Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - starożytność i średniowiecze

1.Rewolucja neolityczna - od koczowniczego do osiadłego trybu życia

Rewolucja neolityczna to stopniowe przejście ludzi od zbieractwa i łowiectwa do uprawy roli i hodowli zwierząt. Zaczęła się około 12 tys. lat temu (ok. 10 tys. lat p.n.e.) na Bliskim Wschodzie, na obszarze Żyznego Półksiężyca. Koczownicy wędrowali za pożywieniem i nie budowali trwałych domów. Rolnicy prowadzili osiadły tryb życia: zakładali stałe osady, gromadzili zapasy, wyrabiali gliniane naczynia i tkaniny. Nadwyżki żywności pozwoliły części ludzi zająć się rzemiosłem i handlem, a z czasem powstały pierwsze miasta i państwa.

2.Mezopotamia - kraina między Tygrysem a Eufratem

Mezopotamia (Międzyrzecze) leżała na Bliskim Wschodzie, między rzekami Tygrys i Eufrat, głównie na terenie dzisiejszego Iraku. Sumerowie zakładali tu miasta-państwa, m.in. Ur i Uruk, budowali kanały nawadniające i świątynie na piętrowych wieżach - zikkuratach. Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. stworzyli pismo klinowe, odciskane rylcem na glinianych tabliczkach. W XVIII w. p.n.e. król Babilonu Hammurabi kazał spisać prawa - Kodeks Hammurabiego, oparty m.in. na zasadzie „oko za oko, ząb za ząb”. Mieszkańcy Mezopotamii byli politeistami i używali koła.

3.Starożytny Egipt - państwo faraonów nad Nilem

Egipt powstał w północno-wschodniej Afryce, w dolinie Nilu. Coroczne wylewy rzeki zostawiały żyzny muł, a budowa kanałów wymagała wspólnej pracy i silnej władzy. Około 3000 r. p.n.e. Egipt Górny i Dolny połączono w jedno państwo. Rządził nim faraon - władca o nieograniczonej władzy, czczony jak bóg: najwyższy sędzia, wódz i kapłan. Pomagali mu urzędnicy i kapłani; niżej stali pisarze, żołnierze i rzemieślnicy, najliczniejsi byli chłopi, a na dole - niewolnicy. Egipcjanie pisali hieroglifami na papirusie, wznosili piramidy (grobowce faraonów, np. w Gizie) i mumifikowali zmarłych.

4.Monoteizm i politeizm - wierzenia starożytności, Izrael

Politeizm to wiara w wielu bogów. Egipcjanie czcili m.in. Re (boga słońca), Ozyrysa i Izydę, Grecy - bogów z Olimpu z Zeusem na czele, Rzymianie - Jowisza, Junonę i Marsa. Monoteizm to wiara w jednego Boga. Wyznawali go Izraelici (Żydzi), mieszkający w Palestynie: wierzyli w Jahwe, który według Biblii zawarł przymierze z Abrahamem, a Mojżeszowi dał Dekalog - dziesięć przykazań. Król Dawid uczynił stolicą Izraela Jerozolimę, a jego syn Salomon zbudował tam świątynię (X w. p.n.e.). Świętą księgą judaizmu jest Tora, część Biblii.

5.Polis i Sparta

Polis to greckie miasto-państwo: miasto z okolicznymi wsiami, z własnymi władzami, prawem i wojskiem. Jego ośrodkiem były wzgórze ze świątyniami (akropol) i rynek (agora). Greków nie łączyło jedno państwo, lecz język, religia i igrzyska. Sparta na Peloponezie była polis wojowników. Rządziło w niej dwóch królów, rada starszych (geruzja) i pięciu eforów. Pełne prawa mieli spartiaci; chłopców od 7. roku życia państwo wychowywało na żołnierzy. Ziemię uprawiali zależni od państwa heloci, a rzemiosłem i handlem zajmowali się wolni periojkowie, pozbawieni praw politycznych.

