Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - lata 1865-1939

1.Zjednoczenie Włoch (Cavour, Garibaldi) i zjednoczenie Niemiec (Bismarck, 1871 r.)

Włochy jednoczyło Królestwo Sardynii (Piemont). Premier Camillo Cavour zdobył poparcie Francji i w 1859 r. pokonał z nią Austrię. W 1860 r. Giuseppe Garibaldi z ochotnikami w czerwonych koszulach opanował Sycylię i południe. W 1861 r. powstało Królestwo Włoch z królem Wiktorem Emanuelem II; Rzym przyłączono w 1870 r. Niemcy jednoczyły Prusy: premier Otto von Bismarck wygrał wojny z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870-1871). 18 stycznia 1871 r. w Wersalu proklamowano Cesarstwo Niemieckie z cesarzem Wilhelmem I.

2.Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych (1861-1865)

Wojna domowa między Północą (Unią) a Południem (Konfederacją). Przyczyny: przemysłowa Północ chciała ograniczenia niewolnictwa i wysokich ceł, a rolnicze Południe opierało plantacje bawełny na pracy niewolników. Gdy prezydentem wybrano Abrahama Lincolna, przeciwnika rozszerzania niewolnictwa, stany południowe ogłosiły secesję, czyli wystąpienie z Unii. Przełomem była bitwa pod Gettysburgiem (1863). Zwyciężyła Północ. Skutki: zachowanie jedności państwa, zniesienie niewolnictwa (1865), szybki rozwój przemysłu, ale też długo utrzymująca się dyskryminacja czarnoskórych.

3.Kolonializm - ekspansja państw europejskich w XIX w.

Kolonializm to podbój i podporządkowanie terenów zamorskich przez mocarstwa. Przyczyny: przemysł potrzebował tanich surowców i rynków zbytu, a kolonie dawały prestiż i bazy dla floty. Największe imperium stworzyła Wielka Brytania (z Indiami), drugie Francja; kolonie zdobywały też Niemcy, Belgia i Włochy. Na konferencji berlińskiej (1884-1885) ustalono zasady podziału Afryki; niepodległość zachowały tam Etiopia i Liberia. Skutki: wyzysk i przymusowa praca ludności, niszczenie miejscowych kultur, budowa kolei i portów, rywalizacja mocarstw prowadząca do konfliktów.

4.Nowe idee polityczne (liberalizm, socjalizm, nacjonalizm), emancypacja kobiet i kultura masowa

Liberalizm głosił wolność jednostki, równość wobec prawa i swobodę gospodarczą. Socjalizm (Karol Marks) domagał się poprawy losu robotników i wspólnej własności fabryk - drogą rewolucji (komuniści) albo reform (socjaldemokraci). Nacjonalizm stawiał interes własnego narodu ponad inne wartości. Emancypacja kobiet to walka o równe prawa: dostęp do nauki, pracy i wyborów (sufrażystki). Kultura masowa to treści dla szerokiej publiczności: tania prasa, powieść w odcinkach, kino (bracia Lumière, 1895), sport. Sprzyjały jej rozwój miast i powszechna nauka czytania.

5.Rusyfikacja w zaborze rosyjskim po powstaniu styczniowym

Rusyfikacja to narzucanie Polakom języka i kultury rosyjskiej. Po 1864 r. zlikwidowano resztki odrębności Królestwa Polskiego, nazywanego z czasem Krajem Przywiślańskim. Rosyjski stał się językiem urzędów, sądów i szkół; Szkołę Główną zamieniono na rosyjski uniwersytet. Szczególnie surowy nadzór nad szkołami w czasach kuratora Aleksandra Apuchtina (od 1879 r.) nazwano nocą apuchtinowską. Konfiskowano majątki powstańców, ograniczano Kościół katolicki, zlikwidowano Kościół unicki. Polacy odpowiadali tajnym nauczaniem, np. w warszawskim Uniwersytecie Latającym.

