Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - Mazurek Dąbrowskiego

1.Mazurek Dąbrowskiego

Hymn Rzeczypospolitej Polskiej - uroczysta, podniosła pieśń patriotyczna. Słowa napisał Józef Wybicki w 1797 r. we Włoszech, gdzie z inicjatywy generała Jana Henryka Dąbrowskiego tworzono Legiony Polskie, mające u boku Napoleona walczyć o wolność Polski. Pieśń zaczyna się od słów „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy”, które wyrażają nadzieję na odzyskanie niepodległości. Śpiewa się ją na melodię mazurka, a nazwę otrzymała na cześć generała Dąbrowskiego.

2.„Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”

Pierwotny tytuł dzisiejszego hymnu Polski. Pieśń powstała w 1797 r. dla polskich żołnierzy służących w północnych Włoszech pod dowództwem generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Spotyka się też krótszy zapis tytułu: „Pieśń Legionów Polskich”. Potocznie zaczęto ją nazywać Mazurkiem Dąbrowskiego. Bardzo szybko zyskała popularność wśród legionistów i dotarła na ziemie wszystkich trzech zaborów. Dopiero w XX w. stała się oficjalnym hymnem państwa.

3.Józef Wybicki

Autor słów „Pieśni Legionów Polskich we Włoszech”, pisarz i polityk. Był posłem na sejm i członkiem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, opracowującego podręczniki. Publikował pisma polityczne i utwory literackie. Zabiegał o utworzenie Legionów Polskich i wspierał generała Dąbrowskiego jako doradca i przyjaciel. Do Włoch przybył w 1797 r., już po utworzeniu Legionów. Jego rodzinny dworek znajduje się w Będominie.

4.Reggio (Reggio nell'Emilia, Reggio Emilia)

Miejscowość w północnych Włoszech, niedaleko Bolonii, w której w 1797 r. stacjonowali polscy legioniści. Tutaj Józef Wybicki napisał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech” i tutaj pieśń zabrzmiała po raz pierwszy. Nazwę miasta zapisuje się na dwa sposoby: Reggio nell'Emilia albo Reggio Emilia. To dlatego w refrenie hymnu mowa o marszu „z ziemi włoskiej do Polski” - pieśń powstała daleko od kraju, wśród żołnierzy, którzy chcieli do niego wrócić z bronią w ręku.

5.Lipiec 1797 r. - powstanie pieśni

Pieśń powstała latem 1797 r., dwa lata po trzecim rozbiorze, który wymazał Rzeczpospolitą z mapy Europy. Wybicki napisał ją w Reggio w lipcu - między 16 a 19 lipca 1797 r. - podczas pobytu polskich legionistów w tym mieście. Legiony istniały wtedy dopiero od kilku miesięcy, a ich żołnierze wierzyli, że u boku Napoleona Bonapartego wywalczą drogę do ojczyzny. Słowa pieśni wyrażały właśnie tę wiarę: państwo upadło, ale naród żyje, dopóki żyją Polacy gotowi o nie walczyć.

6.Pierwsze publiczne wykonanie pieśni

Pieśń po raz pierwszy wykonano publicznie w lipcu 1797 r. w Reggio. Najczęściej podaje się, że odśpiewano ją 20 lipca 1797 r. Według jednego z opisów stało się to podczas uroczystego pożegnania legionistów, którzy opuszczali miejsce stacjonowania w Reggio. Pieśń od razu spodobała się żołnierzom. Jeszcze tego samego lata generał Dąbrowski pisał do Wybickiego, że żołnierze coraz chętniej ją nucą i darzą autora szacunkiem.

7.Melodia Mazurka Dąbrowskiego

Wybicki napisał słowa do zasłyszanej melodii mazurka. Najbardziej rozpowszechniony pogląd mówi, że była to popularna melodia ludowa, której twórca pozostaje nieznany. Część historyków przypisuje jednak jej skomponowanie Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, więc autorstwo melodii nie jest pewne. Prosta melodia okazała się bardzo trwała: słowa pieśni wiele razy zmieniano w zależności od okoliczności i miejsca, a melodia pozostawała ta sama i towarzyszyła Polakom we wszystkich zaborach.