6.Ateny i demokracja ateńska

Demokracja (władza ludu) powstała w Atenach po reformach Klejstenesa pod koniec VI w. p.n.e., a rozkwitła w V w. p.n.e. za Peryklesa. Najważniejsze decyzje podejmowało zgromadzenie ludowe (eklezja), otwarte dla ogółu obywateli. Obrady przygotowywała Rada Pięciuset, spory rozstrzygał sąd ludowy, a wojskiem dowodzili wybierani stratedzy. Wiele urzędów obsadzano przez losowanie. Obywatelami byli jednak wyłącznie dorośli mężczyźni z rodzin ateńskich - praw politycznych nie miały kobiety, cudzoziemcy (metojkowie) ani niewolnicy. Ostracyzm pozwalał wygnać na 10 lat polityka groźnego dla ustroju.

7.Kultura starożytnej Grecji: filozofia, teatr, igrzyska, architektura

Grecy stworzyli filozofię, czyli „umiłowanie mądrości”; jej najsłynniejsi przedstawiciele to Sokrates, Platon i Arystoteles. Teatr narodził się z obrzędów ku czci Dionizosa: wystawiano tragedie (np. Sofoklesa) i komedie, a grali mężczyźni w maskach. Igrzyska olimpijskie odbywały się co cztery lata w Olimpii ku czci Zeusa, według tradycji od 776 r. p.n.e.; na ich czas ogłaszano pokój. Grecy wznosili świątynie z kolumnami w porządku doryckim, jońskim i korynckim - np. Partenon na ateńskim Akropolu. Homerowi przypisuje się „Iliadę” i „Odyseję”, a Herodota nazywa się ojcem historii.

8.Republika rzymska

Rzym leży w Italii nad Tybrem; według legendy założył go Romulus w 753 r. p.n.e. Po wypędzeniu królów, około 509 r. p.n.e., Rzymianie ustanowili republikę („rzecz publiczną”). Co roku wybierano urzędników, m.in. dwóch konsulów, kierujących państwem i wojskiem. Wielkie znaczenie miał senat, złożony z byłych urzędników. Plebejuszy bronili trybuni ludowi z prawem weta, a w razie zagrożenia powoływano dyktatora, najwyżej na pół roku. Republika podbiła Italię, a po wojnach z Kartaginą (wojnach punickich) stała się potęgą śródziemnomorską. Upadła w I w. p.n.e. po wojnach domowych.

9.Cesarstwo rzymskie, kultura Rzymu i upadek cesarstwa zachodniego (476 r.)

Po zabójstwie Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.) władzę zdobył Oktawian August - od 27 r. p.n.e. pierwszy cesarz; zachował urzędy republiki, lecz sam o wszystkim decydował. Rzymianie budowali drogi, akwedukty i amfiteatry (Koloseum), stosowali łuk i kopułę (Panteon). Trwałym osiągnięciem jest prawo rzymskie, zapoczątkowane Prawem XII tablic. Od III w. państwo słabło: kryzys, walki o tron, najazdy Germanów. W 395 r. podzielono je na część wschodnią i zachodnią. W 476 r. wódz Odoaker pozbawił władzy Romulusa Augustulusa - upadek cesarstwa zachodniorzymskiego to umowny koniec starożytności.

10.Chrześcijaństwo i edykt mediolański (313 r.)

Chrześcijaństwo narodziło się w I w. n.e. w Palestynie pod panowaniem Rzymu. Jezus z Nazaretu nauczał o miłości Boga i bliźniego; został ukrzyżowany w Jerozolimie około 30 r. Jego naukę głosili apostołowie, m.in. św. Piotr i św. Paweł z Tarsu, a opisują ją Ewangelie w Nowym Testamencie. Nowa religia szerzyła się w miastach cesarstwa. Chrześcijanie odmawiali czci boskiej cesarzowi, dlatego ich prześladowano, np. za Nerona i Dioklecjana. W 313 r. Konstantyn Wielki edyktem mediolańskim dał im wolność wyznania, a pod koniec IV w. Teodozjusz Wielki uczynił chrześcijaństwo religią państwową.