6.Germanizacja w zaborze pruskim: kulturkampf, Hakata, strajk dzieci we Wrześni 1901 r.

Germanizacja to narzucanie języka i kultury niemieckiej. Kulturkampf (walka o kulturę, lata 70. XIX w.) - polityka Bismarcka przeciw Kościołowi katolickiemu, która uderzała w polskość. Rugi pruskie (1885) - wysiedlenie Polaków bez obywatelstwa pruskiego. Komisja Kolonizacyjna (1886) wykupywała ziemię dla niemieckich osadników. Hakata (1894) - organizacja wspierająca niemczenie ziem wschodnich. We Wrześni w 1901 r. dzieci odmówiły nauki religii po niemiecku. Michał Drzymała po zakazie budowy domu zamieszkał w wozie. Skutek: wzrost solidarności Polaków.

7.Autonomia galicyjska i trójlojalizm

Autonomia galicyjska to samorząd, który Polacy w zaborze austriackim uzyskali w latach 60. XIX w., gdy osłabiona klęskami monarchia Habsburgów przekształciła się w Austro-Węgry. We Lwowie działał Sejm Krajowy, namiestnikiem był zwykle Polak, a język polski wrócił do urzędów, sądów, szkół i uniwersytetów w Krakowie i Lwowie. Rozwijały się nauka (Akademia Umiejętności) i partie polityczne, dlatego Galicję nazywano polskim Piemontem. Była jednak biedna i przeludniona. Trójlojalizm to postawa lojalności wobec władz każdego z trzech zaborów w zamian za ustępstwa.

8.Praca organiczna, praca u podstaw, ruch spółdzielczy i nowoczesna świadomość narodowa

Po klęsce powstania styczniowego pozytywiści odrzucili walkę zbrojną. Praca organiczna (w Wielkopolsce już od lat 30. XIX w.) to wzmacnianie narodu przez rozwój gospodarki: zakładanie fabryk, banków, spółek. Praca u podstaw to szerzenie oświaty wśród chłopów i robotników. Ruch spółdzielczy łączył drobnych wytwórców: w Wielkopolsce banki ludowe ks. Piotra Wawrzyniaka, w Galicji kasy Franciszka Stefczyka. Nowoczesna świadomość narodowa objęła też chłopów i robotników - sprzyjały jej czytelnie ludowe, prasa, towarzystwo „Sokół”, powieści Henryka Sienkiewicza i obrazy Jana Matejki.

9.Ruchy polityczne: PPS i Józef Piłsudski, Narodowa Demokracja i Roman Dmowski, ruch ludowy i Wincenty Witos

Socjaliści: Polska Partia Socjalistyczna powstała w 1892 r. w Paryżu; łączyła walkę o prawa robotników z niepodległością, a jej czołowym działaczem był Józef Piłsudski. SDKPiL (Róża Luksemburg) odrzucała niepodległość na rzecz rewolucji. Ruch narodowy: Narodowa Demokracja (endecja) Romana Dmowskiego stawiała na solidarność narodową i obronę polskości. Ruch ludowy: Stronnictwo Ludowe założono w 1895 r. w Rzeszowie (od 1903 r. PSL); broniło interesów chłopów, a działał w nim Wincenty Witos, później przywódca PSL „Piast”.

10.Rewolucja 1905-1907 na ziemiach polskich

Zaczęła się w Rosji po „krwawej niedzieli” w Petersburgu (styczeń 1905 r.), gdy wojsko strzelało do robotników; tłem były bieda i klęski w wojnie z Japonią. W Królestwie Polskim miała dwa wymiary. Społeczny: strajki robotników o wyższe płace i 8-godzinny dzień pracy, walki w Łodzi (czerwiec 1905 r.). Narodowy: strajk szkolny młodzieży żądającej polskiej szkoły, hasła autonomii. Car ogłosił manifest i powołał Dumę. Skutki: zgoda na prywatne szkoły z językiem polskim, legalne związki zawodowe i stowarzyszenia, większa swoboda religijna.