8.Pierwsza zwrotka i refren pieśni

Pierwsza zwrotka głosi, że Polska nie zginęła, dopóki żyją Polacy, i zapowiada odzyskanie orężem („szablą”) tego, co zabrała „obca przemoc”, czyli zaborcy. Refren „Marsz, marsz Dąbrowski” zwraca się do generała Jana Henryka Dąbrowskiego, dowódcy Legionów: pod jego przewodem żołnierze mają przejść „z ziemi włoskiej do Polski” i połączyć się z narodem. Pieśń można więc odczytać jako wyraz nadziei i wezwanie do walki o niepodległość, a nie opłakiwanie utraconego państwa.

9.Bonaparte w tekście pieśni

Jedna ze zwrotek wymienia z nazwiska Napoleona Bonapartego: to on „dał nam przykład”, jak zwyciężać. Polacy po upadku państwa wiązali z tym francuskim generałem nadzieje na odzyskanie niepodległości, bo jego armia toczyła zwycięskie walki z państwami zaborczymi. W tej samej zwrotce padają nazwy dwóch polskich rzek - Wisły i Warty - które legioniści mają przekroczyć w drodze do kraju. Słowa „będziem Polakami” oznaczają powrót do własnego, wolnego państwa.

10.Czarniecki w tekście pieśni

Zwrotka o Czarnieckim przywołuje przykład z dawnych dziejów Polski. Stefan Czarniecki był dowódcą wojsk polskich w XVII w., w czasie wojny ze Szwedami, zwanej potopem szwedzkim. Według pieśni wracał „do Poznania” „przez morze”, aby ratować ojczyznę. Legioniści mieli pójść w jego ślady: tak jak on wrócić z daleka do kraju i walczyć o jego wolność. W rękopisie Wybickiego zwrotka mówi, że Czarniecki „wracał się przez morze”, a w hymnie - że tak właśnie wrócą legioniści.

11.Basia i jej ojciec w tekście pieśni

Zwrotka o Basi pokazuje, jak na legionistów czekają rodacy w kraju. Zapłakany ojciec mówi do córki Basi, żeby posłuchała, bo podobno „nasi biją w tarabany”. Tarabany to wojskowe bębny, a „nasi” to polscy żołnierze - ich odgłos oznacza, że wojsko się zbliża. Zwrotka wnosi do żołnierskiej pieśni obraz zwykłej rodziny i jej wzruszenia. Jest to jedna z czterech zwrotek, które weszły do dzisiejszego hymnu.

12.Rękopis Wybickiego: sześć zwrotek a cztery zwrotki hymnu

Rękopis Józefa Wybickiego zawiera sześć zwrotek, a hymn składa się tylko z czterech. Pominięto zwrotkę czwartą i szóstą. Czwarta mówiła, że „Niemiec, Moskal” nie zostaną na polskich ziemiach, gdy hasłem wszystkich będzie zgoda i ojczyzna. Szósta wspominała racławickie kosy i Kościuszkę, czyli powstanie z 1794 r. W hymnie zostały zwrotki: pierwsza, druga, trzecia i piąta z rękopisu - o Polsce, która żyje, o Czarnieckim, o Bonapartem oraz o Basi i jej ojcu.

13.Zmiany tekstu: „nie umarła” a „nie zginęła”

W rękopisie Wybickiego pieśń zaczynała się od słów „Jeszcze Polska nie umarła”. W hymnie brzmią one „Jeszcze Polska nie zginęła”. Zmieniono więc rymy pierwszej zwrotki: „nie umarła - wydarła” zastąpiono parą „nie zginęła - wzięła”, a tekst poprawiono też pod względem stylu. W rękopisie zwrotka o Czarnieckim stoi przed zwrotką o Bonapartem, w tekście hymnu - po niej. Pieśń w ciągu lat doczekała się wielu przeróbek słów, zależnie od miejsca i okoliczności, w jakich ją śpiewano.