11.Bizancjum i cesarz Justynian

Cesarstwo bizantyjskie to wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która przetrwała upadek Zachodu. Jego stolicą był Konstantynopol nad cieśniną Bosfor, a językiem - greka. Największą potęgę osiągnęło w VI w. za Justyniana I Wielkiego (527-565), który chciał odbudować dawne imperium: jego wodzowie odzyskali Italię, północną Afrykę i część Hiszpanii. Kazał zebrać i uporządkować prawo rzymskie w Kodeksie Justyniana oraz wznieść w stolicy kościół Hagia Sophia z ogromną kopułą. Sztuka bizantyjska słynęła z mozaik i ikon. Bizancjum upadło w 1453 r., gdy Konstantynopol zdobyli Turcy osmańscy.

12.Chrześcijaństwo wschodnie i zachodnie - schizma wschodnia (1054 r.)

Po podziale cesarstwa chrześcijanie Wschodu i Zachodu coraz bardziej się różnili. Na Zachodzie zwierzchnikiem Kościoła był papież w Rzymie, a językiem liturgii - łacina. Na Wschodzie najważniejszy był patriarcha Konstantynopola, zależny od cesarza, a nabożeństwa odprawiano po grecku. Spierano się o władzę papieża nad całym Kościołem i o sprawy obrzędowe. W 1054 r. wysłannicy papieża i patriarcha obłożyli się nawzajem klątwą. Ten rozłam to schizma wschodnia: ukształtowały się Kościół katolicki i Kościół prawosławny. W prawosławiu szczególną czcią otacza się ikony.

13.Mahomet, islam i podboje arabskie

Islam powstał w VII w. na Półwyspie Arabskim. Mahomet, kupiec z Mekki, głosił wiarę w jednego Boga - Allaha. W 622 r. przeniósł się z Mekki do Medyny (hidżra); od tej daty muzułmanie liczą lata. Świętą księgą jest Koran, a obowiązki wiernych to: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w ramadanie i pielgrzymka do Mekki. Po śmierci Mahometa (632 r.) kalifowie podbili Bliski Wschód, Persję, północną Afrykę i w 711 r. wkroczyli do Hiszpanii; ich pochód zatrzymał w 732 r. Karol Młot pod Poitiers. Dzięki Arabom Europa poznała cyfry arabskie, algebrę i osiągnięcia medycyny.

14.Państwo Franków, Karol Wielki (800 r.) i traktat w Verdun (843 r.)

Frankowie, lud germański, stworzyli w Galii potężne państwo wczesnego średniowiecza; ich król Chlodwig przyjął chrzest pod koniec V w. Największy władca, Karol Wielki (768-814), podbił m.in. Sasów i Longobardów. W Boże Narodzenie 800 r. papież Leon III koronował go w Rzymie na cesarza - tak odnowiono cesarstwo na Zachodzie. Karol podzielił kraj na hrabstwa i marchie, a na dworze w Akwizgranie wspierał szkoły i przepisywanie ksiąg (renesans karoliński). W 843 r. traktatem w Verdun jego wnukowie podzielili państwo na trzy części; z zachodniej wyrosła Francja, ze wschodniej - Niemcy.

15.Cesarstwo Ottonów

W X w. najsilniejszym państwem Zachodu stały się Niemcy pod rządami dynastii saskiej. Otton I w 955 r. pokonał na Lechowym Polu Węgrów pustoszących Europę, a w 962 r. został w Rzymie koronowany przez papieża na cesarza. Jego cesarstwo obejmowało Niemcy i północną Italię; później nazwano je Świętym Cesarstwem Rzymskim. Cesarze uważali się za świeckich zwierzchników chrześcijańskiej Europy i wpływali na wybór papieży. Wnuk Ottona I, Otton III, marzył o uniwersalnym cesarstwie złożonym z równorzędnych części: Italii, Galii, Germanii i Słowiańszczyzny - dlatego w 1000 r. przybył do Gniezna.

