Małopolski Konkurs „W zdrowym ciele, zdrowy duch” - zdrowie i pierwsza pomoc

1.Pojęcie zdrowia - definicja WHO

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdrowie to pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie tylko brak choroby czy niepełnosprawności. Zdrowie fizyczne to sprawne działanie ciała i jego narządów. Zdrowie psychiczne to umiejętność radzenia sobie z emocjami, stresem i codziennymi trudnościami. Zdrowie społeczne to umiejętność budowania dobrych relacji z innymi i pełnienia ról w rodzinie czy klasie. Te sfery wpływają na siebie: kłopoty w jednej odbijają się na pozostałych.

2.Zdrowy styl życia

Zdrowy styl życia to codzienne wybory i nawyki, które wzmacniają zdrowie: regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, zbilansowana dieta, dbanie o higienę, odpoczynek, dobre relacje z ludźmi i unikanie używek. Na zdrowie wpływają też geny, środowisko i opieka medyczna, ale o stylu życia w dużej mierze decyduje sam człowiek. Zdrowie traktuje się jako wartość nadrzędną, bo bez niego trudno realizować inne cele: uczyć się, rozwijać pasje i spotykać z przyjaciółmi.

3.Czynniki pozytywne - co sprzyja zdrowiu

Czynniki pozytywne to wszystko, co wzmacnia zdrowie. Aktywność fizyczna poprawia kondycję i nastrój. Sen pozwala organizmowi się zregenerować, a mózgowi utrwalić to, czego się nauczył. Zbilansowana dieta dostarcza wszystkich potrzebnych składników odżywczych w odpowiednich ilościach. Dobre relacje z rodziną i przyjaciółmi dają wsparcie i poczucie bezpieczeństwa. Odpoczynek, także aktywny, np. spacer czy hobby, pozwala odzyskać siły po nauce i wysiłku.

4.Aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna to każdy ruch ciała wykonywany przez mięśnie, który zwiększa wydatek energii: sport, ale też spacer, jazda na rowerze, taniec czy prace domowe. WHO zaleca dzieciom i młodzieży średnio co najmniej 60 minut dziennie ruchu o umiarkowanej lub dużej intensywności, a kilka razy w tygodniu ćwiczeń wzmacniających mięśnie i kości. Regularny ruch wzmacnia serce, płuca, mięśnie i kości, pomaga utrzymać prawidłową masę ciała, poprawia nastrój, sen i koncentrację.

5.Czynniki negatywne - co szkodzi zdrowiu

Czynniki negatywne osłabiają zdrowie, zwłaszcza gdy działają długo. Przewlekły stres utrudnia sen i naukę oraz osłabia odporność. Siedzący tryb życia, czyli wiele godzin przy biurku i ekranie przy małej ilości ruchu, sprzyja nadwadze, wadom postawy i słabej kondycji. Używki, np. alkohol i nikotyna, uszkadzają narządy i mogą uzależniać. Zanieczyszczenia powietrza (smog) szkodzą płucom i sercu, a hałas - słuchowi i układowi nerwowemu. Na wiele z tych czynników mamy wpływ.

6.Samopoczucie i samokontrola

Samopoczucie to to, jak czujemy się fizycznie i psychicznie w danej chwili; zależy m.in. od snu, odżywienia, stresu i relacji. Samokontrola to świadome obserwowanie własnego organizmu i zachowań: zauważanie zmian, np. nowego znamienia, mierzenie temperatury w chorobie, pilnowanie godzin snu i czasu przed ekranem, a także panowanie nad impulsami. W radzeniu sobie ze stresem pomagają ruch, sen, rozmowa z bliską osobą, planowanie zadań i spokojne, głębokie oddychanie.

7.Higiena osobista i mycie rąk

Higiena osobista to codzienne dbanie o czystość ciała, które chroni przed chorobami zakaźnymi i pasożytami oraz poprawia samopoczucie. Jednym z najprostszych sposobów ochrony przed drobnoustrojami jest mycie rąk wodą z mydłem: przed jedzeniem, po skorzystaniu z toalety, po powrocie do domu, po kontakcie ze zwierzętami i po wycieraniu nosa. Ręce myje się przez co najmniej 20-30 sekund, łącznie z kciukami, przestrzeniami między palcami i okolicą paznokci, a potem dokładnie osusza.