14.Trzeci rozbiór i emigracja po upadku powstania kościuszkowskiego

Klęska insurekcji kościuszkowskiej (1794) i trzeci, ostateczny rozbiór Rzeczypospolitej w 1795 r., dokonany przez Rosję, Prusy i Austrię, skłoniły do wyjazdu z kraju wielu działaczy politycznych, posłów i wojskowych. Mieli dwa powody: chcieli uniknąć represji ze strony zaborców i liczyli na pomoc rewolucyjnej Francji. Francja była wtedy jedynym państwem, które mogło przeciwstawić się zaborczym monarchiom, dlatego to Paryż stał się głównym miejscem działalności polskich emigrantów.

15.Starania emigrantów o polskie wojsko u boku Francji

Polscy emigranci w Paryżu mieli dwa cele: skłonić Francję do sojuszu przeciw zaborcom (na przykład z Turcją, która nie uznawała rozbiorów) oraz przekonać ją do utworzenia polskich sił zbrojnych walczących z Austrią. Liczyli, że polskie wojsko podtrzyma sprawę polską w Europie i że Francja poruszy ją w rokowaniach pokojowych. Początkowo nic nie osiągnęli: Francja nie chciała pogłębiać swojej izolacji, a jej konstytucja zakazywała przyjmowania na francuski żołd oddziałów cudzoziemskich.

16.Napoleon Bonaparte i Republika Lombardzka

Przełom przyniosła kampania generała Napoleona Bonapartego we Włoszech w 1796 r. Dzięki zwycięstwom nad Austriakami powstała w północnych Włoszech nowa republika - Republika Lombardzka. Bonaparte okazał się nie tylko świetnym dowódcą, ale i politykiem dość niezależnym od Paryża. Dąbrowski przekonał go, że polska formacja będzie korzystna dla Francji: wojna trwała, przydawali się dodatkowi żołnierze, a koszt ich utrzymania mieli ponosić Włosi. Oddziały na służbie Lombardii omijały też francuski zakaz.

17.Generał Jan Henryk Dąbrowski

Twórca i dowódca Legionów Polskich we Włoszech, zasłużony dowódca z czasów insurekcji kościuszkowskiej. W 1796 r. udał się do Włoch i uzyskał poparcie Bonapartego dla utworzenia polskiej formacji. W styczniu 1797 r. podpisał w Mediolanie konwencję z władzami Lombardii. Jego nazwisko pada w refrenie pieśni, którą na jego cześć nazwano Mazurkiem Dąbrowskiego. W listopadzie 1806 r. razem z Wybickim wydał odezwę wzywającą rodaków do poparcia Napoleona, wkraczającego do zaboru pruskiego.

18.Legiony Polskie we Włoszech (1797)

Polskie oddziały utworzone w północnych Włoszech u boku armii francuskiej. Podstawą była konwencja, którą 9 stycznia 1797 r. w Mediolanie generał Dąbrowski zawarł w imieniu rodaków z Administracją Generalną Lombardii. Władze republiki zgodziły się na polskie legiony na służbie lombardzkiej, przyznały legionistom pełne prawa obywatelskie i obiecały, że w razie potrzeby będą mogli wrócić do kraju. Legionistów uznano za wolnych obywateli walczących o swoje państwo, a nie za najemników służących dla zysku.

19.„Ludzie wolni są braćmi” - hasło i zasady Legionów

Hasło zapisane po włosku na naramiennikach legionistów. Mundury miały polski krój, który przypominał o niepodległym państwie, a obok nosili oni trójkolorową francuską kokardę - znak republikański. W Legionach zniesiono kary cielesne, zasłużeni szeregowcy pochodzący z chłopów i mieszczan mogli awansować na oficerów, a podwładnych i przełożonych tytułowano „obywatelami”. Oficerom zalecano dobre traktowanie żołnierzy, uczenie ich czytania i pisania oraz historii Polski. Żołnierz miał być świadomym obywatelem.

20.Żołnierze Legionów i ich walki we Włoszech

Oficerami zostawali doświadczeni wojskowi z emigracji i z kraju. Szeregowców i podoficerów werbowano wśród jeńców wojennych - często byli to chłopi z zaboru austriackiego, przymusowo wcieleni do armii Habsburgów. Mieli już za sobą pierwsze bitwy, dlatego Legiony szybko zyskały wartość bojową i przejęły francuski sposób ataku: tyraliera strzelców, kolumny, salwa i uderzenie na bagnety. W 1797 r. walczyły z Austriakami, a w 1799 r. z wojskami rosyjskimi feldmarszałka Suworowa, między innymi w krwawej bitwie nad Trebbią.