16.Spór o inwestyturę - cesarstwo a papiestwo

Inwestytura to nadawanie urzędów kościelnych, zwłaszcza biskupstw. W cesarstwie biskupów mianował władca, bo byli jego urzędnikami i wasalami. Papież Grzegorz VII uznał, że o urzędach duchownych decyduje Kościół, a papież stoi ponad władcami świeckimi. Król niemiecki Henryk IV ogłosił usunięcie papieża, a ten rzucił na niego klątwę i zwolnił poddanych z posłuszeństwa. W 1077 r. Henryk ukorzył się w Canossie. Spór zakończył konkordat w Wormacji (1122 r.): biskupów wybierało duchowieństwo, władzę duchowną nadawał im Kościół, a cesarz - dobra ziemskie.

17.Krucjaty (wyprawy krzyżowe)

Krucjaty to zbrojne wyprawy rycerstwa Zachodu do Ziemi Świętej w XI-XIII w. Przyczyną było zajęcie Palestyny przez Turków seldżuckich, którzy utrudniali pielgrzymki i zagrażali Bizancjum. W 1095 r. na synodzie w Clermont papież Urban II wezwał do wyzwolenia Jerozolimy. Pierwsza krucjata zdobyła ją w 1099 r. i utworzyła Królestwo Jerozolimskie. Do obrony zdobyczy powołano zakony rycerskie: joannitów, templariuszy i Krzyżaków. Ostatnią dużą twierdzę, Akkę, krzyżowcy stracili w 1291 r. Skutki: rozwój handlu ze Wschodem (Wenecja, Genua), poznanie nauki arabskiej, ale też wrogość między religiami.

18.Feudalizm - system lenny i stany

Feudalizm to ustrój oparty na zależności między seniorem a wasalem. Senior nadawał ziemię (lenno) i obiecywał opiekę, a wasal składał mu hołd lenny - przysięgał wierność, pomoc zbrojną i radę. Wasal mógł nadawać część ziemi własnym wasalom, więc powstawała drabina feudalna: król, książęta i hrabiowie, rycerze. Z czasem ukształtowały się stany - grupy o odrębnych prawach i obowiązkach: duchowieństwo, rycerstwo (szlachta), mieszczaństwo i chłopi. O przynależności do stanu decydowało zwykle urodzenie; wyjątkiem było duchowieństwo. Chłopi za ziemię oddawali panu czynsz albo odrabiali pańszczyznę.

19.Miasto i wieś średniowieczna

Miasta zakładano na mocy aktu lokacji. Pośrodku był rynek z ratuszem, całość otaczały mury. Miastem rządziła rada miejska z burmistrzem, sądziła ława. Najbogatsi kupcy tworzyli patrycjat, rzemieślnicy i drobni kupcy - pospólstwo, a biedota bez praw miejskich - plebs. Rzemieślnicy jednego zawodu łączyli się w cechy (uczeń, czeladnik, mistrz), kupcy - w gildie. Na wsi chłopi uprawiali ziemię pana i oddawali mu czynsz lub odrabiali pańszczyznę, a Kościołowi - dziesięcinę. Plony zwiększyła trójpolówka: pole dzielono na część pod zboże ozime, jare i ugór, co roku je zamieniając.

20.Kultura rycerska i kultura miejska

Rycerz był konnym wojownikiem, który za służbę wojskową otrzymywał ziemię. Syn rycerza około 7. roku życia zostawał paziem na dworze seniora, potem giermkiem, a jako dorosły przechodził pasowanie na rycerza. Wzór rycerza wymagał odwagi, wierności seniorowi, obrony wiary i słabszych, dotrzymywania słowa i dbałości o honor. Możni rycerze mieszkali w zamkach, używali herbów, walczyli w turniejach; ich czyny sławiły pieśni, np. „Pieśń o Rolandzie”. Kultura miejska była inna: ceniono w niej pracę, zysk, umiejętność czytania i liczenia, a jej ośrodkami były ratusz, cech, szkoła parafialna i kościół.