8.Higiena jamy ustnej

Szczotkowanie zębów pastą z fluorem wykonuje się co najmniej dwa razy dziennie, rano i wieczorem przed snem, przez około 2 minuty. Fluor wzmacnia szkliwo i chroni zęby przed próchnicą. Przestrzenie między zębami, do których nie dociera szczoteczka, czyści się nicią dentystyczną. Szczoteczkę wymienia się co około 3 miesiące lub wcześniej, gdy włosie się rozchyli. Próchnicy sprzyja częste podjadanie słodyczy i picie słodkich napojów, a regularne wizyty u dentysty pozwalają wcześnie wyleczyć ubytki.

9.Higiena skóry, włosów i stóp

Skórę myje się codziennie wodą z łagodnym mydłem lub żelem, a po wysiłku bierze prysznic, bo pot i brud sprzyjają namnażaniu bakterii. Włosy myje się szamponem, gdy się przetłuszczą; grzebienia, szczotki i czapki nie pożycza się innym, co chroni przed wszawicą. Stopy myje się codziennie i dokładnie osusza, także między palcami, nosi czyste, przewiewne skarpetki i buty, a na basenie klapki - to chroni przed grzybicą stóp. Paznokcie u stóp obcina się prosto, by nie wrastały.

10.Higiena okresu dojrzewania

W okresie dojrzewania hormony płciowe pobudzają gruczoły potowe i łojowe. Skóra i włosy szybciej się przetłuszczają, może pojawić się trądzik, a pot ma silniejszy zapach. Dlatego nastolatek potrzebuje codziennego prysznica, codziennej zmiany bielizny i skarpet, mycia twarzy rano i wieczorem oraz częstszego mycia włosów. Krost nie wyciska się, bo grozi to zakażeniem i bliznami. W czasie miesiączki podpaski lub tampony zmienia się regularnie, a okolice intymne myje codziennie.

11.Środki higieniczne i pielęgnacyjne: mydło, antyperspirant, dezodorant

Mydło wiąże tłuszcz i brud, dzięki czemu woda spłukuje je ze skóry razem z drobnoustrojami. Świeży pot jest prawie bezwonny, a nieprzyjemny zapach powstaje, gdy rozkładają go bakterie żyjące na skórze. Antyperspirant ogranicza wydzielanie potu, bo czasowo zatyka ujścia gruczołów potowych; nakłada się go na czystą, suchą skórę. Dezodorant nie zmniejsza pocenia się, tylko neutralizuje lub maskuje zapach i ogranicza rozwój bakterii. Środki pielęgnacyjne, np. kremy, dobiera się do potrzeb skóry.

12.Krem z filtrem UV

Krem z filtrem UV to środek pielęgnacyjny chroniący skórę przed promieniowaniem ultrafioletowym, które wywołuje oparzenia słoneczne, przyspiesza starzenie się skóry i zwiększa ryzyko nowotworów skóry, w tym czerniaka. Oznaczenie SPF informuje o sile ochrony przed oparzeniem; młodym ludziom zaleca się wysoki filtr. Krem nakłada się przed wyjściem na słońce, także w pochmurne dni, i ponawia co około 2 godziny oraz po kąpieli. Chronią też czapka, okulary przeciwsłoneczne i cień w południe.

13.Higiena snu i ekranów

Nastolatki potrzebują orientacyjnie 8-10 godzin snu na dobę. Higiena snu to nawyki ułatwiające zasypianie: stałe pory kładzenia się i wstawania, także w weekend, ciemna, cicha i przewietrzona sypialnia, brak kofeiny wieczorem. Higiena ekranów to ograniczanie czasu przed telefonem i komputerem, przerwy na ruch i odpoczynek dla oczu, prawidłowa postawa oraz odkładanie ekranów co najmniej godzinę przed snem: ich światło opóźnia wydzielanie melatoniny, hormonu ułatwiającego zasypianie.

14.Objawy chorobowe i objawy alarmowe

Objaw chorobowy to sygnał, że w organizmie dzieje się coś niepokojącego, np. ból, gorączka, wysypka, wymioty czy kaszel. Ten sam objaw może mieć wiele przyczyn, a rozpoznanie stawia lekarz. Objawy alarmowe wymagają pilnego wezwania pomocy (112) lub wizyty na szpitalnym oddziale ratunkowym (SOR): utrata przytomności, duszność, silny ból w klatce piersiowej, drgawki, nagłe osłabienie połowy ciała lub zaburzenia mowy, nagły bardzo silny ból głowy lub brzucha, krew w wymiocinach, obfity krwotok.