21.Legia Naddunajska i pokój w Lunéville (1801)

Pod koniec 1797 r. Legiony przeszły na służbę Republiki Cisalpińskiej, a później jako Legia Włoska weszły do sił zbrojnych Republiki Włoskiej. Na przełomie XVIII i XIX w. utworzono Legię Naddunajską generała Karola Kniaziewicza. Walczyła na niemieckim teatrze wojny i w 1800 r. przyczyniła się do francuskiego zwycięstwa pod Hohenlinden. W 1801 r. Francja i Austria zawarły pokój w Lunéville. Francja zobowiązała się w nim nie popierać Polaków działających na rzecz odbudowy państwa. Legiony stały się kłopotliwe, a część oficerów złożyła dymisje.

22.Wyprawa na San Domingo

Po pokoju w Lunéville polskie formacje przekształcono w trzy półbrygady piechoty. Dwie z nich przeniesiono na służbę francuską i wysłano na wyspę San Domingo na Morzu Karaibskim: pierwszą w maju 1802 r., drugą w styczniu 1803 r. Miały pomagać Francuzom w tłumieniu powstania niewolników w dawnej kolonii. Ciężkie walki i choroby tropikalne spowodowały ogromne straty, a do Europy wróciła tylko niewielka część żołnierzy. Niektórzy, za zgodą władz powstańczych, osiedlili się na wyspie.

23.Dalsze losy legionistów i znaczenie Legionów

Oddziały pozostałe na służbie włoskiej trafiły w 1806 r. do Królestwa Neapolu, a w 1808 r. wcielono je do armii francuskiej jako Legię Nadwiślańską, walczącą potem w Hiszpanii. Część weteranów wróciła do kraju dopiero w 1812 r., idąc z Napoleonem na wojnę z Rosją. Zwolennicy Legionów podkreślali, że podtrzymywały zainteresowanie Napoleona sprawą polską i wyszkoliły oficerów dla wojska polskiego odradzającego się w latach 1806-1807. Krytycy przypominali, że tysiące Polaków ginęły na obcej ziemi w cudzym interesie.

24.Jak pieśń dotarła do kraju

Pieśń Wybickiego szybko stała się ulubionym utworem legionistów walczących u boku generała Dąbrowskiego. Jej tekst ukazał się drukiem w polskim piśmie wydawanym we Włoszech. Za pośrednictwem emisariuszy, czyli tajnych wysłanników, pieśń trafiła na ziemie polskie pozostające pod zaborami i szybko się tam rozpowszechniła. W 1806 r. śpiewano ją podczas przybycia generała Dąbrowskiego do Poznania; w tym samym roku jej tekst po raz pierwszy opublikowano w kraju.

25.Mazurek w Księstwie Warszawskim i w kampaniach napoleońskich

Pieśń śpiewano w trakcie kampanii napoleońskich. Śpiewali ją żołnierze Księstwa Warszawskiego i cieszyła się powszechnym uznaniem wśród jego mieszkańców. Spełniała się wtedy częściowo zapowiedź z refrenu: Dąbrowski rzeczywiście przybył z dalekiej służby do Polski, do Poznania, a razem z Wybickim wzywał rodaków do poparcia Napoleona. Pieśń przestała być utworem jednej formacji wojskowej i stała się pieśnią Polaków w kraju, intonowaną także przy okazji świąt narodowych.

26.Mazurek w powstaniach listopadowym i styczniowym

W XIX w. Mazurka Dąbrowskiego śpiewali żołnierze powstań narodowych: listopadowego (1830-1831) i styczniowego (1863-1864). Rozbrzmiewał przy okazji świąt narodowych i zrywów niepodległościowych we wszystkich trzech zaborach. Pod zaborami był jedną z najpopularniejszych pieśni „ku pokrzepieniu serc” - dodawał otuchy i przypominał, że naród trwa mimo braku państwa. Obok niego śpiewano inne pieśni patriotyczne, takie jak „Boże, coś Polskę”, „Warszawianka” i „Rota”.