21.Styl romański i gotycki

Styl romański panował w Europie w XI-XII w. (w Polsce do XIII w.). Budowle wznoszono z kamienia: grube mury, małe okna, łuki półkoliste, sklepienia kolebkowe; kościoły były niskie, ciemne i mogły służyć obronie. Przykład: kolegiata w Tumie pod Łęczycą. Styl gotycki narodził się we Francji w XII w., w Polsce rozwijał się od XIII do XV w. Cechy: łuki ostre, sklepienia krzyżowo-żebrowe, przypory podpierające ściany z zewnątrz, wysokie okna z witrażami i strzeliste wieże. W Polsce budowano głównie z cegły. Przykłady: kościół Mariacki w Krakowie, zamek w Malborku, katedra Notre-Dame w Paryżu.

22.Zakony i uniwersytety - rola Kościoła w średniowieczu

Kościół kształtował życie codzienne (święta, posty, śluby) i był ośrodkiem kultury. Benedyktyni, zakon założony w VI w. przez św. Benedykta z Nursji, kierowali się zasadą „módl się i pracuj”; mnisi przepisywali księgi w skryptoriach, prowadzili szkoły i spisywali kroniki. Cystersi upowszechniali nowe sposoby uprawy ziemi. W XIII w. powstały zakony żebracze - franciszkanie (św. Franciszek z Asyżu) i dominikanie, działające w miastach. Od XI-XII w. powstawały uniwersytety, m.in. w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie; uczono na nich po łacinie siedmiu sztuk wyzwolonych, prawa, medycyny i teologii.

23.Początki państwa Piastów - Mieszko I

W IX-X w. na ziemiach polskich żyły plemiona słowiańskie, m.in. Polanie w Wielkopolsce (Gniezno, Poznań) i Wiślanie w Małopolsce (Kraków). Państwo zbudowali książęta Polan z rodu Piastów, podbijając sąsiednie plemiona i wznosząc grody. Pierwszym władcą znanym ze źródeł jest Mieszko I (ok. 960-992). Poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, w 966 r. przyjął chrzest, a w 972 r. pokonał pod Cedynią margrabiego Hodona. Pod koniec jego rządów państwo obejmowało Wielkopolskę, Kujawy, Mazowsze, Pomorze, Śląsk i najpewniej Małopolskę. Oparciem władcy była drużyna - stałe, utrzymywane przez niego wojsko.

24.Chrzest Mieszka I (966 r.) - przyczyny i skutki

Mieszko I przyjął chrzest w 966 r. w obrządku łacińskim, za pośrednictwem Czech; miejsce chrztu nie jest znane. Przyczyny: chęć zrównania się z chrześcijańskimi władcami Europy, odebranie sąsiadom pretekstu do najazdów pod hasłem nawracania pogan, sojusz z Czechami oraz wzmocnienie władzy księcia i zjednoczenie plemion wspólną wiarą. Skutki: państwo weszło do kręgu kultury łacińskiej, przybyli duchowni znający pismo i łacinę (zostawali doradcami i posłami władcy), zaczęto wznosić kamienne kościoły. W 968 r. powstało pierwsze biskupstwo - w Poznaniu, z biskupem Jordanem.

25.Bolesław Chrobry - zjazd gnieźnieński (1000 r.) i koronacja (1025 r.)

Bolesław Chrobry (992-1025), syn Mieszka I, poparł misję biskupa Wojciecha do Prusów (997 r.), a po jego męczeńskiej śmierci wykupił ciało i złożył w Gnieźnie. W 1000 r. do grobu świętego przybył cesarz Otton III. Na zjeździe gnieźnieńskim utworzono arcybiskupstwo w Gnieźnie i biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, a cesarz nałożył Bolesławowi na głowę diadem. Później Chrobry toczył wojny z Henrykiem II, zakończone pokojem w Budziszynie (1018 r.) - zatrzymał Milsko i Łużyce; zajął też Grody Czerwieńskie. W 1025 r. koronował się w Gnieźnie na pierwszego króla Polski.

