Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - lata 1939-2004

1.Położenie Polski w przededniu wojny - pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.)

Niemcy Hitlera żądały od Polski zgody na włączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz na eksterytorialną autostradę i linię kolejową przez polskie Pomorze. Polska odmówiła (minister Józef Beck), a wiosną 1939 r. otrzymała gwarancje Wielkiej Brytanii i Francji; 25 sierpnia podpisała sojusz z Wielką Brytanią. 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie Niemcy i ZSRR zawarły pakt o nieagresji z tajnym protokołem, który dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów, w tym ziemie polskie. Polska znalazła się między dwoma wrogimi mocarstwami.

2.Agresja Niemiec 1 września 1939 r. - Westerplatte, Wieluń, bitwa nad Bzurą

1 września 1939 r. Niemcy bez wypowiedzenia wojny napadły na Polskę (z udziałem wojsk Słowacji). Rankiem pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał Westerplatte, bronione do 7 września przez załogę mjr. Henryka Sucharskiego; zbombardowano też bezbronny Wieluń. Niemcy prowadzili wojnę błyskawiczną: czołgi i lotnictwo przełamywały obronę. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, lecz nie podjęły zdecydowanej ofensywy („dziwna wojna”). Największa bitwa kampanii, nad Bzurą (od 9 września, gen. Tadeusz Kutrzeba), opóźniła atak na Warszawę.

3.17 września 1939 r. - agresja ZSRR, obrona Warszawy i bitwa pod Kockiem

17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie ziemie Polski, wykonując tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow. Prezydent, rząd i Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły przekroczyli granicę Rumunii, gdzie zostali internowani. Warszawa, której obroną cywilną kierował prezydent miasta Stefan Starzyński, broniła się do 28 września; potem skapitulowały Modlin i Hel. Ostatnia bitwa kampanii rozegrała się pod Kockiem (2-5 października) - grupa gen. Franciszka Kleeberga złożyła broń 6 października. Niemcy i ZSRR podzieliły ziemie polskie traktatem z 28 września.

4.Europa w latach 1939-1941 - bitwa o Anglię i atak Niemiec na ZSRR 1941 r.

Po upadku Polski ZSRR napadł na Finlandię (wojna zimowa), a w 1940 r. zajął Litwę, Łotwę i Estonię. Wiosną 1940 r. Niemcy opanowały Danię i Norwegię, potem Holandię, Belgię i Francję, która skapitulowała w czerwcu 1940 r. Wielka Brytania Winstona Churchilla walczyła dalej: w bitwie o Anglię (lato-jesień 1940 r.) brytyjskie lotnictwo, wspierane m.in. przez polskich pilotów, odparło naloty i Hitler odłożył inwazję. 22 czerwca 1941 r. Niemcy zaatakowały ZSRR (plan „Barbarossa”) - dotarły pod Moskwę, ale jej nie zdobyły. ZSRR dołączył do koalicji antyhitlerowskiej.

5.Przełom w wojnie - Pearl Harbor, Stalingrad, El Alamein, Kursk

7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała amerykańską bazę Pearl Harbor na Hawajach - Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, a Niemcy i Włochy wypowiedziały im wojnę. Państwom Osi (Niemcy, Włochy, Japonia) przeciwstawiła się Wielka Koalicja z USA, Wielką Brytanią i ZSRR. Przełom przyniosły lata 1942-1943: zwycięstwo Amerykanów pod Midway na Pacyfiku, Brytyjczyków pod El Alamein w Afryce Północnej i Armii Czerwonej pod Stalingradem, gdzie w lutym 1943 r. skapitulowała okrążona armia niemiecka. Po bitwie pod Kurskiem (1943) inicjatywa na wschodzie należała już do ZSRR.

