Biologia
Budowa, funkcje i higiena skóry
Zestaw obejmuje warstwową budowę skóry, jej wytwory oraz najważniejsze funkcje, w tym termoregulację i odbieranie bodźców. Pomaga też poznać zasady higieny, ochronę przed promieniowaniem UV, choroby skóry oraz podstawowe postępowanie przy oparzeniach i odmrożeniach.
1.Skóra
Powłoka organizmu oddzielająca go od środowiska zewnętrznego, umożliwiająca kontakt z otoczeniem i pomagająca utrzymać równowagę organizmu.
2.Główne funkcje skóry
Ochrona, termoregulacja, wydalanie zbędnych produktów przemiany materii, wydzielanie łoju i potu, synteza witaminy D oraz odbieranie bodźców.
3.Naskórek
Zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z tkanki nabłonkowej. Nie jest unaczyniona i składa się z kilku warstw komórek.
4.Warstwa rogowa naskórka
Zewnętrzna warstwa naskórka utworzona z martwych, płaskich komórek. Jej komórki stale się złuszczają i są zastępowane nowymi.
5.Warstwa rozrodcza naskórka
Warstwa, w której powstają nowe komórki naskórka. Są one stopniowo wypychane ku powierzchni skóry.
6.Melanina
Barwnik znajdujący się w komórkach warstwy rozrodczej. Nadaje kolor skórze i chroni organizm przed szkodliwym działaniem promieniowania UV.
7.Opalenizna
Ciemniejsze zabarwienie skóry pojawiające się wskutek działania promieni słonecznych.
8.Skóra właściwa
Warstwa położona pod naskórkiem, zbudowana z tkanki łącznej. Zawiera włókna kolagenowe, naczynia krwionośne, receptory oraz gruczoły.
9.Włókna kolagenowe
Włókna znajdujące się w skórze właściwej, które nadają skórze sprężystość i elastyczność oraz odporność na rozerwanie.
10.Naczynia krwionośne skóry
Dostarczają skórze tlen i substancje odżywcze oraz uczestniczą w regulacji temperatury ciała przez zwężanie i rozszerzanie.
11.Warstwa podskórna
Warstwa pod skórą właściwą, zbudowana głównie z tkanki tłuszczowej. Pełni funkcję ochronną i izolacyjną.
12.Receptory
Zakończenia nerwowe odbierające bodźce docierające z otoczenia, na przykład ciepło, zimno, dotyk i ból.
13.Adaptacja receptorów
Zmniejszanie reakcji receptora na bodziec działający przez długi czas, dzięki czemu organizm nie jest przeciążony nadmiarem informacji.
14.Włosy
Wytwory naskórka, które izolują najbardziej wrażliwe okolice ciała od wpływów otoczenia.
15.Paznokcie
Twarde płytki będące wytworami naskórka. Chronią opuszki palców, a ich grubość nie jest jednakowa.
16.Gruczoły potowe
Gruczoły zakończone otworami, przez które pot wypływa na powierzchnię skóry. Uczestniczą w termoregulacji, wydalaniu zbędnych substancji i usuwaniu nadmiaru wody.
17.Gruczoły łojowe
Gruczoły najczęściej połączone z nasadami włosów. Wydzielają łój, który chroni włosy przed wysuszeniem i drobnoustrojami.
18.Gruczoły sutkowe
Gruczoły, które u kobiet po urodzeniu dziecka wydzielają mleko. Zawierają substancje niezbędne do wzrostu i rozwoju dziecka.
19.Termoregulacja przez skórę
Regulowanie temperatury ciała dzięki zmianom średnicy naczyń krwionośnych skóry oraz wydzielaniu potu.
20.Higiena osobista
Przestrzeganie zasad czystości, w tym regularne mycie całego ciała, które pomaga usuwać pot, martwy naskórek, bakterie, zarodniki grzybów i pasożyty.
21.Łupież
Choroba skóry, w której nadmiernie złuszcza się naskórek skóry głowy. Tworzą się białe lub żółtawe łuski widoczne między włosami.
22.Opryszczka
Choroba skóry wywoływana przez wirusy. Jej objawem są bolesne pęcherze, najczęściej w okolicy ust.
23.Grzybica skóry i paznokci
Choroba wywoływana przez grzyby chorobotwórcze. Może objawiać się swędzącą wysypką, pieczeniem, łuszczeniem skóry i łamliwością paznokci.
24.Profilaktyka grzybicy
Przestrzeganie higieny, noszenie ochronnego obuwia na basenach i w szatniach oraz spożywanie produktów bogatych w cynk, żelazo i witaminy grupy B.
25.Choroby pasożytnicze skóry
Choroby wywoływane przez pasożytnicze zwierzęta. Do najczęstszych należą wszawica i świerzb.
26.Wszawica
Choroba pasożytnicza, w której wszy żyją najczęściej na owłosionej skórze głowy, gdzie żywią się krwią żywiciela.
