Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - od Napoleona do 1865 r.

1.Napoleon Bonaparte - droga do władzy

Urodził się w 1769 r. na Korsyce. Był oficerem artylerii, a karierę zawdzięczał rewolucji francuskiej, która otworzyła drogę do awansu zdolnym ludziom bez arystokratycznego pochodzenia. Zasłynął jako generał w kampanii włoskiej (1796-1797) przeciw Austrii, potem dowodził wyprawą do Egiptu. W listopadzie 1799 r. dokonał zamachu stanu (zwanego zamachem 18 brumaire'a) i obalił rządy dyrektoriatu. Jako pierwszy konsul przejął faktyczną władzę we Francji. Zmarł w 1821 r. na zesłaniu na Wyspie Świętej Heleny.

2.Konsulat i cesarstwo (1799-1804-1814)

Konsulat to ustrój Francji w latach 1799-1804: formalnie rządziło trzech konsulów, ale pełnię władzy miał pierwszy konsul - Napoleon Bonaparte, od 1802 r. konsul dożywotni. W 1801 r. zawarł konkordat z papieżem, co zakończyło spór państwa z Kościołem. W 1804 r. ogłosił się cesarzem Francuzów; 2 grudnia w paryskiej katedrze Notre-Dame, w obecności papieża Piusa VII, sam włożył sobie koronę na głowę. Cesarstwo było monarchią, ale zachowało wiele zdobyczy rewolucji, np. równość wobec prawa i zniesienie przywilejów stanowych.

3.Kodeks Napoleona (1804) i inne reformy

Kodeks Napoleona to kodeks cywilny ogłoszony we Francji w 1804 r. Utrwalał zasady: równość wszystkich wobec prawa, wolność osobistą, nienaruszalność własności prywatnej i swobodę zawierania umów; przewidywał też śluby cywilne i rozwody. Napoleon scentralizował administrację (departamentami kierowali mianowani prefekci), założył Bank Francji, utworzył państwowe licea i odznaczenie - Legię Honorową. Kodeks wprowadzano w krajach zależnych od Francji, także w Księstwie Warszawskim (1808 r.), i stał się wzorem dla prawa wielu państw.

4.Wojny napoleońskie - lata zwycięstw (1805-1807)

Napoleon walczył z kolejnymi koalicjami, w których stale uczestniczyła Wielka Brytania. W 1805 r. admirał Nelson rozbił flotę francusko-hiszpańską pod Trafalgarem, ale na lądzie Napoleon zwyciężył pod Austerlitz (2 grudnia 1805 r.) wojska Austrii i Rosji - to „bitwa trzech cesarzy”. W 1806 r. pokonał Prusy pod Jeną i Auerstedt, a w 1807 r. Rosję pod Frydlandem. Aby złamać gospodarczo Anglię, ogłosił w 1806 r. blokadę kontynentalną - zakaz handlu z nią dla Francji i państw od niej zależnych. Wojnę z Prusami i Rosją zakończył pokój w Tylży (1807 r.).

5.Upadek Napoleona: Rosja 1812, Lipsk 1813, Waterloo 1815

W czerwcu 1812 r. Wielka Armia wkroczyła do Rosji. Po bitwie pod Borodino Napoleon zajął Moskwę, ale car nie poprosił o pokój; w październiku zaczął się odwrót, w czasie którego głód, mróz i ataki Rosjan zniszczyły większość armii. W październiku 1813 r. Napoleon przegrał pod Lipskiem „bitwę narodów” z wojskami Rosji, Prus, Austrii i Szwecji. W 1814 r. abdykował i trafił na Elbę. Wrócił w 1815 r. na „sto dni”, lecz 18 czerwca przegrał pod Waterloo z Anglikami Wellingtona i Prusakami. Zesłano go na Wyspę Świętej Heleny.

6.Legiony Polskie we Włoszech (1797)

Polskie oddziały wojskowe utworzone w styczniu 1797 r. w północnych Włoszech na mocy umowy generała Jana Henryka Dąbrowskiego z rządem Republiki Lombardzkiej, zależnej od Francji. Służyli w nich emigranci oraz Polacy - jeńcy z armii austriackiej. Legioniści nosili mundury zbliżone do polskich, mieli polskie komendy i polskich oficerów. Panowały tam nowoczesne zasady: żołnierz był obywatelem, zakazano kar cielesnych, uczono czytania i pisania, a awans zależał od zasług. Legioniści liczyli, że u boku Francji wywalczą drogę do Polski.