6.Koniec wojny - lądowanie w Normandii 1944 r., kapitulacja Niemiec 8 maja 1945 r., Hiroszima

6 czerwca 1944 r. alianci pod dowództwem gen. Dwighta Eisenhowera wylądowali w Normandii i otworzyli drugi front w zachodniej Europie. Gdy Armia Czerwona zdobywała Berlin, Hitler popełnił samobójstwo. 8 maja 1945 r. III Rzesza bezwarunkowo skapitulowała - wojna w Europie się skończyła. Japonia walczyła dalej, aż Amerykanie zrzucili bomby atomowe na Hiroszimę (6 sierpnia) i Nagasaki (9 sierpnia); kapitulację podpisała 2 września 1945 r. Państwa Osi przegrały, bo alianci mieli przewagę gospodarczą i ludnościową, a Niemcy walczyły na kilku frontach.

7.Holokaust (Zagłada) - getta i niemieckie obozy zagłady, Auschwitz-Birkenau

Holokaust to zaplanowana i przeprowadzona przez nazistowskie Niemcy zagłada Żydów europejskich - zginęło około 6 mln osób. Najpierw Niemcy zamykali Żydów w gettach (największe w Warszawie i Łodzi), gdzie panowały głód i choroby. W styczniu 1942 r. na konferencji w Wannsee omówiono organizację tzw. ostatecznego rozwiązania. Mordowano w niemieckich nazistowskich obozach zagłady w okupowanej Polsce: Auschwitz-Birkenau, Treblince, Bełżcu, Sobiborze, Chełmnie nad Nerem. Ofiarami ludobójstwa byli też Romowie; Niemcy prześladowali i mordowali także Polaków, jeńców sowieckich i inne narody.

8.Powstanie w getcie warszawskim 1943 r. i postawy Polaków - Żegota, Irena Sendlerowa, rodzina Ulmów

19 kwietnia 1943 r., gdy Niemcy przystąpili do likwidacji getta warszawskiego, do walki stanęły Żydowska Organizacja Bojowa (Mordechaj Anielewicz) i Żydowski Związek Wojskowy. Powstanie trwało do połowy maja. W okupowanej Polsce za pomoc Żydom Niemcy karali śmiercią, a mimo to wielu Polaków jej udzielało. Od 1942 r. działała Rada Pomocy Żydom „Żegota” przy Delegaturze Rządu; współpracująca z nią Irena Sendlerowa ratowała dzieci z getta. Rodzinę Ulmów z Markowej Niemcy zamordowali w 1944 r. razem z ukrywanymi Żydami. Zdarzały się też obojętność i donosy, karane przez podziemie.

9.Konferencje Wielkiej Trójki - Teheran, Jałta, Poczdam

Teheran (XI-XII 1943; Roosevelt, Churchill, Stalin): zapowiedź drugiego frontu we Francji i wstępna zgoda na wschodnią granicę Polski na linii Curzona. Jałta (II 1945): podział Niemiec na strefy okupacyjne, potwierdzenie linii Curzona, zapowiedź rządu jedności narodowej i wolnych wyborów w Polsce, decyzja o powołaniu ONZ. Poczdam (VII-VIII 1945; Truman, Stalin, Churchill, którego w trakcie obrad zastąpił Attlee): zachodnia granica Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, wysiedlenie Niemców, demilitaryzacja i denazyfikacja Niemiec. Skutkiem były masowe przesiedlenia, m.in. Polaków z Kresów.

10.Okupacja niemiecka - ziemie wcielone do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo

Niemcy podzielili zajęte ziemie: Pomorze, Wielkopolskę, Śląsk i część Mazowsza wcielili do Rzeszy (wysiedlenia Polaków, germanizacja), a z reszty utworzyli Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, rządzone przez Hansa Franka. Polacy mieli być tanią siłą roboczą: zamknięto szkoły średnie i wyższe, urządzano łapanki, wywożono na roboty przymusowe, osadzano w obozach koncentracyjnych. Niszczono elity - aresztowanie profesorów krakowskich (1939), egzekucje w Palmirach, kaźń profesorów lwowskich (1941). Z Zamojszczyzny (1942-1943) wysiedlano całe wsie.

