawy kciuka.
Przykład
Dwa sąsiednie stawy umożliwiają różne ruchy głowy: między pierwszymi kręgami zachodzi obrót, a między czaszką i pierwszym kręgiem - ruch w górę i w dół.
obejmuje połączenie kości udowej z piszczelową oraz kości udowej z rzepką. Jest największym stawem człowieka. Przenosi duże obciążenia, a od przodu osłania go płaska rzepka.
W skrócie
- 01Związki mineralne utwardzają tkankę kostną, a związki organiczne zapewniają jej sprężystość.
- 01Kość długa ma trzon i dwie nasady; komórki krwi i płytki krwi powstają w szpiku czerwonym.
- 02Mózgoczaszka osłania mózg, a trzewioczaszka chroni m.in. oczy oraz początki dróg oddechowych i pokarmowych.
- 03Kręgosłup ma pięć odcinków, a otwory jego kręgów tworzą kanał dla rdzenia kręgowego.
- 04Kręgi piersiowe, żebra i mostek tworzą osłonę serca i płuc, która może zmieniać objętość.
- 05Łopatki i obojczyki tworzą obręcz barkową, a kości ręki umożliwiają wykonywanie precyzyjnych czynności.
- 06Obręcz miedniczna obejmuje dwie kości miedniczne; miednica zawiera ponadto kość krzyżową i guziczną.
- 07Szwy są nieruchome, chrząstkozrosty mogą pozwalać na ograniczony ruch, a stawy zapewniają największą ruchomość.
- 08Staw zawiasowy pozwala na zginanie i prostowanie w jednej płaszczyźnie, kulisty na ruch w wielu kierunkach, a obrotowy na obrót wokół jednej osi.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Kości i ich połączenia - budowa kości, stawy i kręgosłupKlasa 7
Otwórz kartę pracySzkielet kończyn i obręczyKlasa 7
Otwórz kartę pracySzkielet i mięśnie - budowa naszego ciałaKlasy 3-4
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
32 pytań w 4 etapach
Etap 1: Tkanka kostna i kość
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Szkielet osiowy człowieka
Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Kończyny i obręcze
Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Połączenia kości i stawy
Etap 4 · 5 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
28 fiszek uczy się 6
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