7.Jan Henryk Dąbrowski, Józef Wybicki i „Mazurek Dąbrowskiego”; losy Legionów

Jan Henryk Dąbrowski - generał, uczestnik powstania kościuszkowskiego, twórca i dowódca Legionów. Józef Wybicki - polityk i pisarz; w lipcu 1797 r. w Reggio we Włoszech napisał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, czyli „Mazurek Dąbrowskiego” - od 1927 r. hymn Polski. Legiony walczyły za Francję m.in. z Austriakami, ale pokój Francji z Austrią w 1801 r. przekreślił nadzieje na marsz do kraju. Część legionistów wysłano na wyspę San Domingo (Haiti) do tłumienia powstania - większość zginęła. Legiony dały jednak kadrę wojsku Księstwa Warszawskiego.

8.Księstwo Warszawskie (1807-1815)

Państwo utworzone przez Napoleona na mocy pokoju w Tylży (lipiec 1807 r.) z ziem zabranych Polsce przez Prusy głównie w II i III rozbiorze. Było zależne od Francji. Księciem został król saski Fryderyk August, a konstytucję nadał Napoleon w Dreźnie w 1807 r. Zapewniała ona równość wobec prawa i wolność osobistą chłopów (bez nadania im ziemi), przewidywała dwuizbowy sejm; wprowadzono też Kodeks Napoleona. Księstwo miało własną armię i polską administrację. Polacy widzieli w nim zalążek odbudowy państwa, Napoleon - źródło żołnierzy i sojusznika na wschodzie.

9.Książę Józef Poniatowski i bitwa pod Raszynem (1809)

Książę Józef Poniatowski, bratanek króla Stanisława Augusta, był ministrem wojny i naczelnym wodzem wojsk Księstwa Warszawskiego. Gdy w 1809 r. Austria zaatakowała Księstwo, 19 kwietnia stoczył pod Raszynem nierozstrzygniętą bitwę z liczniejszym przeciwnikiem. Oddał potem Warszawę, lecz sam wkroczył do Galicji. Po pokoju w Schönbrunn (1809 r.) Księstwo powiększono głównie o ziemie III zaboru austriackiego z Krakowem i Lublinem. W 1812 r. książę dowodził polskim korpusem w wyprawie na Rosję. W 1813 r. został marszałkiem Francji i zginął w nurtach Elstery pod Lipskiem.

10.Kongres wiedeński (1814-1815)

Zjazd władców i dyplomatów państw europejskich w Wiedniu, który po klęsce Napoleona ustalił nowy porządek w Europie. Obrady trwały od jesieni 1814 r. do czerwca 1815 r. O wszystkim decydowały zwycięskie mocarstwa: Rosja (car Aleksander I), Austria (minister Klemens Metternich - gospodarz obrad), Prusy i Wielka Brytania; do ich grona dołączył zręczny dyplomata pokonanej Francji - Talleyrand. Obradom towarzyszyły bale, stąd nazwa „tańczący kongres”. Akt końcowy podpisano w czerwcu 1815 r., kilka dni przed bitwą pod Waterloo.

11.Zasady kongresu wiedeńskiego: legitymizm, restauracja, równowaga sił

Legitymizm - przekonanie, że prawo do tronu mają tylko prawowite dynastie, których władza pochodzi od Boga i nie zależy od woli ludu. Restauracja - przywracanie władzy dynastiom obalonym przez rewolucję i Napoleona oraz dawnego porządku; np. we Francji na tron wrócili Burbonowie (Ludwik XVIII). Równowaga sił - takie ułożenie granic i sojuszy, aby żadne mocarstwo nie zdobyło przewagi nad pozostałymi i nie zagroziło pokojowi. Zasady te stosowano niekonsekwentnie - mocarstwa kierowały się przede wszystkim własnym interesem i pomijały dążenia narodów.