11.Okupacja sowiecka - deportacje i zbrodnia katyńska 1940 r.

Na ziemiach zajętych po 17 września 1939 r. władze sowieckie urządziły sfałszowane wybory i wcieliły te tereny do ZSRR. Odbierano własność, a NKWD prowadziło aresztowania. W latach 1940-1941 w czterech wielkich deportacjach wywieziono setki tysięcy obywateli polskich w głąb ZSRR, m.in. na Syberię i do Kazachstanu. Wiosną 1940 r., z decyzji władz ZSRR z 5 marca, NKWD zamordowało około 22 tys. polskich jeńców i więźniów, głównie oficerów, m.in. w Katyniu, Charkowie i Kalininie (Twerze). Obaj okupanci niszczyli polskie elity; ZSRR przez dziesięciolecia winą obarczał Niemców.

12.Rzeź wołyńska 1943 r. - ludobójstwo na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej

W latach 1943-1944 ukraińscy nacjonaliści z OUN-B i jej zbrojnego ramienia, Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), mordowali polską ludność Wołynia, a potem Małopolski Wschodniej. Chcieli usunąć Polaków z ziem, które miały wejść do przyszłego państwa ukraińskiego. Kulminacją był 11 lipca 1943 r., gdy zaatakowano naraz wiele miejscowości. Zginęło około 100 tys. Polaków. Polacy tworzyli ośrodki samoobrony (np. Przebraże), dochodziło też do akcji odwetowych, w których ginęli Ukraińcy. Byli Ukraińcy, którzy ratowali polskich sąsiadów. Konflikt zaogniały wcześniejsze spory i polityka okupantów.

13.Polskie Państwo Podziemne - Armia Krajowa i Szare Szeregi

Tajne struktury państwa podległe rządowi na uchodźstwie. Część wojskowa: Służba Zwycięstwu Polski (IX 1939), potem Związek Walki Zbrojnej, od lutego 1942 r. Armia Krajowa; dowodzili nią Stefan Rowecki „Grot”, Tadeusz Komorowski „Bór” i Leopold Okulicki „Niedźwiadek”. Część cywilna: Delegatura Rządu na Kraj - tajne nauczanie, sądy, pomoc społeczna, prasa. Formy oporu: sabotaż, dywersja, wywiad, zamachy na funkcjonariuszy okupanta. Szare Szeregi (konspiracyjne harcerstwo) prowadziły mały sabotaż, a starsi harcerze akcje zbrojne, np. pod Arsenałem (1943). W 1944 r. AK prowadziła akcję „Burza”.

14.Powstanie warszawskie (1 sierpnia - 2 października 1944 r.)

Wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17 (godzina „W”) w ramach akcji „Burza”: AK chciała wyzwolić stolicę przed wejściem Armii Czerwonej i wystąpić wobec niej jako gospodarz. Decyzję podjął gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, walkami dowodził Antoni Chruściel „Monter”. Powstanie trwało 63 dni. Armia Czerwona wstrzymała natarcie nad Wisłą (Pragę zajęła we wrześniu), a Stalin długo nie zgadzał się na lądowanie alianckich samolotów ze zrzutami; pomoc Zachodu była niewystarczająca. Zginęło około 200 tys. osób, głównie cywilów; ludność wypędzono, a miasto Niemcy planowo zburzyli.

15.Rząd RP na uchodźstwie - Władysław Sikorski

Internowany w Rumunii prezydent Ignacy Mościcki przekazał urząd Władysławowi Raczkiewiczowi, a premierem i Naczelnym Wodzem został gen. Władysław Sikorski. Rząd działał we Francji, a od 1940 r. w Londynie: odtwarzał wojsko, kierował podziemiem w kraju, zabiegał o sprawę polską u aliantów. Układ Sikorski-Majski (30 VII 1941) przywrócił stosunki z ZSRR i pozwolił tworzyć tam armię gen. Władysława Andersa. Po ujawnieniu grobów katyńskich (IV 1943) ZSRR zerwał stosunki z rządem. 4 lipca 1943 r. Sikorski zginął w katastrofie w Gibraltarze; premierem został Stanisław Mikołajczyk.