15.Zmiany skórne: wysypka i zmiana znamienia

Wysypka to zmiany na skórze, np. czerwone plamki, grudki lub pęcherzyki. Może towarzyszyć chorobom zakaźnym, np. ospie wietrznej, alergii albo podrażnieniu. Wysypkę z gorączką pokazuje się lekarzowi, a wysypka, która nie blednie pod uciskiem, wymaga pilnej oceny lekarza, a z gorączką - natychmiastowej pomocy. Znamiona (pieprzyki) obserwuje się według zasady ABCDE: asymetria, nierówne brzegi, niejednolity kolor, średnica powyżej 6 mm, ewolucja, czyli zmiana wyglądu. Zmieniające się znamię ogląda dermatolog, bo może to być czerniak.

16.Ból brzucha, wymioty i krew w stolcu

Ból brzucha może mieć wiele przyczyn: przejedzenie, zatrucie pokarmowe, stres, ale też chorobę wymagającą operacji, np. zapalenie wyrostka robaczkowego. Pilnie do lekarza trzeba się zgłosić, gdy ból jest bardzo silny, narasta lub nie mija, a brzuch jest twardy i bolesny przy dotyku. Wymioty grożą odwodnieniem, dlatego pije się małymi łykami; niepokoją wymioty uporczywe, z krwią lub po urazie głowy. Krew w stolcu albo czarny, smolisty stolec to objaw, z którym trzeba zgłosić się do lekarza.

17.Ból głowy i ból w klatce piersiowej

Ból głowy może wynikać z niewyspania, odwodnienia, głodu, stresu albo długiego patrzenia w ekran i mijać po odpoczynku, posiłku czy napiciu się wody. Alarmujący jest ból nagły i bardzo silny, ból po urazie głowy oraz ból z gorączką i sztywnością karku, wymiotami, zaburzeniami widzenia lub mowy. Silny, gniotący lub piekący ból za mostkiem, promieniujący np. do lewej ręki lub żuchwy, z dusznością i zimnym potem, może wskazywać na zawał serca - wtedy od razu dzwoni się pod 112.

18.Temperatura ciała, stan podgorączkowy, gorączka

Temperatura ciała zdrowego człowieka mierzona pod pachą wynosi orientacyjnie 36-37 stopni Celsjusza i zmienia się w ciągu doby. Stan podgorączkowy to temperatura lekko podwyższona, orientacyjnie 37-38 stopni, a gorączka - powyżej około 38 stopni. To wartości orientacyjne: wynik zależy od miejsca pomiaru, pory dnia i aktywności, a ocenia go lekarz. Temperaturę mierzy się termometrem w spoczynku, nie zaraz po wysiłku czy gorącej kąpieli. Gorączka to objaw, a nie osobna choroba.

19.Rola gorączki i kiedy do lekarza

Gorączka to reakcja obronna organizmu: ośrodek termoregulacji w mózgu podnosi temperaturę ciała, co utrudnia namnażanie się wielu bakterii i wirusów i pobudza układ odpornościowy. Choremu służą odpoczynek, picie dużej ilości płynów i lekkie ubranie; leki obniżające gorączkę stosuje się według zaleceń lekarza lub farmaceuty. Do lekarza idzie się, gdy gorączka jest wysoka lub trwa kilka dni, a natychmiast - gdy towarzyszą jej duszność, drgawki, sztywność karku, splątanie lub wysypka, która nie blednie pod uciskiem.

20.Pierwsza pomoc i ocena bezpieczeństwa

Pierwsza pomoc to działania świadka zdarzenia podjęte, zanim przyjadą służby ratunkowe. W Polsce pomoc osobie w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest obowiązkiem prawnym, jeśli można jej udzielić bez narażania siebie lub innych; wezwanie pomocy też jest pomocą. Pierwszy krok to ocena bezpieczeństwa: ratownik sprawdza, czy nie grozi mu ruch drogowy, prąd, ogień, gaz, woda lub agresja, i dopiero wtedy podchodzi. Jeśli może, zakłada rękawiczki z apteczki.

21.Numer alarmowy 112

112 to bezpłatny numer alarmowy, pod który można dzwonić w całej Unii Europejskiej, zwykle także bez odblokowania ekranu telefonu. Dyspozytor przekazuje zgłoszenie pogotowiu, straży pożarnej lub policji. Spokojnie podaje się: gdzie jest zdarzenie (adres, charakterystyczne punkty), co się stało, ile osób jest poszkodowanych i w jakim są stanie. Warto włączyć głośnik, by mieć wolne ręce. Rozmowy nie kończy się pierwszym: dyspozytor zadaje pytania, pomaga ocenić oddech i prowadzi przez resuscytację.