11.Przyczyny I wojny światowej: trójprzymierze, trójporozumienie (ententa), zamach w Sarajewie 1914 r.

Przyczyny: rywalizacja mocarstw o kolonie i rynki, wyścig zbrojeń, spór Francji z Niemcami o Alzację i Lotaryngię, konflikt Austro-Węgier z Rosją na Bałkanach. Europa podzieliła się na dwa bloki. Trójprzymierze (1882): Niemcy, Austro-Węgry, Włochy. Trójporozumienie, czyli ententa (ukształtowane do 1907 r.): Francja, Rosja, Wielka Brytania. Iskrą był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 r.: Serb Gawriło Princip zabił arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a sojusze wciągnęły kolejne państwa. Włochy w 1915 r. przeszły do ententy.

12.Przebieg I wojny: wojna pozycyjna, Verdun, rozejm w Compiègne 11 listopada 1918 r.

Niemcy chciały szybko pokonać Francję, lecz zatrzymała je bitwa nad Marną (1914). Na zachodzie zaczęła się wojna pozycyjna: armie tkwiły w okopach osłoniętych zasiekami, a ataki dawały znikome zyski przy ogromnych stratach. Symbolem stała się bitwa pod Verdun (1916). Na froncie wschodnim przeważała wojna manewrowa, z szybkimi przesunięciami wojsk. W 1917 r. do wojny po stronie ententy przystąpiły Stany Zjednoczone, a Rosja po rewolucji wycofała się z walk. Wyczerpane Niemcy podpisały rozejm 11 listopada 1918 r. w Compiègne.

13.Nowe rodzaje broni i postęp techniczny w czasie I wojny światowej

Wojna stała się starciem przemysłów. Karabin maszynowy i ciężka artyleria zmuszały żołnierzy do krycia się w okopach. Gazy bojowe zastosowano na dużą skalę w 1915 r. pod Ypres - odpowiedzią były maski przeciwgazowe. Czołgi, użyte przez Brytyjczyków w 1916 r. nad Sommą, miały przełamywać linie okopów. Samoloty służyły do zwiadu, walk powietrznych i bombardowań. Na morzach niemieckie okręty podwodne (U-Booty) zatapiały statki płynące do Wielkiej Brytanii, a ta blokowała niemieckie porty. Rozwinęły się też łączność radiowa i transport samochodowy.

14.Rewolucja lutowa i październikowa 1917 r. oraz wojna domowa w Rosji

Klęski na froncie, głód i drożyzna doprowadziły w Rosji do dwóch rewolucji. Lutowa (marzec 1917 r. według naszego kalendarza) obaliła carat: Mikołaj II abdykował, władzę objął Rząd Tymczasowy, obok którego działały rady robotników i żołnierzy. Październikowa (listopad 1917 r.) to zbrojny przewrót bolszewików Włodzimierza Lenina, którzy obiecywali pokój i ziemię. Bolszewicy zawarli z Niemcami pokój w Brześciu (1918) i wprowadzili dyktaturę. W wojnie domowej czerwoni pokonali białych, czyli przeciwników nowej władzy. W 1922 r. powstał Związek Sowiecki.

15.Legiony Polskie i orientacje polityczne Polaków przed I wojną i w jej trakcie

Przed wojną Polacy podzielili się na orientacje. Dmowski liczył na zjednoczenie ziem polskich pod berłem Rosji, Piłsudski - na walkę z Rosją u boku Austro-Węgier. 6 sierpnia 1914 r. z krakowskich Oleandrów wyruszyła I Kompania Kadrowa. Wkrótce przy armii austro-węgierskiej utworzono Legiony Polskie; I Brygadą dowodził Piłsudski. Działała też tajna Polska Organizacja Wojskowa. W 1917 r. większość legionistów I i III Brygady odmówiła przysięgi na braterstwo broni z wojskami Niemiec i Austro-Węgier (kryzys przysięgowy). Wielu z nich internowano, a Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu.