16.Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie - Dywizjon 303, Monte Cassino

Polacy walczyli u boku aliantów na wielu frontach. 1940 r.: Brygada Strzelców Podhalańskich pod Narwikiem w Norwegii, obrona Francji, a w bitwie o Anglię polscy lotnicy, m.in. Dywizjon 303 - jedna z najskuteczniejszych jednostek myśliwskich. 1941 r.: Brygada Strzelców Karpackich w obronie Tobruku w Libii. Maj 1944 r.: 2. Korpus gen. Władysława Andersa zdobył wzgórze Monte Cassino we Włoszech, otwierając drogę na Rzym. 1944 r.: 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka pod Falaise we Francji i brygada spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego pod Arnhem w Holandii.

17.Wojsko polskie na froncie wschodnim i polityka mocarstw wobec Polski

W 1943 r. w ZSRR polscy komuniści (Związek Patriotów Polskich) utworzyli za zgodą Stalina 1. Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod dowództwem Zygmunta Berlinga. Pierwszą bitwę stoczyła pod Lenino (X 1943); rozbudowane potem wojsko walczyło m.in. o Wał Pomorski, Kołobrzeg i Berlin. Podlegało ono politycznie ZSRR, nie rządowi w Londynie. Mocarstwa zachodnie potrzebowały Stalina do pokonania Niemiec, więc ustępowały mu w sprawie polskiej: o granicach i przyszłym rządzie Polski zdecydowano w Teheranie i Jałcie bez udziału władz polskich.

18.Skutki II wojny światowej i powstanie ONZ

Wojna pochłonęła dziesiątki milionów ofiar, zniszczyła miasta, zmieniła granice i zmusiła miliony ludzi do przesiedleń. Niemcy i Berlin podzielono na cztery strefy okupacyjne, a zbrodniarzy sądził trybunał w Norymberdze. Osłabły dawne potęgi kolonialne, a supermocarstwami stały się USA i ZSRR. W 1945 r. w San Francisco podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych - powstała ONZ, która ma strzec pokoju i praw człowieka. Do jej głównych organów należą Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa, w której pięciu stałych członków (USA, ZSRR - dziś Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chiny) ma prawo weta.

19.Zimna wojna i żelazna kurtyna

Zimna wojna to trwająca od drugiej połowy lat 40. do przełomu lat 80. i 90. rywalizacja USA i ZSRR oraz ich bloków - polityczna, gospodarcza i zbrojeniowa, bez bezpośredniej wojny między mocarstwami. Koalicja rozpadła się, bo ZSRR narzucał komunizm państwom Europy Środkowo-Wschodniej. W 1946 r. w Fulton Winston Churchill mówił o żelaznej kurtynie dzielącej Europę. USA odpowiedziały doktryną Trumana (powstrzymywanie komunizmu) i planem Marshalla (1947) - pomocą gospodarczą, którą państwa zależne od ZSRR odrzuciły. Po blokadzie Berlina Zachodniego (1948-1949) powstały RFN i NRD.

20.NATO 1949 r. i Układ Warszawski 1955 r. - interwencje ZSRR na Węgrzech i w Czechosłowacji

NATO (Sojusz Północnoatlantycki) założyły w 1949 r. w Waszyngtonie USA, Kanada i państwa Europy Zachodniej; atak na jednego członka traktuje się jak atak na wszystkich. Gdy w 1955 r. do NATO przyjęto RFN, ZSRR utworzył Układ Warszawski z państwami zależnymi, m.in. Polską, NRD, Czechosłowacją i Węgrami; dowodzili nim sowieccy wojskowi. ZSRR siłą pilnował swojej strefy: w 1956 r. stłumił powstanie węgierskie w Budapeszcie (premier Imre Nagy), a w 1968 r. wojska Układu przerwały Praską Wiosnę - reformy Aleksandra Dubčeka w Czechosłowacji. Układ rozwiązano w 1991 r.