22.Łańcuch przeżycia

Łańcuch przeżycia to kolejne, powiązane ze sobą działania (ogniwa), które zwiększają szansę przeżycia osoby z nagłym zatrzymaniem krążenia. Zaczyna się od wczesnego rozpoznania zagrożenia i wezwania pomocy (112). Potem następuje wczesna resuscytacja krążeniowo-oddechowa, która podtrzymuje przepływ krwi przez mózg i serce, a po niej wczesna defibrylacja za pomocą AED. Dalej poszkodowanym zajmują się zespół ratownictwa medycznego i szpital. Rozpoznanie i wezwanie pomocy, resuscytację oraz użycie AED może podjąć świadek zdarzenia, zanim przyjadą ratownicy.

23.Osoba nie reaguje - pierwsze kroki

Po ocenie bezpieczeństwa sprawdza się reakcję: głośno pyta „Czy wszystko w porządku?” i delikatnie potrząsa za ramiona. Gdy poszkodowany nie reaguje, od razu dzwoni się pod 112, najlepiej na głośniku, i prosi kogoś o przyniesienie AED. Potem udrażnia się drogi oddechowe: dłoń na czole odchyla głowę do tyłu, palce drugiej ręki unoszą żuchwę. Oddech ocenia się do 10 sekund: patrzy na ruchy klatki piersiowej, słucha i wyczuwa go policzkiem. Rzadkie westchnienia to nie jest prawidłowy oddech.

24.Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO)

RKO wykonuje się, gdy poszkodowany nie reaguje i nie oddycha prawidłowo. Ratownik klęka obok, kładzie nasadę dłoni na środku klatki piersiowej, drugą dłoń na niej i prostymi rękami uciska klatkę na głębokość 5-6 cm u dorosłego, w tempie 100-120 na minutę, pozwalając jej wrócić do pozycji wyjściowej. Osoba przeszkolona wykonuje 30 uciśnięć i 2 oddechy ratownicze (30:2), a nieprzeszkolona może wykonywać same uciśnięcia. RKO prowadzi się, aż ratownicy przejmą działania, do powrotu prawidłowego oddechu lub wyczerpania sił.

25.AED - automatyczny defibrylator zewnętrzny

AED to urządzenie, które samo analizuje rytm serca i, gdy to potrzebne, wykonuje wyładowanie elektryczne (defibrylację) albo poleca nacisnąć przycisk, mogące przywrócić prawidłową pracę serca. Oznacza się je zielonym znakiem z sercem i błyskawicą; bywa w szkołach, na dworcach i w centrach handlowych. Po włączeniu AED wydaje polecenia głosowe: elektrody nakleja się na nagą klatkę piersiową, a w czasie analizy i wyładowania nikt nie dotyka poszkodowanego. AED używa się jak najszybciej, a uciśnięcia kontynuuje się zgodnie z jego poleceniami.

26.Pozycja bezpieczna

Pozycję bezpieczną (boczną ustaloną) stosuje się u osoby nieprzytomnej, która oddycha prawidłowo. Poszkodowanego układa się na boku, z głową lekko odchyloną do tyłu, dłonią pod policzkiem i górną nogą zgiętą w kolanie dla stabilności. Dzięki temu drogi oddechowe pozostają drożne: język nie zatyka gardła, a wymiociny czy krew mogą wypłynąć z ust. Jeśli pomoc nie została jeszcze wezwana, dzwoni się pod 112, a oddech kontroluje stale; gdy ustanie lub stanie się nieprawidłowy - rozpoczyna RKO.

27.Zadławienie u dorosłego - rękoczyn Heimlicha

Zadławienie to zatkanie dróg oddechowych ciałem obcym, np. kęsem jedzenia. Dopóki poszkodowany skutecznie kaszle, zachęca się go do kaszlu. Gdy kaszel staje się nieskuteczny, ratownik pochyla go do przodu i uderza nasadą dłoni w okolicę między łopatkami. Jeśli to nie pomaga, wykonuje uciśnięcia nadbrzusza (rękoczyn Heimlicha): staje z tyłu, kładzie pięść między pępkiem a dolnym końcem mostka i pociąga silnie do siebie i ku górze. Te czynności stosuje się na przemian; jeśli nie pomagają, trzeba wezwać 112, a przy utracie przytomności rozpocząć RKO.