27.Świerzb
Choroba wywoływana przez świerzbowca, który drąży korytarze w warstwie rogowej naskórka i powoduje silne swędzenie.
28.Trądzik młodzieńczy
Choroba pojawiająca się w okresie dojrzewania, związana z nadmiernym wydzielaniem łoju, często wskutek zaburzeń hormonalnych.
29.Zaskórniki
Drobne zmiany powstające wskutek zatkania ujść mieszków włosowych przez nadmiar łoju i zrogowaciałe komórki naskórka.
30.Czerniak skóry
Zmiana nowotworowa skóry związana ze zmianami w materiale genetycznym i niekontrolowanym dzieleniem się komórek skóry.
31.Alfabet czerniaka ABCDE
Sposób oceny znamienia: asymetria, brzegi nieregularne, niejednolity kolor, duża średnica powyżej 6 mm oraz ewolucja, czyli zmiany kształtu, koloru lub wielkości.
32.Promieniowanie UV
Promieniowanie słoneczne, pod którego wpływem w skórze powstaje witamina D, ale którego nadmiar może uszkadzać DNA komórek i sprzyjać czerniakowi.
33.Ochrona przed UV
Należy unikać zbyt długiego przebywania na słońcu oraz stosować kremy ochronne.
34.Oparzenie
Uszkodzenie skóry spowodowane działaniem bardzo wysokiej temperatury. Lekkie oparzenie należy schładzać pod strumieniem wody przez co najmniej 10 minut.
35.Odmrożenie
Uszkodzenie tkanek spowodowane zbyt niską temperaturą. Odmrożoną osobę należy przenieść do ciepłego pomieszczenia i bardzo powoli podnosić jej temperaturę.
36.Postępowanie przy świeżym oparzeniu
Nie należy smarować go maścią ani kremem oraz nie należy przekłuwać pęcherzy. Skórę należy chłodzić wodą przez co najmniej 10 minut.
37.Przyczyna chorób skóry
Rozwojowi chorób skóry sprzyjają urazy, kontakt z zanieczyszczeniami, brak higieny oraz osłabienie organizmu.
38.Wrażliwość receptorów dotyku
Gęstość receptorów dotyku nie jest jednakowa w całym ciele. Szczególnie wrażliwe są opuszki palców i wargi.
39.Funkcja ochronna skóry
Skóra chroni organizm między innymi przed urazami, szkodliwymi substancjami, drobnoustrojami chorobotwórczymi i promieniowaniem UV.
40.Funkcja wydalnicza skóry
Skóra uczestniczy w usuwaniu zbędnych produktów przemiany materii i nadmiaru wody wraz z potem.
Notatka
Skóra jako powłoka organizmu
Skóra oddziela organizm od środowiska zewnętrznego, ale równocześnie umożliwia kontakt z otoczeniem. Uczestniczy też w utrzymaniu równowagi organizmu.
Najważniejsze funkcje skóry to:
- ochrona przed urazami, szkodliwymi substancjami, drobnoustrojami i promieniowaniem UV,
- termoregulacja, czyli udział w utrzymaniu właściwej temperatury ciała,
- wydalanie zbędnych produktów przemiany materii wraz z potem,
- wydzielanie potu i łoju,
- synteza witaminy D,
- odbieranie bodźców z otoczenia.
Zapamiętaj
Skóra nie jest tylko osłoną ciała: chroni, reguluje temperaturę, wydziela substancje i odbiera bodźce.
Warstwowa budowa skóry
Skóra składa się z dwóch warstw: naskórka i skóry właściwej. Pod nimi znajduje się warstwa podskórna.
Naskórek ma kontakt ze środowiskiem zewnętrznym. Jest zbudowany z tkanki nabłonkowej, nie zawiera naczyń krwionośnych i składa się z kilku warstw. Jego zewnętrzną częścią jest warstwa rogowa, utworzona z martwych, płaskich komórek. Komórki te stale się złuszczają.
Niżej leży warstwa rozrodcza, w której powstają nowe komórki naskórka. Są one stopniowo przesuwane ku powierzchni. W tej warstwie znajdują się również komórki zawierające melaninę.
Ważne
Naskórek nie jest unaczyniony; naczynia krwionośne występują w skórze właściwej.
Skóra właściwa i warstwa podskórna
Skóra właściwa jest zbudowana z tkanki łącznej. Zawiera włókna kolagenowe, które zapewniają skórze sprężystość, elastyczność i odporność na rozerwanie.
W skórze właściwej występują też naczynia krwionośne, receptory oraz gruczoły. Krew dostarcza skórze tlen i substancje odżywcze. Naczynia uczestniczą również w regulowaniu temperatury ciała.