26.Kryzys i odbudowa państwa w XI w.: Kazimierz Odnowiciel i Bolesław Śmiały

Mieszko II koronował się w 1025 r., lecz po najazdach Niemiec i Rusi stracił koronę i część ziem. Po jego śmierci (1034 r.) wybuchł bunt możnych i powstanie ludowe połączone z powrotem do pogaństwa, a czeski książę Brzetysław złupił Gniezno i zajął Śląsk. Państwo odbudował Kazimierz Odnowiciel: wrócił z pomocą niemiecką, pokonał Miecława na Mazowszu, odzyskał Śląsk, odnowił Kościół i przeniósł siedzibę do Krakowa. Jego syn Bolesław Śmiały w sporze o inwestyturę poparł papieża i w 1076 r. koronował się. Po skazaniu na śmierć biskupa Stanisława (1079 r.) wybuchł bunt i król uszedł na Węgry.

27.Społeczeństwo Polski pierwszych Piastów

Książę uważał państwo za swoją własność: stanowił prawa, sądził, dowodził wojskiem. Otaczali go możni - zamożni wojownicy i urzędnicy - oraz duchowni. Wojsko stanowiła drużyna, a w razie potrzeby wolna ludność. Krajem zarządzano z grodów, którymi od XI w. kierowali kasztelanowie. Większość ludności stanowili wolni chłopi: oddawali księciu daniny w płodach rolnych i wykonywali posługi, np. budowali i naprawiali grody albo przewozili ludzi księcia. Mieszkańcy osad służebnych dostarczali określonych wyrobów, co widać w nazwach: Szczytniki, Bednary, Kobylniki. Byli też niewolni, głównie jeńcy.

28.Bolesław Krzywousty i jego testament (1138 r.)

Bolesław Krzywousty (1102-1138) pokonał brata Zbigniewa, w 1109 r. odparł najazd króla niemieckiego Henryka V (obrona Głogowa), przyłączył Pomorze Gdańskie i uzależnił Pomorze Zachodnie. Jego czyny opisał Gall Anonim. Chcąc zapobiec walkom synów o tron, w testamencie (statucie) z 1138 r. podzielił kraj na dzielnice: Władysław Wygnaniec otrzymał Śląsk, Bolesław Kędzierzawy - Mazowsze, Mieszko Stary - Wielkopolskę. Zgodnie z zasadą senioratu władzę zwierzchnią sprawował senior, czyli najstarszy z rodu; przypadała mu dodatkowo dzielnica senioralna z Krakowem i zwierzchnictwo nad Pomorzem.

29.Rozbicie dzielnicowe - przyczyny i skutki

Rozbicie dzielnicowe trwało od 1138 r. do koronacji Władysława Łokietka w 1320 r. Zasada senioratu szybko się zachwiała i z czasem upadła: młodsi bracia wygnali seniora Władysława, a książęta dzielili ziemie między synów, więc dzielnic przybywało. Przyczyny: testament Krzywoustego, ambicje książąt, siła możnych. Skutki: osłabienie państwa wobec sąsiadów, utrata Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, najazdy Prusów, Litwinów i Mongołów. Rozwijały się jednak miasta. Jedność podtrzymywały dynastia Piastów, wspólny język, tradycja Królestwa i jedna organizacja kościelna z arcybiskupem w Gnieźnie.

30.Kolonizacja na prawie niemieckim

W XIII w. książęta, by zwiększyć dochody, zakładali nowe wsie i miasta na prawie niemieckim; wzorem dla miast było zwykle prawo Magdeburga. Zasadźca sprowadzał osadników, także z Niemiec, i rozmierzał grunty. Osadnicy otrzymywali ziemię w dziedziczne użytkowanie, kilka lub kilkanaście lat wolnizny (zwolnienia z opłat), a potem płacili stały czynsz. We wsi zasadźca zostawał sołtysem, w mieście - wójtem. Miasta lokacyjne miały rynek, regularne ulice i samorząd; tak lokowano m.in. Wrocław, Poznań (1253 r.) i Kraków (1257 r.). Skutki: wzrost liczby ludności, upowszechnienie trójpolówki i czynszu.