28.Krwotok - bezpośredni ucisk rany

Krwotok to szybki wypływ dużej ilości krwi z uszkodzonego naczynia; utrata krwi może doprowadzić do wstrząsu. Ratownik zakłada rękawiczki i od razu mocno uciska ranę, najlepiej jałowym opatrunkiem z apteczki lub czystym materiałem, a potem zakłada opatrunek uciskowy. Gdy krew przesiąka, nie zdejmuje się opatrunku, tylko dokłada kolejną warstwę i dalej uciska. Ciała wbitego w ranę się nie wyjmuje. Przy silnym krwotoku wzywa się 112, a poszkodowanego układa w pozycji leżącej i okrywa.

29.Oparzenie

Oparzenie to uszkodzenie skóry i głębszych tkanek przez wysoką temperaturę, prąd lub substancje chemiczne. Oparzone miejsce trzeba jak najszybciej chłodzić chłodną, bieżącą wodą przez dłuższy czas (krótkie polanie nie wystarcza), nie lodowatą i nie lodem. Zanim pojawi się obrzęk, zdejmuje się biżuterię z okolicy oparzenia, ale przyklejonej odzieży się nie odrywa. Pęcherzy się nie przekłuwa, a oparzenia nie smaruje tłuszczem, masłem ani olejem. Ranę przykrywa się jałowym opatrunkiem. Przy rozległym oparzeniu, oparzeniu twarzy lub prądem wzywa się 112.

30.Udar mózgu (FAST) i zawał serca

Udar mózgu to nagłe zaburzenie ukrwienia części mózgu. Rozpoznać go pomaga test FAST: F - twarz (opadający kącik ust), A - ręka (osłabienie, opadanie), S - mowa (niewyraźna, bełkotliwa), T - czas: od razu 112 i zapamiętanie godziny pojawienia się objawów. Zawał serca to obumieranie fragmentu mięśnia sercowego z powodu niedokrwienia; objawia się m.in. silnym bólem w klatce piersiowej. Przy zawale dzwoni się pod 112, pomaga poszkodowanemu przyjąć wygodną pozycję, np. półsiedzącą, uspokaja i nie pozwala mu chodzić.

31.Środki psychoaktywne i narkotyki

Środki psychoaktywne to substancje działające na mózg, które zmieniają nastrój, spostrzeganie, myślenie i zachowanie. Należą do nich m.in. alkohol, nikotyna, kofeina, narkotyki, dopalacze i niektóre leki. Leki psychoaktywne działają również przy prawidłowym stosowaniu i należy przyjmować je zgodnie z zaleceniami. Narkotyki mogą silnie szkodzić zdrowiu i uzależniać, a ich posiadanie i handel są prawnie ograniczone. Mózg nastolatka wciąż dojrzewa, dlatego używki szczególnie mu szkodzą: mogą osłabiać pamięć, koncentrację i panowanie nad emocjami, a pod ich wpływem łatwo o wypadek.

32.Dopalacze (nowe substancje psychoaktywne)

Dopalacze to produkty zawierające substancje psychoaktywne pochodzenia syntetycznego lub naturalnego, o działaniu podobnym do narkotyków. Bywają sprzedawane pod mylącymi nazwami i z napisem, że nie są przeznaczone do spożycia. Ich skład może być nieznany i zmieniać się nawet w opakowaniach o tej samej nazwie, dlatego nie da się przewidzieć ich działania. Nawet jednorazowe użycie może skończyć się ciężkim zatruciem, zaburzeniami psychicznymi lub śmiercią. W Polsce obrót dopalaczami jest zakazany.

33.Nikotyna i e-papierosy

Nikotyna to silnie uzależniająca substancja psychoaktywna zawarta w tytoniu. Dym papierosowy zawiera też tlenek węgla(II) (czad), który utrudnia przenoszenie tlenu przez krew, i wiele substancji rakotwórczych; szkodzi również biernym palaczom. E-papieros podgrzewa płyn, z którego powstaje aerozol wdychany do płuc; płyn może zawierać nikotynę i substancje drażniące drogi oddechowe. E-papierosy nie są bezpieczną alternatywą: mogą uzależniać i szkodzą. W Polsce sprzedaż wyrobów tytoniowych i e-papierosów niepełnoletnim jest zakazana.