21.Konflikty zimnej wojny - mur berliński, kryzys kubański, Korea, Wietnam

Korea (1950-1953): komunistyczna Północ napadła na Południe, które wsparły wojska ONZ pod wodzą USA, a Północ - Chiny; podział kraju pozostał. Mur berliński: w 1961 r. władze NRD odcięły Berlin Zachodni, by zatrzymać ucieczki na Zachód; stał do 1989 r. Kryzys kubański (1962): ZSRR rozmieścił rakiety na Kubie, prezydent John Kennedy zarządził blokadę wyspy i Nikita Chruszczow rakiety wycofał. Wietnam: USA wspierały Południe, wycofały się w 1973 r., a w 1975 r. komunistyczna Północ zajęła Południe. ZSRR w latach 1979-1989 prowadził wojnę w Afganistanie.

22.Dekolonizacja, konflikt na Bliskim Wschodzie i przemiany w Chinach

Dekolonizacja to uzyskiwanie niepodległości przez kolonie w Azji i Afryce po 1945 r. Przyczyny: osłabienie mocarstw kolonialnych i ruchy narodowe. Przełomem była niepodległość Indii (1947, Mahatma Gandhi), a 1960 nazwano Rokiem Afryki. Skutki: nowe państwa, ale też bieda i konflikty o granice wytyczone przez kolonizatorów. Bliski Wschód: w 1948 r. w Palestynie powstał Izrael, czego nie uznały państwa arabskie - doszło do serii wojen i problemu uchodźców palestyńskich. Chiny: w 1949 r. komuniści Mao Zedonga proklamowali Chińską Republikę Ludową; jego eksperymenty przyniosły głód i terror.

23.Jesień Narodów 1989 r., rozpad ZSRR 1991 r. i integracja europejska

Reformy Michaiła Gorbaczowa (pierestrojka, głasnost) i kryzys gospodarki osłabiły ZSRR. W 1989 r., w ślad za Polską, zaczął się upadek komunizmu na Węgrzech, w NRD (9 listopada upadł mur berliński), Czechosłowacji (aksamitna rewolucja), Bułgarii i - po krwawych walkach - w Rumunii. 3 października 1990 r. zjednoczyły się Niemcy, a w grudniu 1991 r. rozpadł się ZSRR. Integracja Zachodu zaczęła się wcześniej: Europejska Wspólnota Węgla i Stali (1951, plan Roberta Schumana), traktaty rzymskie (1957) - EWG, traktat z Maastricht (podpisany w 1992 r., w życie w 1993 r.) - Unia Europejska.

24.PKWN i przejmowanie władzy przez komunistów (1944-1945)

Komuniści z Polskiej Partii Robotniczej, wspierani przez Stalina, tworzyli własne ośrodki władzy: Krajową Radę Narodową (Bolesław Bierut), a w lipcu 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Jego manifest nosi datę 22 lipca 1944 r.; siedzibą PKWN stał się Lublin. Na przełomie 1944 i 1945 r. przekształcono go w Rząd Tymczasowy. Władzę zapewniały komunistom Armia Czerwona i NKWD, które rozbrajały i aresztowały żołnierzy AK; 16 przywódców Polski Podziemnej osądzono w Moskwie (1945). W czerwcu 1945 r. powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej ze Stanisławem Mikołajczykiem jako wicepremierem.

25.Referendum 1946 r. i sfałszowane wybory 1947 r.