12.Decyzje kongresu wobec Europy i Święte Przymierze (1815)

Francja wróciła mniej więcej do granic sprzed wojen rewolucyjnych. Powstał Związek Niemiecki - luźny związek państw pod przewodnictwem Austrii. Prusy zyskały m.in. Nadrenię i część Saksonii, Austria - Lombardię i Wenecję, Rosja - większość Księstwa Warszawskiego. Holandię połączono z Belgią w Królestwo Niderlandów, a Szwajcarii zagwarantowano neutralność. We wrześniu 1815 r. z inicjatywy cara Aleksandra I Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze - sojusz monarchów do obrony ustalonego ładu i tłumienia rewolucji; nie przystąpiła do niego m.in. Wielka Brytania.

13.Ziemie polskie po kongresie: Królestwo Polskie, Wielkie Księstwo Poznańskie, Wolne Miasto Kraków

Kongres podzielił Księstwo Warszawskie. Z większości jego ziem utworzono Królestwo Polskie (zwane Kongresowym) - z własną konstytucją, połączone z Rosją osobą władcy: car był zarazem królem polskim. Zachodnia część z Poznaniem i Bydgoszczą przypadła Prusom jako Wielkie Księstwo Poznańskie z ograniczoną autonomią; Prusy otrzymały też Gdańsk i Toruń. Kraków z okolicą stał się Wolnym Miastem Krakowem (Rzecząpospolitą Krakowską) - małym, formalnie niezależnym państwem pod opieką trzech zaborców, z własną konstytucją i senatem. Okolice Wieliczki wróciły do Austrii.

14.Rewolucja przemysłowa - istota i przyczyny

Rewolucja przemysłowa to przejście od pracy ręcznej w warsztatach i manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w Anglii w drugiej połowie XVIII w., a w XIX w. objęła m.in. Belgię, Francję, kraje niemieckie i Stany Zjednoczone. Anglii sprzyjały: bogate złoża węgla i rud żelaza, kapitał z handlu i kolonii, wydajniejsze rolnictwo, które uwalniało ręce do pracy, oraz rynki zbytu. Najpierw zmechanizowano włókiennictwo (przędzarki, krosna mechaniczne), potem rozwinęły się górnictwo, hutnictwo i przemysł maszynowy.

15.Maszyna parowa

Urządzenie zamieniające energię pary wodnej w ruch. Pierwsze maszyny parowe pompowały wodę z kopalń; w drugiej połowie XVIII w. Szkot James Watt udoskonalił je tak, że zużywały mniej węgla i mogły napędzać inne maszyny. Dzięki temu fabryki nie musiały już stać nad rzekami i korzystać z koła wodnego - można je było budować w miastach i przy kopalniach. Maszyna parowa napędzała przędzalnie, tkalnie, młoty w hutach, a potem lokomotywy i statki. Wzrosło zapotrzebowanie na węgiel kamienny i żelazo, co pobudziło górnictwo i hutnictwo.

16.Kolej, statek parowy i telegraf

Maszynę parową zastosowano w transporcie. Amerykanin Robert Fulton zbudował w 1807 r. statek parowy pływający regularnie po rzece. Anglik George Stephenson konstruował lokomotywy parowe; w 1825 r. w Anglii otwarto pierwszą publiczną kolej z parowozami (Stockton-Darlington), a w 1830 r. linię Liverpool-Manchester. Kolej przewoziła szybko i tanio ludzi oraz towary, łączyła kopalnie, fabryki i porty, zwiększała popyt na żelazo i węgiel. Na ziemiach polskich w latach 40. XIX w. ruszyła Kolej Warszawsko-Wiedeńska. Łączność przyspieszył telegraf elektryczny Samuela Morse'a.

17.Fabryki, urbanizacja, robotnicy i burżuazja

Fabryka to duży zakład, w którym wielu pracowników obsługuje maszyny. Wokół fabryk szybko rosły miasta - ten proces to urbanizacja (np. Manchester w Anglii, a na ziemiach polskich Łódź). Powstały dwie nowe grupy społeczne: burżuazja - właściciele fabryk, banków i kopalń, oraz robotnicy (proletariat) - ludzie utrzymujący się z pracy najemnej. Robotnicy pracowali po kilkanaście godzin dziennie za niskie płace, bez ubezpieczeń, mieszkali w ciasnocie; zatrudniano też kobiety i dzieci. Z czasem zaczęli się organizować w związki zawodowe i strajkować.