27.Mazurek w Europie - tłumaczenia i rok 1848

W XIX w. słowa Mazurka tłumaczyli europejscy poeci, którzy solidaryzowali się z Polakami walczącymi o niepodległość. Utwór przełożono na 17 języków. Szczególną popularność zdobył w 1848 r.: podczas rewolucyjnych wydarzeń Wiosny Ludów rozbrzmiewał na ulicach Wiednia, Pragi i Berlina. Polska pieśń żołnierska stała się więc znana także poza polskimi ziemiami - jako pieśń ludzi walczących o wolność.

28.Zmienne słowa, niezmienna melodia

Mazurek Dąbrowskiego doczekał się licznych przeróbek tekstu - zależnie od okoliczności i miejsca, w jakich go wykonywano. Jego prosta melodia pozostawała natomiast ta sama. Dzięki temu pieśń łatwo było zapamiętać i zaśpiewać razem, a melodia łączyła Polaków żyjących w trzech różnych zaborach: towarzyszyła im i w życiu codziennym, i podczas zrywów powstańczych. Po odzyskaniu niepodległości, gdy wybierano hymn spośród kilku pieśni, właśnie ta okazała się dla Polaków najważniejsza.

29.Hymn po II wojnie światowej i Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie

Po II wojnie światowej władze komunistyczne pozostawiły Mazurka Dąbrowskiego w niezmienionej formie - pozostał on hymnem państwa także w czasach PRL. 31 stycznia 1980 r. Sejm zatwierdził tekst i nuty hymnu w harmonizacji Kazimierza Sikorskiego w ustawie o godle, barwach i hymnie. Pamięć o pieśni przechowuje Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie - mieści się w rodzinnym dworku Józefa Wybickiego i jest oddziałem Muzeum Narodowego w Gdańsku.

30.„Bogurodzica” i „Gaude Mater Polonia” - dawne hymny Polski

Zanim powstał Mazurek, rolę hymnu pełniły inne pieśni. „Bogurodzica” to najstarsza polska pieśń religijna i najstarszy polski tekst poetycki. Pełniła funkcję hymnu Korony Polskiej i jest uznawana za pierwszy hymn Polski; rycerze śpiewali ją między innymi w bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. Za hymn uznawano też łacińską pieśń „Gaude Mater Polonia”, czyli „Raduj się, Matko Polsko”, związaną z kanonizacją św. Stanisława. Śpiewali ją rycerze po zwycięstwie, a później towarzyszyła uroczystościom narodowym.

31.„Boże, coś Polskę”

Pieśń z 1816 r., popularna w czasie zaborów. Pierwotnie napisano ją na cześć rosyjskiego cara Aleksandra I, który był wtedy także królem Polski. Polacy dodali do niej nowe zwrotki i zmienili refren: zamiast prośby o zachowanie króla pojawiła się prośba o zwrócenie wolnej ojczyzny. W zmienionej wersji pieśń została zakazana przez Rosjan; śpiewali ją między innymi powstańcy styczniowi. Po odzyskaniu niepodległości była poważną kandydatką na hymn Polski.

32.Pieśni rozważane jako hymn: „Rota”, „Warszawianka”, „Chorał”, „My, Pierwsza Brygada”

Po odzyskaniu niepodległości dyskutowano, która pieśń ma zostać hymnem narodowym. Oprócz „Boże, coś Polskę” rozważano „Rotę” - słowa napisała na początku XX w. Maria Konopnicka, a muzykę skomponował Feliks Nowowiejski; pieśń bardzo szybko stała się jedną z najpopularniejszych pieśni narodowych. Brano też pod uwagę „Warszawiankę”, „Chorał” (zaczynający się od słów „Z dymem pożarów”) oraz „My, Pierwsza Brygada”. Najważniejsza dla Polaków okazała się jednak „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”.

33.Uznanie Mazurka za hymn państwowy (1926-1927)

Po I wojnie światowej Mazurka uznawano za hymn odrodzonej Polski, ale nie zapisano tego w konstytucji marcowej z 1921 r. Sprawę uregulowały dopiero pisma ministerstw: 15 października 1926 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego uznało pieśń za obowiązkową do śpiewania w szkołach, a okólnikiem z 26 lutego 1927 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło ją hymnem narodowym. 2 kwietnia 1927 r. dołączono nuty i uznano harmonizację Feliksa Konopaska.