Gdy jest gorąco, naczynia krwionośne rozszerzają się. Krew przepływa wtedy szybciej, a organizm łatwiej oddaje ciepło. Podczas zimna naczynia zwężają się, więc przepływa przez nie mniej krwi i utrata ciepła jest mniejsza.
Pod skórą właściwą leży warstwa podskórna, zbudowana głównie z tkanki tłuszczowej. Pełni funkcję ochronną i izolacyjną.
Receptory oraz wytwory naskórka
W skórze znajdują się zakończenia nerwowe nazywane receptorami. Odbierają one bodźce, takie jak ciepło, zimno, dotyk i ból. Najwięcej receptorów dotyku występuje w opuszkach palców i wargach, dlatego te miejsca są szczególnie wrażliwe.
Receptory mają zdolność adaptacji. Jeżeli ten sam bodziec działa długo, receptor słabiej na niego reaguje. Dzięki temu organizm nie jest przeciążony nadmiarem informacji.
Naskórek tworzy dodatkowe struktury:
- włosy, które izolują najbardziej wrażliwe okolice ciała,
- paznokcie, które chronią opuszki palców,
- gruczoły potowe, łojowe i sutkowe.
Gruczoły potowe wydzielają pot, wspierając termoregulację i usuwanie nadmiaru wody. Gruczoły łojowe wydzielają łój, który chroni włosy przed wysuszeniem i drobnoustrojami. Gruczoły sutkowe u kobiet po urodzeniu dziecka wydzielają mleko.
## Higiena i choroby skóry
Skóra jest narażona na urazy, zanieczyszczenia oraz drobnoustroje chorobotwórcze. Ryzyko chorób zwiększają brak higieny i osłabienie organizmu. Podstawą profilaktyki jest regularne mycie całego ciała, które usuwa pot, martwy naskórek, bakterie i zarodniki grzybów.
Opryszczkę wywołują wirusy, a jej objawem są bolesne pęcherze w okolicy ust. Łupież polega na nadmiernym złuszczaniu naskórka skóry głowy.
Grzybicę wywołują grzyby chorobotwórcze. Może objawiać się swędzeniem, pieczeniem, łuszczeniem skóry oraz łamliwością paznokci. Zapobieganie obejmuje higienę i noszenie ochronnego obuwia na basenach oraz w szatniach.
Przykład
Wszawicą można zarazić się przez przedmioty osobistego użytku albo bezpośredni kontakt z osobą chorą.
## Pasożyty, trądzik i czerniak
Do chorób pasożytniczych należą wszawica i świerzb. Wszy najczęściej żyją na owłosionej skórze głowy i żywią się krwią żywiciela. Świerzbowiec drąży korytarze w warstwie rogowej naskórka, co powoduje silne swędzenie.
Trądzik młodzieńczy pojawia się w okresie dojrzewania. Wiąże się z nadmiernym wydzielaniem łoju, często wynikającym z zaburzeń hormonalnych. Nie należy wyciskać krost, ponieważ mogą powstać blizny. Zbyt częste mycie skóry może ją wysuszyć i zwiększyć wydzielanie łoju.
Należy obserwować znamiona barwnikowe, ponieważ niektóre zmiany mogą być związane z czerniakiem skóry. Pomaga w tym alfabet ABCDE:
- asymetria,
- brzegi nieregularne i poszarpane,
- niejednolity kolor,
- duża średnica powyżej 6 mm,
- ewolucja, czyli zmiany kształtu, koloru lub wielkości.
Słońce, oparzenia i odmrożenia
Pod wpływem promieni słonecznych w skórze powstaje witamina D, potrzebna do prawidłowego działania organizmu. Jednocześnie nadmiar promieniowania UV może uszkadzać DNA komórek skóry i sprzyjać rozwojowi czerniaka. Skórę należy chronić przez unikanie zbyt długiego przebywania na słońcu oraz stosowanie kremów ochronnych.
Bardzo wysoka temperatura powoduje oparzenia. Lekkie oparzenie należy chłodzić pod strumieniem wody przez co najmniej 10 minut. Świeżego oparzenia nie należy smarować maścią ani kremem, a pęcherzy nie wolno przekłuwać.
Zbyt niska temperatura może prowadzić do odmrożeń. Osobę z odmrożeniem należy przenieść do ciepłego pomieszczenia i bardzo powoli podnosić jej temperaturę. Ciężkie oparzenia i odmrożenia wymagają pomocy lekarza.
Ważne
Przy oparzeniu chłodź skórę wodą; przy odmrożeniu ogrzewaj poszkodowanego powoli.
Quizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
36 fiszek uczy się 5
Skóra: budowa, funkcje, higiena i choroby25 fiszek uczy się 1
Skóra, tkanki, układy narządów i homeostaza21 fiszek
Skład chemiczny organizmów i oddziaływania20 fiszek uczy się 8
DNA, RNA i ekspresja genów23 fiszki
Podstawy genetyki i budowa DNA11 fiszek uczy się 2