18.Konstytucja Królestwa Polskiego (1815)

Nadał ją w listopadzie 1815 r. car Aleksander I. Królestwo łączyła z Rosją unia personalna: królem był każdorazowy car, który miał pełnię władzy wykonawczej, a w kraju zastępował go namiestnik (pierwszym był generał Józef Zajączek). Władzę ustawodawczą król dzielił z dwuizbowym sejmem (senat i izba poselska). Królestwo miało własny rząd, wojsko, skarb i szkolnictwo, a językiem urzędowym był polski. Konstytucja gwarantowała wolność osobistą, wolność wyznania i druku. Uchodziła za jedną z najbardziej liberalnych w ówczesnej Europie.

19.Łamanie konstytucji i opozycja w Królestwie Polskim

Władze carskie szybko zaczęły łamać konstytucję. Wojskiem dowodził brat cara, wielki książę Konstanty - surowy i brutalny wobec żołnierzy; duże wpływy miał carski komisarz Nikołaj Nowosilcow. W 1819 r. wprowadzono cenzurę, z czasem zniesiono jawność obrad sejmu i rzadko go zwoływano. Legalną opozycję w sejmie tworzyli tzw. kaliszanie (bracia Niemojowscy). Powstawały też tajne organizacje: Towarzystwo Patriotyczne majora Waleriana Łukasińskiego, a w 1828 r. sprzysiężenie w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie. Od 1825 r. rządził car Mikołaj I, wróg swobód.

20.Ksawery Drucki-Lubecki i gospodarka Królestwa Polskiego

Książę Ksawery Drucki-Lubecki był od 1821 r. ministrem skarbu Królestwa. Uporządkował finanse: ściągnął zaległe podatki, wprowadził oszczędności i zrównoważył budżet. Z jego inicjatywy powstały Towarzystwo Kredytowe Ziemskie (pożyczki dla ziemian) i Bank Polski (1828 r.), który emitował pieniądze i udzielał kredytów na budowę fabryk, kopalń i dróg. Popierał górnictwo i hutnictwo oraz przemysł włókienniczy w okręgu łódzkim, korzystający ze zbytu w Rosji. Zaczęto też budowę Kanału Augustowskiego, by omijać pruskie cła na Wiśle.

21.Kultura i edukacja w Królestwie Polskim: Uniwersytet Warszawski

W 1816 r. car Aleksander I powołał Królewski Uniwersytet Warszawski - pierwszy uniwersytet w Warszawie, kształcący m.in. prawników, lekarzy i nauczycieli. Rozwijano szkoły elementarne i średnie; zasłużył się tu minister oświecenia Stanisław Kostka Potocki. Działało Towarzystwo Przyjaciół Nauk, którym kierował Stanisław Staszic. W latach 20. XIX w. rodził się polski romantyzm: w Wilnie debiutował Adam Mickiewicz, a w Warszawie uczył się i koncertował młody Fryderyk Chopin. Po upadku powstania listopadowego uniwersytet i Towarzystwo zamknięto.

22.Przyczyny powstania listopadowego

Powstanie wynikało z narastającego niezadowolenia w Królestwie Polskim: car i jego urzędnicy łamali konstytucję, działała cenzura, tajna policja śledziła i więziła członków organizacji patriotycznych, a wielki książę Konstanty poniżał żołnierzy. Młodzi oficerowie i studenci, wychowani na ideach romantyzmu, nie godzili się z zależnością od Rosji. W 1830 r. wybuchły rewolucje we Francji (lipcowa) i w Belgii; rozeszły się wieści, że car chce wysłać przeciw nim także wojsko polskie. Spiskowcom ze Szkoły Podchorążych groziło ponadto wykrycie i aresztowania.

23.Noc listopadowa - 29 listopada 1830 r.

Wieczorem 29 listopada 1830 r. w Warszawie spiskowcy pod wodzą podporucznika Piotra Wysockiego, instruktora ze Szkoły Podchorążych Piechoty, rozpoczęli powstanie. Grupa złożona głównie z cywilów zaatakowała Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego, lecz książę zdołał uciec. Podchorążowie przebijali się z Łazienek do centrum miasta. Przełomem było zdobycie Arsenału z pomocą ludności, która zabrała stamtąd broń. Nazajutrz powstańcy opanowali miasto. Spiskowcy nie mieli własnego rządu, więc władzę przejęli starsi politycy, a dyktatorem został generał Józef Chłopicki.

24.Detronizacja cara i wojna polsko-rosyjska 1831 r.

