Samożywność, cudzożywność i oddychanie - Puls życia 5

1.Odżywianie się

Dostarczanie organizmowi substancji pokarmowych. Budują one jego ciało i są dla niego źródłem energii.

2.Samożywność

Zdolność organizmu do samodzielnego wytwarzania pokarmu. Organizmy samożywne - głównie rośliny, a także nieliczne bakterie, np. sinice - wytwarzają go najczęściej podczas fotosyntezy.

3.Fotosynteza

Proces, w którym z dwutlenku węgla i wody, z udziałem energii świetlnej, powstają substancje pokarmowe i tlen. Zapis: dwutlenek węgla + woda → (światło, chlorofil) → substancje pokarmowe + tlen.

4.Skąd roślina bierze dwutlenek węgla i wodę do fotosyntezy?

Dwutlenek węgla pobiera z powietrza - wnika on do wnętrza liści. Wodę pobiera korzeniami z gleby.

5.Gdzie zachodzi fotosynteza?

W zielonych częściach rośliny, głównie w liściach. W komórkach liści są chloroplasty, które zawierają zielony barwnik - chlorofil.

6.Chlorofil

Zielony barwnik zawarty w chloroplastach. Pochłania światło, które jest źródłem energii potrzebnej do fotosyntezy. Dzięki niemu rośliny mogą przeprowadzać fotosyntezę.

7.Dokąd trafiają produkty fotosyntezy?

Tlen jest uwalniany do atmosfery. Substancje pokarmowe są transportowane do wszystkich komórek rośliny.

8.Glukoza

Cukier - jedna z substancji pokarmowych, które powstają podczas fotosyntezy. Jest podstawowym źródłem energii dla organizmu oraz materiałem do wytwarzania związków budujących ciało i związków zapasowych.

9.Jak roślina wykorzystuje substancje pokarmowe?

Jako źródło energii, np. do ruchów (kwiatostan słonecznika obraca się w stronę słońca). Jako materiał do budowy ciała w czasie wzrostu i rozwoju (nowe liście, kwiaty i owoce). Jako materiały zapasowe, które pomagają przetrwać trudne warunki i umożliwiają wiosną rozwój nowych roślin (np. skrobia w bulwach ziemniaka).

10.Czynniki wpływające na intensywność fotosyntezy

Światło, dwutlenek węgla, woda, temperatura i sole mineralne. Każdy z nich, gdy jest go za mało albo za dużo, zmniejsza intensywność fotosyntezy. W takich warunkach rośliny rosną słabiej i są mniejsze.

11.Badanie wpływu dwutlenku węgla na fotosyntezę moczarki kanadyjskiej

Problem badawczy: czy zwiększona ilość dwutlenku węgla wpływa na intensywność fotosyntezy? Próba badawcza: gałązka moczarki kanadyjskiej w wodzie gazowanej, która zawiera dwutlenek węgla. Próba kontrolna: taka sama gałązka w wodzie z kranu. Obie szklanki stoją w tym samym miejscu, w świetle. Porównuje się liczbę pęcherzyków tlenu wydzielanych w ciągu minuty. Jeśli w próbie badawczej jest ich więcej, wniosek brzmi: zwiększona ilość dwutlenku węgla zwiększa intensywność fotosyntezy.

12.Cudzożywność

Sposób odżywiania organizmów, które nie potrafią same wytwarzać pokarmu i muszą pobierać go z otoczenia w postaci gotowych substancji pokarmowych. Organizmy cudzożywne to m.in. zwierzęta, grzyby i większość bakterii.

13.Trawienie

Rozkład złożonych związków zawartych w pokarmie (np. cukrów, białek i tłuszczów) na związki proste, które organizm może wykorzystać.

14.Grupy organizmów cudzożywnych

Ze względu na rodzaj pożywienia i sposób jego zdobywania wyróżniamy trzy grupy: organizmy zjadające inne organizmy (roślinożercy, mięsożercy, wszystkożercy), pasożyty oraz organizmy odżywiające się szczątkami.

15.Roślinożercy

Zwierzęta, które żywią się wyłącznie pokarmem roślinnym. Zjadają zwykle tylko niektóre części rośliny (soczyste łodygi, liście, owoce), więc na ogół nie powodują jej śmierci. Przykłady: zebra stepowa i żubr (trawy), wiewiórka pospolita (owoce i nasiona), rusałka pokrzywnik (nektar kwiatów).

16.Mięsożercy

Zwierzęta, które odżywiają się innymi zwierzętami. Należą do nich drapieżniki, które polują na ofiary i je zabijają (np. orzeł przedni, wilk, pająki), oraz padlinożercy, którzy żywią się ciałami martwych zwierząt (np. hiena cętkowana, sępy).

17.Wszystkożercy

Organizmy, które zjadają zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy. Niektóre zmieniają pokarm w zależności od tego, co jest dostępne, np. wróble zimą jedzą nasiona, a latem także owady. Przykłady: niedźwiedź brunatny, dzik, lis.