16.Mocarstwa wobec sprawy polskiej: akt 5 listopada 1916 r. i orędzie Wilsona

Na początku wojny zaborcy składali Polakom tylko ogólnikowe obietnice. Aktem 5 listopada 1916 r. cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli utworzenie Królestwa Polskiego z ziem odebranych Rosji, bez określenia granic - chcieli pozyskać polskiego rekruta. Akt umiędzynarodowił jednak sprawę polską. W 1917 r. prawo Polaków do niepodległości uznał rosyjski Rząd Tymczasowy. W styczniu 1918 r. prezydent USA Woodrow Wilson w orędziu złożonym z 14 punktów zapisał w punkcie 13. niepodległą Polskę z wolnym dostępem do morza. Ententa poparła ten cel w czerwcu 1918 r.

17.Komitet Narodowy Polski, Ignacy Jan Paderewski i Błękitna Armia

Komitet Narodowy Polski powstał w 1917 r. w Lozannie i przeniósł się do Paryża. Kierował nim Roman Dmowski, a państwa ententy uznały go za przedstawicielstwo narodu polskiego. Ignacy Jan Paderewski, światowej sławy pianista, zabiegał o sprawę polską w Stanach Zjednoczonych i zyskał przychylność prezydenta Wilsona. We Francji od 1917 r. tworzono Armię Polską, od koloru mundurów zwaną Błękitną Armią; w 1918 r. dowództwo objął gen. Józef Haller. Dzięki niej Polska miała wojsko po stronie zwycięskiej ententy. W 1919 r. armia przybyła do kraju i wzmocniła Wojsko Polskie.

18.Następstwa I wojny światowej - polityczne, społeczne i cywilizacyjne

Wojna pochłonęła miliony ofiar i pozostawiła wielu inwalidów oraz zrujnowane regiony. Upadły cztery cesarstwa: rosyjskie, niemieckie, austro-węgierskie i osmańskie, a na mapie Europy pojawiły się nowe lub odrodzone państwa, m.in. Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia. Wzrosło znaczenie Stanów Zjednoczonych. Kobiety, które zastąpiły mężczyzn w fabrykach, w wielu krajach uzyskały prawa wyborcze (w Polsce w 1918 r.). Upowszechniły się radio, kino, samochód i lotnictwo. Poczucie krzywdy i kryzysy ułatwiły narodziny ruchów skrajnych.

19.Traktat wersalski 1919 r. i Liga Narodów

Konferencja pokojowa w Paryżu zaczęła się w styczniu 1919 r.; decydowali przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Traktat z Niemcami podpisano w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Niemcy straciły kolonie oraz część ziem (Alzację i Lotaryngię na rzecz Francji), musiały płacić odszkodowania, ograniczyć armię do 100 tys. żołnierzy i zdemilitaryzować Nadrenię. Polska otrzymała Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie bez Gdańska, który stał się wolnym miastem. Liga Narodów z siedzibą w Genewie miała strzec pokoju, ale nie miała własnego wojska, a USA do niej nie weszły.

20.Totalitaryzm i faszyzm (Mussolini)

Totalitaryzm to system, w którym państwo dąży do pełnej kontroli nad życiem obywateli: rządzi jedna partia z wodzem na czele, obowiązuje jedna ideologia, działają cenzura, propaganda i policja polityczna, a przeciwników czeka terror. Faszyzm narodził się we Włoszech po I wojnie, wśród rozczarowania wynikami pokoju, bezrobocia i strachu przed rewolucją. Benito Mussolini stworzył ruch „czarnych koszul” i po marszu na Rzym w 1922 r. został premierem, a potem dyktatorem - duce. Faszyzm głosił kult państwa, wodza i siły oraz odrzucał demokrację.