Generał Chłopicki nie wierzył w zwycięstwo i liczył na ugodę z carem, ale Mikołaj I żądał poddania się bez warunków. 25 stycznia 1831 r. sejm uchwalił detronizację cara jako króla Polski - zerwano więc unię z Rosją. Powstał Rząd Narodowy z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele. W lutym 1831 r. do Królestwa wkroczyła armia rosyjska feldmarszałka Iwana Dybicza. Powstanie stało się regularną wojną dwóch armii: dobrze wyszkolone wojsko polskie walczyło z silniejszym liczebnie przeciwnikiem. Słabością były niezdecydowanie wodzów i nierozwiązana sprawa chłopska.

25.Bitwy powstania listopadowego: Olszynka Grochowska i Ostrołęka

Pierwsze zwycięstwo odniósł generał Józef Dwernicki pod Stoczkiem (luty 1831 r.). 25 lutego 1831 r. pod Olszynką Grochowską na przedpolach Warszawy stoczono najkrwawszą bitwę powstania - nierozstrzygniętą, ale Rosjanie zrezygnowali ze szturmu stolicy. Wiosną Polacy przeszli do ofensywy według planu generała Ignacego Prądzyńskiego i wygrali pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami. Wódz naczelny, generał Jan Skrzynecki, nie wykorzystał jednak sukcesów. 26 maja 1831 r. pod Ostrołęką Polacy ponieśli klęskę; odwrót osłoniła artyleria Józefa Bema.

26.Upadek powstania (1831) i represje: Statut organiczny, Cytadela

Na początku września 1831 r. armia feldmarszałka Iwana Paskiewicza przypuściła szturm na Warszawę; w obronie Woli zginął generał Józef Sowiński. Stolica skapitulowała, a w październiku poddały się ostatnie twierdze - powstanie upadło. Car zniósł konstytucję i w 1832 r. nadał Statut organiczny: zlikwidował sejm i osobne wojsko polskie. Zamknięto Uniwersytet Warszawski, konfiskowano majątki, powstańców zsyłano na Syberię, żołnierzy wcielano do armii rosyjskiej. W Warszawie na koszt mieszkańców zbudowano Cytadelę - twierdzę i więzienie. Namiestnikiem został Paskiewicz.

27.Wielka Emigracja

Po upadku powstania listopadowego kraj opuściły tysiące osób - żołnierze, oficerowie, posłowie, pisarze i artyści. Ze względu na liczebność i znaczenie tę falę wychodźstwa nazwano Wielką Emigracją. Większość osiadła we Francji, część w Wielkiej Brytanii, Belgii i Szwajcarii. Na emigracji, wolnej od cenzury, powstały najważniejsze dzieła polskiego romantyzmu: Adam Mickiewicz napisał III część „Dziadów” i „Pana Tadeusza”, Juliusz Słowacki - „Kordiana”, a Fryderyk Chopin komponował mazurki i polonezy. Emigranci podtrzymywali sprawę polską w Europie i spierali się o drogę do niepodległości.

28.Obozy Wielkiej Emigracji: Hotel Lambert i Towarzystwo Demokratyczne Polskie

Hotel Lambert - obóz konserwatywno-liberalny skupiony wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego; nazwa pochodzi od jego paryskiej rezydencji. Liczył na pomoc Francji i Wielkiej Brytanii w razie ich wojny z Rosją, chciał monarchii konstytucyjnej i stopniowych reform na wsi. Towarzystwo Demokratyczne Polskie (założone w 1832 r.) było najliczniejszą organizacją emigracji. Głosiło, że Polacy mają liczyć na własne siły - powstanie z udziałem chłopów, którym trzeba nadać ziemię na własność bez odszkodowania; przyszła Polska miała być republiką.

29.Zabór pruski: Wielkie Księstwo Poznańskie i praca organiczna

W Wielkim Księstwie Poznańskim Polacy mieli początkowo ograniczoną autonomię: namiestnikiem był Polak, książę Antoni Radziwiłł, działał sejm prowincjonalny, a język polski dopuszczono w urzędach i szkołach. Po powstaniu listopadowym swobody ograniczono i nasilono germanizację (rządy Edwarda Flottwella). Wielkopolanie odpowiedzieli pracą organiczną - legalnym wzmacnianiem gospodarki i oświaty. Jej pionierami byli generał Dezydery Chłapowski, wzorowy gospodarz, oraz lekarz Karol Marcinkowski, współtwórca spółki Bazar w Poznaniu i Towarzystwa Naukowej Pomocy, fundującego stypendia.