31.Sprowadzenie Krzyżaków do Polski (1226 r.)

Krzyżacy - Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie - to zakon rycerski założony pod koniec XII w. w Palestynie; bracia nosili białe płaszcze z czarnym krzyżem. W 1226 r. książę Konrad Mazowiecki sprowadził ich, by bronili Mazowsza przed najazdami pogańskich Prusów, i nadał im ziemię chełmińską. Krzyżacy podbili Prusy i stworzyli tam silne państwo zakonne z zamkami i miastami (Toruń, Chełmno). W latach 1308-1309 zajęli Pomorze Gdańskie, odcinając Polskę od morza, i przenieśli siedzibę wielkiego mistrza do Malborka. Z obrońców stali się groźnym sąsiadem Polski.

32.Najazd mongolski i bitwa pod Legnicą (1241 r.)

Mongołowie (w Polsce zwani Tatarami), koczownicy z Azji zjednoczeni przez Czyngis-chana, stworzyli w XIII w. ogromne imperium i podbili Ruś. W 1241 r. ich wojska uderzyły na Węgry i Polskę: spustoszyły Małopolskę z Sandomierzem i Krakowem, a 9 kwietnia pod Legnicą na Śląsku rozbiły rycerstwo księcia Henryka Pobożnego, który zginął w bitwie. Mongołowie nie zostali na ziemiach polskich - odeszli na Węgry. Skutki najazdu: zniszczenie wielu grodów i wsi oraz rozpad państwa Henryków śląskich (Henryka Brodatego i Henryka Pobożnego), którzy byli bliscy zjednoczenia znacznej części kraju.

33.Zjednoczenie państwa: Przemysł II i Władysław Łokietek (koronacja 1320 r.)

Do zjednoczenia dążyli książęta, Kościół z arcybiskupem Jakubem Świnką, rycerstwo; sprzyjało mu zagrożenie ze strony Brandenburgii i Krzyżaków. Przemysł II, książę Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego, koronował się w Gnieźnie w 1295 r., lecz rok później został zamordowany. W 1300 r. królem Polski został władca Czech Wacław II. Po jego śmierci książę kujawski Władysław Łokietek opanował Małopolskę, stłumił bunt wójta Alberta w Krakowie i zajął Wielkopolskę. W 1320 r. koronował się w Krakowie. Poza Królestwem zostały Śląsk, Mazowsze i Pomorze Gdańskie. W 1331 r. walczył z Krzyżakami pod Płowcami.

34.Kazimierz Wielki - polityka wewnętrzna, Akademia Krakowska (1364 r.)

Kazimierz Wielki (1333-1370), syn Łokietka i ostatni Piast na polskim tronie, wzmocnił państwo. Kazał spisać prawo ziemskie w statutach - osobno dla Wielkopolski i Małopolski. Wprowadził nową monetę - grosz krakowski, uporządkował dochody z żup solnych w Wieliczce i Bochni. Lokował wiele miast i wsi, wspierał handel, otoczył opieką ludność żydowską. Zbudował kilkadziesiąt murowanych zamków i obwarował wiele miast - stąd powiedzenie, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną. W 1364 r. założył Akademię Krakowską, pierwszą uczelnię w Polsce, mającą kształcić przede wszystkim prawników.

35.Kazimierz Wielki - polityka zagraniczna

Kazimierz Wielki objął państwo słabsze od sąsiadów, dlatego wolał układy od wojen. W 1335 r. na zjeździe w Wyszehradzie król Czech Jan Luksemburski zrzekł się za opłatą praw do korony polskiej; Kazimierz pogodził się z czeskim panowaniem na Śląsku. Z Krzyżakami zawarł w 1343 r. pokój w Kaliszu: odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska zostały przy Zakonie. Na południowym wschodzie przyłączył Ruś Halicką ze Lwowem, a książęta Mazowsza uznawali jego zwierzchnictwo. Terytorium państwa wyraźnie wzrosło. Tron obiecał siostrzeńcowi - Ludwikowi Węgierskiemu.