18.Pasożyty

Organizmy, które pobierają składniki pokarmowe z żywego organizmu - żywiciela. Pasożyty zewnętrzne żyją na powierzchni ciała żywiciela (np. kleszcze, wszy, pchły), a pasożyty wewnętrzne - w jego wnętrzu (np. tasiemiec uzbrojony, owsik ludzki, glista ludzka). Na ogół nie zabijają żywiciela, bo jego życie jest dla nich korzystne.

19.Organizmy odżywiające się szczątkami

Drobne zwierzęta (np. dżdżownice), bakterie i grzyby (np. pleśniak biały), które żywią się szczątkami roślin i zwierząt. Żyją m.in. w ściółce leśnej, w glebie i w mule na dnie zbiorników wodnych. Zapobiegają nadmiernemu gromadzeniu się szczątków w przyrodzie.

20.Jak dżdżownice, bakterie i grzyby trawią szczątki?

Dżdżownice połykają glebę bogatą w szczątki i rozkładają je w przewodzie pokarmowym za pomocą enzymów trawiennych. Bakterie i grzyby wydzielają enzymy trawienne prosto do otoczenia, a powstałe związki proste wchłaniają.

21.Oddychanie komórkowe

Proces, który zachodzi w każdej żywej komórce. Polega na stopniowym rozkładzie substancji pokarmowych i uwolnieniu zawartej w nich energii, potrzebnej m.in. do wzrostu, rozwoju, ruchu i rozmnażania. Jego sposoby to oddychanie tlenowe (z udziałem tlenu) i fermentacja (bez udziału tlenu).

22.Jak przebiega oddychanie tlenowe?

Glukoza rozkłada się z udziałem tlenu do dwutlenku węgla i wody, a przy tym uwalnia się duża ilość energii. Tak oddycha większość organizmów, a główne etapy tego procesu zachodzą w mitochondriach. Glukoza pochodzi u roślin z fotosyntezy, a u zwierząt - z trawienia pokarmu. Zapis: glukoza + tlen → dwutlenek węgla + woda + energia.

23.Wymiana gazowa

Dostarczanie organizmowi tlenu i usuwanie z niego dwutlenku węgla. Jest niezbędna do oddychania tlenowego, które zużywa tlen i wytwarza dwutlenek węgla.

24.Aparaty szparkowe

Miejsca w liściach, przez które roślina wymienia gazy z otoczeniem. Znajdują się zwykle na spodniej stronie liści.

25.Wymiana gazowa u roślin w dzień i w nocy

W dzień zachodzą jednocześnie fotosynteza i oddychanie komórkowe. Fotosynteza wytwarza więcej tlenu, niż roślina zużywa, więc roślina pobiera dwutlenek węgla i uwalnia tlen. W nocy nie ma światła, więc fotosynteza ustaje, a oddychanie trwa: roślina pobiera tlen i uwalnia dwutlenek węgla.

26.Fermentacja

Rozkład substancji pokarmowych, np. glukozy, bez udziału tlenu. Powstaje przy tym prostszy związek i uwalnia się energia. Fermentacja zachodzi w cytozolu i daje znacznie mniej energii niż oddychanie tlenowe, bo glukoza rozkłada się tylko częściowo. Przeprowadzają ją niektóre bakterie, grzyby i zwierzęta pasożytnicze żyjące tam, gdzie brakuje tlenu (np. tasiemiec w jelicie człowieka).

27.Fermentacja alkoholowa

Fermentacja, podczas której z glukozy powstaje alkohol etylowy. Przeprowadzają ją głównie drożdże. Zapis: glukoza → alkohol etylowy + dwutlenek węgla + energia.

28.Oddychanie tlenowe a fermentacja

Oba procesy to sposoby oddychania komórkowego - uwalniają energię z glukozy. Oddychanie tlenowe wymaga tlenu, zachodzi głównie w mitochondriach, rozkłada glukozę do dwutlenku węgla i wody i daje dużo energii. Fermentacja nie wymaga tlenu, zachodzi w cytozolu, rozkłada glukozę do prostszych związków i daje znacznie mniej energii.

29.Woda wapienna

Przejrzysta ciecz, która mętnieje, gdy pojawi się w niej dwutlenek węgla. Dlatego służy do wykrywania tego gazu.

30.Badanie fermentacji alkoholowej drożdży

Problem badawczy: czy podczas fermentacji alkoholowej drożdże uwalniają dwutlenek węgla? Próba badawcza: słoik z ciepłą wodą, cukrem i drożdżami. Próba kontrolna: słoik z ciepłą wodą i cukrem, bez drożdży. Z każdego słoika prowadzi się rurkę do słoika z wodą wapienną i sprawdza, w której próbie woda wapienna zmętnieje. Zmętnienie tylko w próbie z drożdżami oznacza, że to drożdże uwalniają dwutlenek węgla.