30.Zabór austriacki (Galicja) i ziemie zabrane

Galicja - zabór austriacki ze stolicą we Lwowie - była biedną, rolniczą prowincją rządzoną absolutnie z Wiednia. Urzędy i szkoły zniemczono, przemysłu prawie nie było, a chłopi odrabiali pańszczyznę aż do 1848 r. Ważnym ośrodkiem kultury polskiej był lwowski Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Ziemie zabrane to wschodnie tereny dawnej Rzeczypospolitej (Litwa, Białoruś, część Ukrainy) wcielone wprost do Rosji, bez autonomii. Do 1831 r. polską oświatę skupiały tam Uniwersytet Wileński i Liceum Krzemienieckie; po powstaniu listopadowym zamknięto je, a majątki powstańców konfiskowano.

31.Powstanie krakowskie i rabacja galicyjska (1846)

Na 1846 r. spiskowcy planowali powstanie w trzech zaborach, ale aresztowania w Poznańskiem zniweczyły plan. Walki wybuchły w lutym głównie w Wolnym Mieście Krakowie. Rząd Narodowy ogłosił manifest zapowiadający zniesienie pańszczyzny i nadanie chłopom ziemi; dyktatorem został Jan Tyssowski, a wyróżnił się radykalny działacz Edward Dembowski. Powstanie upadło na początku marca, a Kraków wcielono do Austrii. W tym samym czasie w zachodniej Galicji doszło do rabacji - krwawych napadów chłopów na dwory szlacheckie (przywódca: Jakub Szela), czemu sprzyjali austriaccy urzędnicy.

32.Wiosna Ludów (1848-1849)

Fala rewolucji, która w 1848 r. objęła dużą część Europy: Francję (obalenie króla i republika), państwa niemieckie, Austrię (upadek Metternicha), Węgry i państwa włoskie. Ludzie żądali konstytucji, swobód obywatelskich i zniesienia pańszczyzny, a narody - zjednoczenia lub niepodległości. Na ziemiach polskich doszło do powstania w Wielkim Księstwie Poznańskim (Ludwik Mierosławski), a w Galicji władze austriackie zniosły pańszczyznę i uwłaszczyły chłopów. Polacy walczyli też za granicą: generał Józef Bem dowodził na Węgrzech, a Mickiewicz utworzył legion we Włoszech.

33.Przyczyny pośrednie powstania styczniowego

Klęska Rosji w wojnie krymskiej (1853-1856) zmusiła nowego cara Aleksandra II do reform i złagodzenia rządów - to tzw. odwilż posewastopolska. W Królestwie ogłoszono amnestię, pozwolono założyć Towarzystwo Rolnicze. Rozbudziło to nadzieje Polaków; dodawało ich także powstanie zjednoczonego Królestwa Włoch (1861 r.). W 1861 r. w Warszawie odbywały się manifestacje patriotyczne, krwawo tłumione przez wojsko - w październiku wprowadzono stan wojenny. Margrabia Aleksander Wielopolski przeprowadził reformy (Szkoła Główna, polskie urzędy), lecz zwalczał spiski i nie zyskał poparcia.

34.„Biali” i „czerwoni”; branka - bezpośrednia przyczyna powstania

„Czerwoni” - głównie młodzież, rzemieślnicy, niżsi stopniem oficerowie - dążyli do szybkiego powstania połączonego z uwłaszczeniem chłopów; w 1862 r. utworzyli Komitet Centralny Narodowy. „Biali” - ziemianie i zamożne mieszczaństwo - chcieli najpierw wzmacniać kraj reformami i odkładali walkę na dogodniejszą chwilę. Aby rozbić spisek „czerwonych”, Wielopolski zarządził brankę - pobór do rosyjskiego wojska według imiennych list, obejmujący podejrzanych o konspirację. Przeprowadzono ją w Warszawie w styczniu 1863 r.; wielu zagrożonych uciekło do lasów, a przywódcy przyspieszyli wybuch.