34.Alkohol

Alkohol (etanol) to substancja psychoaktywna, która spowalnia pracę układu nerwowego: zaburza koordynację ruchów, ocenę sytuacji, pamięć i panowanie nad emocjami, a także wydłuża czas reakcji. Dla młodego organizmu jest szczególnie groźny, bo uszkadza dojrzewający mózg, a uzależnienie u nastolatka może rozwinąć się szybciej niż u dorosłego. Nadużywanie alkoholu niszczy wątrobę, serce i układ nerwowy, a duża ilość wypita naraz grozi zatruciem i utratą przytomności. W Polsce sprzedaż alkoholu niepełnoletnim jest zakazana.

35.Kofeina i napoje energetyczne

Kofeina to substancja psychoaktywna pobudzająca układ nerwowy, obecna m.in. w kawie, herbacie, napojach typu cola i napojach energetycznych. Daje chwilowe uczucie energii, ale w nadmiarze wywołuje kołatanie serca, niepokój, drżenie rąk, ból głowy i bezsenność. Można się od niej uzależnić: po nagłym odstawieniu pojawiają się ból głowy, zmęczenie i rozdrażnienie. Napoje energetyczne zawierają dużo kofeiny, a wiele z nich także cukru; w Polsce ich sprzedaż osobom niepełnoletnim jest zakazana.

36.Uzależnienie

Uzależnienie to choroba, w której człowiek traci kontrolę nad przyjmowaniem substancji albo nad jakimś zachowaniem i nie potrafi przestać, choć widzi szkody dla zdrowia, nauki i relacji. Uzależnienie psychiczne to silna potrzeba sięgania po substancję lub czynność, by poczuć przyjemność albo uciec od problemów. Uzależnienie fizyczne polega na tym, że organizm przystosował się do substancji i bez niej źle funkcjonuje. Można uzależnić się od substancji i od zachowań. Z uzależnienia można wyjść z pomocą specjalistów.

37.Układ nagrody

Układ nagrody to ośrodki w mózgu, które wywołują przyjemność, gdy robimy coś ważnego dla przetrwania, np. jemy, odpoczywamy czy spędzamy czas z bliskimi. Główną rolę odgrywa w nim dopamina, która sprawia, że chcemy powtarzać przyjemne czynności. Substancje psychoaktywne i niektóre zachowania, np. granie czy przewijanie mediów społecznościowych, pobudzają ten układ silniej i szybciej niż naturalne przyjemności. Mózg zaczyna się ich domagać, a zwykłe radości cieszą coraz mniej.

38.Tolerancja, głód substancji i objawy odstawienne

Tolerancja to zjawisko, w którym ta sama ilość substancji działa coraz słabiej, więc osoba uzależniona sięga po coraz więcej. Głód substancji to silne, trudne do opanowania pragnienie jej przyjęcia, które może wrócić nawet po długiej przerwie, np. w miejscach kojarzonych z używaniem. Objawy odstawienne (zespół abstynencyjny) pojawiają się po odstawieniu substancji: drżenie, poty, bezsenność, rozdrażnienie, niepokój. Świadczą o tym, że organizm przystosował się do substancji.

39.Uzależnienia behawioralne

Uzależnienia behawioralne to uzależnienia od czynności, a nie od substancji: od gier komputerowych, internetu, telefonu i mediów społecznościowych czy hazardu, czyli gier na pieniądze. Działają przez ten sam układ nagrody co substancje. Sygnały ostrzegawcze to coraz więcej czasu poświęcanego na czynność i utrata kontroli nad nim, zaniedbywanie nauki, snu, ruchu i przyjaciół, rozdrażnienie, gdy nie można grać lub korzystać z telefonu, oraz ukrywanie i kłamanie w tej sprawie. Hazard grozi także długami.

40.Asertywność i telefon zaufania 116 111

Asertywność to umiejętność wyrażania własnego zdania i odmawiania stanowczo, ale spokojnie i bez obrażania innych. Przy namowie do używek pomaga jasne „nie” bez długich tłumaczeń, powtarzanie odmowy (technika zdartej płyty), zaproponowanie innego zajęcia albo odejście. Pomocy w kłopotach z używkami, uzależnieniem czy presją rówieśników można szukać u rodziców, wychowawcy, pedagoga lub psychologa szkolnego i lekarza. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 jest bezpłatny i anonimowy.