Główną legalną opozycją było Polskie Stronnictwo Ludowe Stanisława Mikołajczyka. Komuniści odwlekali obiecane w Jałcie wybory i 30 czerwca 1946 r. urządzili referendum (hasło „3 razy tak”), którego wyniki sfałszowali. Wybory do Sejmu z 19 stycznia 1947 r. poprzedził terror wobec PSL i także je sfałszowano. W lutym 1947 r. prezydentem został Bolesław Bierut, a w październiku Mikołajczyk uciekł z kraju. W grudniu 1948 r. z połączenia PPR i PPS powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komuniści zyskiwali też poparcie reformą rolną i zasiedlaniem Ziem Odzyskanych.

26.Żołnierze niezłomni (wyklęci) - Witold Pilecki, Danuta Siedzikówna „Inka”

Tak nazywa się żołnierzy podziemia antykomunistycznego, którzy po 1944 r. walczyli z władzą narzuconą przez ZSRR, m.in. w Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość. Ścigały ich UB, NKWD i wojsko; wielu skazano na śmierć. Rotmistrz Witold Pilecki w 1940 r. dobrowolnie dał się uwięzić w Auschwitz, organizował tam konspirację i pisał raporty, uciekł w 1943 r., walczył w powstaniu warszawskim; władze komunistyczne straciły go w 1948 r. Sanitariuszkę Danutę Siedzikównę „Inkę” rozstrzelano w 1946 r. Inne postawy wobec władzy: opozycja legalna (PSL), przystosowanie, a także poparcie.

27.Stalinizm w Polsce - Bolesław Bierut i system terroru

Stalinizm (1948-1956) to okres najostrzejszej dyktatury wzorowanej na ZSRR. Pełnię władzy miała PZPR z Bolesławem Bierutem na czele. Urząd Bezpieczeństwa śledził, aresztował i torturował prawdziwych i rzekomych przeciwników; odbywały się pokazowe procesy, zapadały wyroki śmierci (np. na gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”). Cenzura i propaganda szerzyły kult Stalina. Walczono z Kościołem: w latach 1953-1956 internowany był prymas Stefan Wyszyński. Konstytucja z 22 lipca 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. Wojskiem kierował sowiecki marszałek Konstanty Rokossowski.

28.Stalinizm - gospodarka, społeczeństwo i kultura

Gospodarkę podporządkowano centralnym planom. Plan sześcioletni (1950-1955) stawiał na przemysł ciężki i zbrojeniowy; jego symbolem była Nowa Huta pod Krakowem. Chłopów zmuszano do kolektywizacji - wstępowania do spółdzielni produkcyjnych - co budziło opór; tworzono też Państwowe Gospodarstwa Rolne. Handel i rzemiosło prywatne ograniczano, brakowało towarów. Miliony ludzi przeniosły się ze wsi do miast, upowszechniono szkołę i zwalczono analfabetyzm. W kulturze obowiązywał socrealizm - sztuka miała chwalić partię i pracę. Darem ZSRR był warszawski Pałac Kultury i Nauki (1955).

29.Poznański Czerwiec 1956 r. i Październik 1956 r. - Władysław Gomułka

Po śmierci Stalina (1953), tajnym referacie Nikity Chruszczowa i śmierci Bieruta (1956) terror zelżał. 28 czerwca 1956 r. robotnicy Poznania, najpierw z Zakładów Cegielskiego, wyszli na ulice z żądaniem chleba i wolności; władze użyły wojska i czołgów, zginęło kilkadziesiąt osób. W październiku 1956 r. I sekretarzem PZPR został Władysław Gomułka, więziony w czasach stalinizmu, mimo nacisków przywódców ZSRR, którzy przylecieli do Warszawy. Skutki: uwolnienie prymasa Wyszyńskiego, odejście Rokossowskiego, koniec przymusowej kolektywizacji, złagodzenie cenzury. Odwilż okazała się jednak krótka.

30.Czasy Gomułki i Marzec 1968 r.