35.Wybuch powstania - 22 stycznia 1863 r. i Tymczasowy Rząd Narodowy

22 stycznia 1863 r. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wydał manifest wzywający do walki narody dawnej Rzeczypospolitej. Ogłaszał on równość wszystkich obywateli, a dekrety nadawały chłopom na własność uprawianą ziemię; dziedzice mieli dostać odszkodowanie z funduszy państwa, a bezrolni uczestnicy walk - działki z dóbr narodowych. W nocy źle uzbrojone oddziały zaatakowały rosyjskie garnizony, lecz nie zdobyły większego miasta. Dyktatorami byli krótko Ludwik Mierosławski i Marian Langiewicz. Wiosną do powstania przyłączyli się „biali”.

36.Wojna partyzancka, państwo podziemne i Romuald Traugutt

Powstańcy nie mieli regularnej armii, dlatego prowadzili wojnę partyzancką: niewielkie oddziały, często z kosynierami, atakowały z zaskoczenia i kryły się w lasach. Walki objęły Królestwo, Litwę i Białoruś, słabiej Ukrainę. Krajem kierował tajny Rząd Narodowy z własną administracją, podatkami, pocztą i prasą - polskie państwo podziemne. Mocarstwa zachodnie ograniczyły się do not dyplomatycznych, a Prusy poparły Rosję. Ostatnim dyktatorem był od października 1863 r. Romuald Traugutt; aresztowany, został stracony 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli. Ostatnie oddziały walczyły do 1865 r.

37.Uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach

Uwłaszczenie to nadanie chłopom na własność uprawianej ziemi połączone ze zniesieniem pańszczyzny. Zabór pruski: reforma od 1811 r., w Poznańskiem od 1823 r.; trwała dziesiątki lat i objęła głównie większe gospodarstwa, a chłop płacił panu odszkodowanie lub oddawał część ziemi. Zabór austriacki: 1848 r., w czasie Wiosny Ludów; chłopi dostali ziemię, a dziedzicom odszkodowanie wypłaciło państwo. Zabór rosyjski (Królestwo Polskie): ukaz cara z 1864 r., wydany, by odciągnąć chłopów od powstania; ziemię dostała też część bezrolnych, a odszkodowanie dla dziedziców pokrył skarb z podatków.

38.Represje po powstaniu styczniowym

Władze carskie ukarały uczestników powstania i całe społeczeństwo. Setki osób stracono, tysiące zesłano na Syberię, często na katorgę - ciężkie roboty. Konfiskowano majątki ziemskie, zwłaszcza na Litwie, gdzie rządził generał-gubernator Michaił Murawjow, zwany Wieszatielem; na ziemian nakładano kontrybucje. Królestwo Polskie stopniowo traciło resztki odrębności: likwidowano jego osobne urzędy. Nasiliła się rusyfikacja - narzucanie języka rosyjskiego w urzędach i szkołach oraz usuwanie Polaków ze stanowisk. Represje dotknęły też Kościół katolicki: zamykano klasztory.

39.Wojna secesyjna (1861-1865) - przyczyny

Wojna domowa w Stanach Zjednoczonych między stanami Północy a Południa. Północ była uprzemysłowiona, opierała się na pracy najemnej i chciała wysokich ceł chroniących własne fabryki. Południe żyło z plantacji bawełny i tytoniu, na których pracowali czarnoskórzy niewolnicy, i wolało wolny handel. Spór dotyczył też tego, czy niewolnictwo będzie dozwolone w nowych stanach na zachodzie. Gdy w 1860 r. wybory prezydenckie wygrał przeciwnik rozszerzania niewolnictwa Abraham Lincoln, stany południowe ogłosiły secesję (wystąpienie z Unii) i utworzyły Skonfederowane Stany Ameryki.

40.Abraham Lincoln, przebieg wojny secesyjnej i zniesienie niewolnictwa

Wojna zaczęła się w kwietniu 1861 r. atakiem wojsk Południa na Fort Sumter. Początkowo sukcesy odnosili konfederaci dowodzeni m.in. przez generała Roberta Lee, ale Północ miała więcej ludzi, fabryk i linii kolejowych. Od 1 stycznia 1863 r. obowiązywała proklamacja prezydenta Lincolna o wyzwoleniu niewolników na terenach zbuntowanych. Przełomem była bitwa pod Gettysburgiem (lipiec 1863 r.). W kwietniu 1865 r. generał Lee skapitulował przed generałem Ulyssesem Grantem; kilka dni później Lincoln zginął w zamachu. W 1865 r. poprawka do konstytucji zniosła niewolnictwo w całych Stanach.