21.Nazizm (Hitler 1933 r.) i wielki kryzys

Nazizm, czyli narodowy socjalizm, to ideologia partii NSDAP Adolfa Hitlera: rasizm, antysemityzm, żądanie „przestrzeni życiowej” na wschodzie i odwetu za traktat wersalski. Poparcie dał mu wielki kryzys gospodarczy, zapoczątkowany w 1929 r. krachem na giełdzie w Nowym Jorku - miliony Niemców straciły pracę. 30 stycznia 1933 r. Hitler został kanclerzem, a w 1934 r. wodzem (Führerem). Zdelegalizowano inne partie, działały Gestapo i SS, przeciwników zamykano w obozach koncentracyjnych (Dachau - jeden z pierwszych). Ustawy norymberskie (1935) pozbawiły Żydów praw obywatelskich.

22.Stalinizm - totalitaryzm sowiecki

Po śmierci Lenina (1924) władzę w Związku Sowieckim zdobył Józef Stalin. Kolektywizacja polegała na przymusowym odbieraniu chłopom ziemi i łączeniu gospodarstw w kołchozy; opornych, nazywanych kułakami, wywożono. Jej skutkiem był Wielki Głód na Ukrainie (1932-1933), który pochłonął miliony ofiar. Uprzemysłowienie prowadzono według planów pięcioletnich, często kosztem pracy więźniów łagrów. W czasie wielkiego terroru (1937-1938) policja polityczna NKWD aresztowała i mordowała rzekomych wrogów, także oficerów i działaczy partii. Stalina otaczał kult jednostki.

23.11 listopada 1918 r. i Tymczasowy Naczelnik Państwa - powstanie ośrodka władzy

Jesienią 1918 r. działało kilka polskich ośrodków władzy: Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie (7 listopada), Rada Regencyjna w Warszawie. 10 listopada z Magdeburga wrócił Józef Piłsudski. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, a 14 listopada władzę cywilną. 18 listopada powstał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, a 22 listopada dekret uczynił Piłsudskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. W styczniu 1919 r. premierem został Paderewski i wybrano Sejm Ustawodawczy.

24.Powstanie wielkopolskie (1918-1919)

Wielkopolska po rozejmie pozostawała w granicach Niemiec. 26 grudnia 1918 r. do Poznania przyjechał Ignacy Jan Paderewski, entuzjastycznie witany przez Polaków. Następnego dnia, 27 grudnia, wybuchły walki. Powstańcy szybko opanowali Poznań i większość regionu; dowodzili nimi Stanisław Taczak, a potem gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Walki przerwał rozejm w Trewirze w lutym 1919 r., który objął także front wielkopolski. Traktat wersalski przyznał Polsce niemal całą Wielkopolskę. Było to jedno z nielicznych zwycięskich polskich powstań.

25.Plebiscyty i powstania śląskie

Plebiscyt to głosowanie ludności o przynależności spornego terenu. Na Warmii, Mazurach i Powiślu (lipiec 1920 r.) Polska przegrała - głosowano w czasie ofensywy bolszewickiej i przypadło jej tylko kilka wsi. Na Górnym Śląsku były trzy powstania: pierwsze (1919) przeciw niemieckiemu terrorowi, drugie (1920) dało mieszaną policję plebiscytową. W plebiscycie z marca 1921 r. większość głosów padła za Niemcami. Trzecie powstanie (1921) pod wodzą Wojciecha Korfantego nie zmieniło wyniku głosowania, ale przyniosło korzystniejszy podział: Polska dostała mniejszą, lecz bardziej uprzemysłowioną część.

26.Wojna polsko-bolszewicka: Bitwa Warszawska 1920 r. i pokój ryski 1921 r.