Rządy Gomułki (1956-1970) nazywa się małą stabilizacją: skromne, ale spokojniejsze życie, a zarazem powrót cenzury i spór z Kościołem o obchody Milenium chrztu Polski (1966). Polska pozostawała zależna od ZSRR - należała do Układu Warszawskiego i RWPG. W 1968 r. władze zdjęły ze sceny Teatru Narodowego „Dziady” w reżyserii Kazimierza Dejmka. 8 marca studenci Uniwersytetu Warszawskiego urządzili wiec, rozbity przez milicję; protesty objęły inne uczelnie. Władze rozpętały kampanię antysemicką, w wyniku której kilkanaście tysięcy osób pochodzenia żydowskiego opuściło Polskę.

31.Grudzień 1970 r. i dekada Edwarda Gierka

12 grudnia 1970 r. władze ogłosiły podwyżkę cen żywności. Zastrajkowali robotnicy Wybrzeża: Gdańska, Gdyni, Szczecina i Elbląga. Przeciw protestującym skierowano milicję i wojsko, które użyły broni - zginęło kilkadziesiąt osób. Gomułkę zastąpił Edward Gierek. Za zachodnie kredyty budował fabryki, drogi i mieszkania, w sklepach przybyło towarów, rozpoczęto produkcję Fiata 126p; towarzyszyła temu propaganda sukcesu. Kredyty wydano jednak nieefektywnie: w drugiej połowie lat 70. kraj był zadłużony, brakowało towarów, a w 1976 r. wprowadzono kartki na cukier.

32.Czerwiec 1976 r., KOR i opozycja demokratyczna

W czerwcu 1976 r. zapowiedź podwyżek cen wywołała strajki i demonstracje, m.in. w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władze podwyżkę cofnęły, ale uczestników bito, zwalniano z pracy i sądzono. Aby im pomóc prawnie i finansowo, we wrześniu 1976 r. powstał Komitet Obrony Robotników (KOR) - działali w nim m.in. Jacek Kuroń i Jan Józef Lipski. Była to jawna opozycja łącząca inteligencję z robotnikami. Później powstały m.in. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża (1978). Poza cenzurą, w tzw. drugim obiegu, wydawano książki i prasę.

33.Jan Paweł II 1978 r. i rola Kościoła w PRL

Kościół katolicki był w PRL jedyną wielką instytucją niezależną od władzy; pod przewodnictwem prymasa Stefana Wyszyńskiego bronił wiary i praw człowieka, a w 1966 r. zorganizował obchody Milenium chrztu Polski. 16 października 1978 r. papieżem został kardynał Karol Wojtyła, metropolita krakowski - przyjął imię Jan Paweł II. Jego pierwsza pielgrzymka do Polski (czerwiec 1979 r.) zgromadziła miliony ludzi, którzy poczuli swoją siłę i wspólnotę; uznaje się ją za jedno ze źródeł Sierpnia 1980. Papież wspierał „Solidarność” i pokojowe przemiany w Europie Środkowo-Wschodniej.

34.Sierpień 1980 r. - Lech Wałęsa i NSZZ „Solidarność”

Latem 1980 r. podwyżki cen wywołały falę strajków. 14 sierpnia stanęła Stocznia Gdańska im. Lenina - m.in. w obronie zwolnionej Anny Walentynowicz. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Lechem Wałęsą na czele, który ogłosił 21 postulatów; pierwszy żądał wolnych związków zawodowych. Władze podpisały porozumienia: w Szczecinie (30 sierpnia), Gdańsku (31 sierpnia) i Jastrzębiu-Zdroju (3 września). Powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” - wielki ruch społeczny, do którego wstąpiło około 10 mln osób. Gierka zastąpił Stanisław Kania.

35.Stan wojenny 13 grudnia 1981 r. - Wojciech Jaruzelski

Władze PRL, naciskane przez ZSRR, chciały zniszczyć „Solidarność” i utrzymać rządy PZPR. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojenny; władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON). Internowano tysiące działaczy, w tym Lecha Wałęsę, zawieszono związki i organizacje, wprowadzono godzinę milicyjną i cenzurę listów, wyłączono telefony. Strajki tłumiono siłą - 16 grudnia w kopalni „Wujek” zginęło 9 górników. „Solidarność” zdelegalizowano w 1982 r. Stan wojenny zawieszono w grudniu 1982 r., zniesiono 22 lipca 1983 r.