34.Symbole narodowe Rzeczypospolitej Polskiej

Symbolami narodowymi RP są: godło - Orzeł Biały, barwy biało-czerwone oraz hymn - Mazurek Dąbrowskiego. Mówi o nich artykuł 28 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.: godłem jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu, barwami są kolory biały i czerwony, hymnem jest Mazurek Dąbrowskiego. Godło, barwy i hymn podlegają ochronie prawnej, a szczegóły określa ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych.

35.Godło - Orzeł Biały

Według ustawy godłem RP jest wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, ze złotym dziobem i szponami, umieszczony w czerwonym polu tarczy. Orzeł od dawna uchodził za króla ptaków i oznaczał władzę oraz potęgę. Znawcy herbów zwracają uwagę, że sam Orzeł Biały to godło herbowe, a orzeł w czerwonym polu tarczy to już herb. Nazwanie herbu godłem pojawiło się w konstytucji z 1952 r. i zostało powtórzone w konstytucji z 1997 r.

36.Orzeł Biały od Piastów do czasów zaborów

Władcy z dynastii Piastów umieszczali orła na pieczęciach, tarczach, chorągwiach i monetach; najstarsza zachowana moneta z ukoronowanym orłem to denar Bolesława Chrobrego. Orzeł w koronie na tarczy stał się oficjalnym herbem państwa w XIII w., za Przemysła II. Po unii lubelskiej herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów łączył polskiego Orła Białego z litewską Pogonią - rycerzem na koniu. W czasie zaborów orzeł oznaczał ciągłość państwa: widniał na znakach powstania listopadowego i styczniowego oraz na patriotycznej biżuterii.

37.Godło w XX wieku

Po odzyskaniu niepodległości ustawa z 1 sierpnia 1919 r. ustaliła, że herbem państwa jest Orzeł Biały w koronie w czerwonym polu. W 1927 r. zmieniono jego wzór. Po II wojnie światowej władze komunistyczne, zależne od Związku Sowieckiego, pozbawiły orła korony - dla większości Polaków był to znak zniewolenia narodu. Rząd RP na uchodźstwie w Londynie nadal używał orła w koronie. Po przemianach 1989 r. koronę przywrócono: obecny herb wprowadziła ustawa z 9 lutego 1990 r.

38.Barwy narodowe - biel i czerwień

Barwy RP wywodzą się z herbu: biel to barwa Orła Białego, czerwień - barwa pola tarczy. Mają więc pochodzenie heraldyczne, a na chorągwiach królewskich i państwowych używano ich od średniowiecza. Oficjalnie uznano je za barwy narodowe podczas powstania listopadowego: 7 lutego 1831 r. Sejm Królestwa Polskiego uchwalił, że kokardę narodową stanowią kolory biały z czerwonym. Uchwała dotyczyła kokardy, nie flagi. Po odzyskaniu niepodległości, 1 sierpnia 1919 r., Sejm Ustawodawczy potwierdził te barwy.

39.Flaga Polski i Dzień Flagi (2 maja)

Flaga składa się z dwóch poziomych pasów równej szerokości: białego u góry i czerwonego na dole; jej proporcje to 5:8. Ustalono to ustawą z 1 sierpnia 1919 r. Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej obchodzi się 2 maja. Flaga musi być czysta i mieć czytelne barwy, nie może dotykać podłogi, ziemi ani wody, nie wolno umieszczać na niej napisów i rysunków ani używać jej jako nakrycia stołu lub opakowania. Barwy narodowe eksponuje się też na biało-czerwonej szachownicy lotniczej, banderze i kokardach.

40.Zasady zachowania podczas hymnu

Symbole narodowe podlegają ochronie prawnej i należy im się szacunek. Podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu obowiązuje odpowiednia postawa, powaga i spokój. Osoby obecne przy publicznym wykonaniu hymnu stoją w postawie wyrażającej szacunek, czyli na baczność. Mężczyźni w ubraniach cywilnych zdejmują nakrycia głowy. Osoby w mundurze z nakryciem głowy, które nie są w zorganizowanej grupie, oddają honory przez salutowanie, a poczty sztandarowe - przez pochylenie sztandaru.