Bolszewicy chcieli przenieść rewolucję na zachód Europy, a Piłsudski dążył do odsunięcia Rosji i sojuszu z Ukrainą Symona Petlury. Wiosną 1920 r. wojska polskie zajęły Kijów, lecz kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła pod Warszawę. W Bitwie Warszawskiej (sierpień 1920 r.) Polacy powstrzymali atak, a uderzenie znad Wieprza pod dowództwem Piłsudskiego rozbiło tyły wroga; bitwę nazywa się „cudem nad Wisłą”. Zwycięstwo potwierdziła bitwa nad Niemnem. Pokój ryski z 18 marca 1921 r. ustalił granicę wschodnią. Skutek: ocalenie niepodległości i zatrzymanie pochodu komunizmu.

27.Pozostałe granice II Rzeczypospolitej: Lwów, Wilno, Zaolzie, dostęp do morza

O Lwów i Galicję Wschodnią Polacy walczyli z Ukraińcami od listopada 1918 r.; miasta broniła m.in. młodzież - Orlęta Lwowskie. Wilno w październiku 1920 r. zajął gen. Lucjan Żeligowski, pozorując bunt wobec dowództwa; utworzył Litwę Środkową, w 1922 r. przyłączoną do Polski. Spór z Czechosłowacją o Śląsk Cieszyński rozstrzygnęły w 1920 r. mocarstwa - Zaolzie z licznymi Polakami przypadło Czechosłowacji. 10 lutego 1920 r. w Pucku gen. Józef Haller dokonał zaślubin Polski z morzem. Gdańsk był wolnym miastem. Granice budziły spory z większością sąsiadów.

28.Dziedzictwo zaborów i zniszczenia wojenne w odrodzonej Polsce

Odrodzona Polska składała się z ziem trzech zaborów, które przez ponad sto lat rozwijały się osobno. Różniły je prawo, waluty, systemy podatkowe i szkolne, a nawet szerokość torów kolejowych (w zaborze rosyjskim szersze). Dawny zabór pruski był najlepiej rozwinięty, a wschód kraju najbiedniejszy - stąd podział na Polskę A i B. Front przetaczał się przez ziemie polskie, więc zniszczone były wsie, mosty i fabryki, a wiele maszyn wywieziono. Panowały analfabetyzm i inflacja. Państwo musiało ujednolicić prawo, walutę, kolej, szkolnictwo i armię.

29.Konstytucja marcowa 1921 r. i Gabriel Narutowicz

Konstytucja z 17 marca 1921 r. wprowadziła republikę o ustroju demokracji parlamentarnej z trójpodziałem władz. Najsilniejszy był Sejm - uchwalał ustawy wraz z Senatem, a rząd odpowiadał przed nim i mógł być przez niego odwołany. Prezydenta wybierało na 7 lat Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat); miał on słabą pozycję. Obywatele zyskali równość wobec prawa i szerokie wolności. Częste zmiany rządów osłabiały państwo. Pierwszy prezydent, Gabriel Narutowicz, wybrany w grudniu 1922 r., został zamordowany 16 grudnia 1922 r. w warszawskiej Zachęcie. Zastąpił go Stanisław Wojciechowski.

30.Przewrót majowy 1926 r. i sanacja

Przyczyny: częste upadki rządów, spory partii w Sejmie, kłopoty gospodarcze i niechęć Piłsudskiego do rządów parlamentu. Gdy w maju 1926 r. powstał kolejny rząd Wincentego Witosa, Piłsudski z wiernymi oddziałami wkroczył do Warszawy. Po trzech dniach walk (12-14 maja) rząd i prezydent Wojciechowski ustąpili. Prezydentem został Ignacy Mościcki, a faktyczną władzę miał Piłsudski. Jego obóz nazwano sanacją, od hasła uzdrowienia państwa. Nowela sierpniowa z 1926 r. wzmocniła prezydenta kosztem Sejmu. Przewrót zakończył okres demokracji parlamentarnej.

31.Polski autorytaryzm i konstytucja kwietniowa 1935 r.