36.Opór społeczny w latach 80. - ks. Jerzy Popiełuszko

Mimo represji „Solidarność” działała w podziemiu: kierowała nią Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, drukowano prasę i książki poza cenzurą, nadawało Radio „Solidarność”, organizowano demonstracje, m.in. 31 sierpnia 1982 r. Wsparciem był Kościół. Ksiądz Jerzy Popiełuszko, kapelan warszawskiej „Solidarności”, odprawiał msze za ojczyznę i wzywał, by zło zwyciężać dobrem; w październiku 1984 r. porwali go i zamordowali funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. W 1983 r. Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Kryzys gospodarczy trwał, wielu ludzi emigrowało.

37.Okrągły Stół 1989 r. i wybory 4 czerwca 1989 r.

Kryzys gospodarczy, strajki z 1988 r. i zmiany w ZSRR skłoniły władze do rozmów z opozycją. Obrady Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r.; brali w nich udział m.in. Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek, ze strony władz gen. Czesław Kiszczak, a także obserwatorzy Kościoła. Ustalono: ponowną legalizację „Solidarności”, częściowo wolne wybory (35% miejsc w Sejmie i cały Senat w wolnej rywalizacji), urząd prezydenta, dostęp opozycji do mediów. W wyborach rozpoczętych 4 czerwca „Solidarność” zdobyła wszystkie dostępne mandaty w Sejmie i 99 na 100 w Senacie.

38.Narodziny III Rzeczypospolitej - Tadeusz Mazowiecki, Konstytucja RP 1997 r.

W lipcu 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało prezydentem Wojciecha Jaruzelskiego, a w sierpniu premierem został Tadeusz Mazowiecki - nazywa się go pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej; jego rząd powstał we wrześniu. W grudniu 1989 r. przywrócono nazwę Rzeczpospolita Polska i orła w koronie. W 1990 r. rozwiązała się PZPR, odbyły się wolne wybory samorządowe, a w grudniu w wyborach powszechnych prezydentem został Lech Wałęsa. W 1991 r. odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu. Konstytucję RP uchwalono 2 kwietnia 1997 r. i przyjęto w referendum 25 maja.

39.Plan Balcerowicza i transformacja lat 90.

Od 1 stycznia 1990 r. rząd Mazowieckiego wprowadzał plan wicepremiera Leszka Balcerowicza - szybkie przejście od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej. Zdławiono ogromną inflację, złoty stał się wymienialny, rozpoczęto prywatyzację, a półki sklepów się zapełniły. Koszty były wysokie: upadały nierentowne zakłady i PGR-y, pojawiło się masowe bezrobocie, część społeczeństwa zubożała - stąd strajki i napięcia społeczne. Rozwinęły się prywatne firmy, wolne media i samorząd. W 1993 r. Polskę opuściły ostatnie wojska rosyjskie. W 1999 r. wprowadzono m.in. 16 województw, powiaty i gimnazja.

40.Polska w NATO 1999 r. i w Unii Europejskiej 2004 r.

12 marca 1999 r. Polska, razem z Czechami i Węgrami, przystąpiła do NATO. Zyskała trwałe gwarancje bezpieczeństwa: sojusznicy zobowiązują się do wspólnej obrony. Drogę do Unii Europejskiej otworzyły umowa stowarzyszeniowa (1991), wniosek o członkostwo (1994) i negocjacje. Traktat akcesyjny podpisano w Atenach w 2003 r., a Polacy poparli go w referendum w czerwcu 2003 r. 1 maja 2004 r. Polska weszła do Unii wraz z dziewięcioma innymi państwami. Znaczenie: wspólny rynek, swoboda podróżowania, pracy i nauki, fundusze na rozwój, udział w decyzjach Europy.