36.Ludwik Węgierski, przywilej koszycki (1374 r.) i Jadwiga

Po śmierci Kazimierza Wielkiego, który nie miał prawowitego syna, tron objął jego siostrzeniec Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów (1370-1382). Polskę i Węgry połączyła unia personalna - wspólny władca. Ludwik miał same córki. Aby szlachta zgodziła się na objęcie tronu przez jedną z nich, w 1374 r. wydał w Koszycach przywilej: obniżył podatek z łanu chłopskiego do 2 groszy, zobowiązał się nie nakładać nowych podatków bez zgody szlachty i wykupywać rycerzy z niewoli. Był to ważny, choć nie pierwszy przywilej dla całego stanu. W 1384 r. na króla Polski koronowano córkę Ludwika, Jadwigę.

37.Unia w Krewie (1385 r.) i Władysław Jagiełło

Polskę i Litwę zbliżał wspólny wróg - zakon krzyżacki, który najeżdżał pogańską Litwę pod hasłem jej nawracania. W 1385 r. w Krewie wielki książę litewski Jagiełło zobowiązał się, że w zamian za rękę Jadwigi i koronę przyjmie chrzest, ochrzci Litwę, przyłączy ją do Królestwa Polskiego i odzyska ziemie utracone przez Polskę. W 1386 r. został ochrzczony (imię Władysław), poślubił Jadwigę i koronował się; od 1387 r. chrystianizowano Litwę. Państwa połączyła unia personalna, a w Polsce zaczęły się rządy Jagiellonów. Skutki: powstał silny związek dwóch państw, zdolny pokonać Krzyżaków.

38.Wielka wojna z zakonem: Grunwald (1410 r.) i I pokój toruński (1411 r.)

Unia i chrzest Litwy odebrały Krzyżakom uzasadnienie ich obecności nad Bałtykiem. Wielką wojnę (1409-1411) wywołało powstanie na Żmudzi przeciw Zakonowi, poparte przez Litwę. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem wojska polskie Władysława Jagiełły i litewsko-ruskie wielkiego księcia Witolda rozbiły armię krzyżacką; zginął wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Malborka, którego bronił Henryk von Plauen, nie udało się jednak zdobyć. I pokój toruński (1411 r.) dał niewiele: Litwa odzyskała Żmudź (na czas życia Jagiełły i Witolda), Polska - ziemię dobrzyńską. Potęga Krzyżaków została jednak złamana.

39.Wojna trzynastoletnia (1454-1466) i II pokój toruński (1466 r.)

Szlachta i mieszczanie Prus, niezadowoleni z rządów Krzyżaków, założyli Związek Pruski. W 1454 r. wzniecił on powstanie i poprosił króla Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski; król wydał akt inkorporacji i zaczęła się wojna trzynastoletnia. Pospolite ruszenie poniosło klęskę pod Chojnicami, dlatego wojnę rozstrzygnęły wojska zaciężne, opłacane m.in. przez Gdańsk. Na mocy II pokoju toruńskiego (1466 r.) Polska otrzymała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, Warmię oraz Malbork i Elbląg (Prusy Królewskie). Reszta państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu stała się lennem Polski.

40.Monarchia stanowa, przywileje szlacheckie i konstytucja nihil novi (1505 r.)

W monarchii stanowej król dzielił władzę z przedstawicielami stanów; w Polsce największe wpływy zdobyła szlachta. Władcy, potrzebując jej poparcia, nadawali przywileje: koszycki (1374 r.), czerwiński (1422 r.) - zakaz konfiskaty dóbr bez wyroku sądu, jedlneńsko-krakowski (1430-1433) - zakaz więzienia szlachcica bez wyroku, cerekwicko-nieszawskie (1454 r.) - nowe podatki i pospolite ruszenie za zgodą sejmików ziemskich. Pod koniec XV w. ukształtował się dwuizbowy sejm walny: senat i izba poselska. Konstytucja nihil novi (1505 r.) zakazała królowi stanowienia nowych praw bez zgody obu izb.