Autorytaryzm to rządy silnej władzy wykonawczej, która ogranicza rolę parlamentu i opozycji, ale nie kontroluje całego życia obywateli jak totalitaryzm. Sanacja utworzyła Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, a w 1930 r. uwięziła przywódców opozycji w twierdzy w Brześciu (m.in. Witosa). W 1934 r. powstał obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Konstytucja kwietniowa z 23 kwietnia 1935 r. dała prezydentowi władzę zwierzchnią: odpowiadał tylko „przed Bogiem i historią”. Po śmierci Piłsudskiego (12 maja 1935 r.) rządzili Ignacy Mościcki i Edward Rydz-Śmigły.

32.Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej

Polska leżała między Niemcami a Związkiem Sowieckim - dwoma państwami niegodzącymi się z jej granicami. Oparciem były sojusze z 1921 r.: z Francją (przeciw Niemcom) i z Rumunią (przeciw zagrożeniu ze wschodu). W latach 30. minister Józef Beck prowadził politykę równowagi, czyli utrzymywania poprawnych stosunków z oboma sąsiadami bez wiązania się z żadnym z nich. Jej wyrazem były pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934). Stosunki z Litwą i Czechosłowacją pozostawały złe z powodu sporów o Wilno i Zaolzie.

33.Społeczeństwo II Rzeczypospolitej i mniejszości narodowe

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym: Polacy stanowili około dwóch trzecich ludności. Najliczniejszą mniejszością byli Ukraińcy (południowy wschód), następnie Żydzi (głównie miasta i miasteczka), Białorusini (północny wschód) i Niemcy (zachód, Śląsk, Łódź); żyli też Litwini, Rosjanie, Czesi. Narodowość zwykle wiązała się z wyznaniem: katolicy rzymscy, grekokatolicy, prawosławni, wyznawcy judaizmu, ewangelicy. Większość mieszkańców żyła na wsi, często w małych, biednych gospodarstwach. Zdarzały się napięcia narodowościowe, zwłaszcza polsko-ukraińskie.

34.Reforma Grabskiego 1924 r.

Po wojnach państwo drukowało pieniądze bez pokrycia, co w 1923 r. wywołało hiperinflację - ceny rosły z dnia na dzień, a marka polska traciła wartość. Premier i minister skarbu Władysław Grabski zrównoważył budżet (podatki, oszczędności) i w 1924 r. przeprowadził reformę walutową: powstał Bank Polski, a markę polską zastąpił złoty. Stabilna waluta ułatwiła handel i oszczędzanie. Od 1925 r. gospodarce zaszkodziła wojna celna z Niemcami, które ograniczyły zakup polskiego węgla. Zmusiło to Polskę do szukania nowych rynków i wysyłania towarów drogą morską.

35.Gdynia, Centralny Okręg Przemysłowy i Eugeniusz Kwiatkowski

Gdańsk był wolnym miastem, więc Polska potrzebowała własnego portu. W latach 20. w rybackiej wsi Gdynia zbudowano port i miasto (prawa miejskie 1926); ze Śląskiem połączyła je magistrala węglowa. Budowę wspierał Eugeniusz Kwiatkowski, minister przemysłu i handlu, a w latach 1935-1939 wicepremier i minister skarbu. Po wielkim kryzysie, który w rolniczej Polsce był długi i dotkliwy, Kwiatkowski zainicjował budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego (od 1937 r.) w widłach Wisły i Sanu: huty w Stalowej Woli oraz zakładów w Mielcu, Rzeszowie i Dębicy. COP miał wzmocnić obronność i dać pracę.

36.Kultura i nauka II Rzeczypospolitej

Wprowadzono powszechny obowiązek szkolny i ograniczano analfabetyzm. Literatura: Władysław Reymont dostał w 1924 r. Nagrodę Nobla za „Chłopów”; tworzyli Stefan Żeromski, poeci grupy Skamander (Julian Tuwim), Witold Gombrowicz, Bruno Schulz. Nauka: lwowska szkoła matematyczna Stefana Banacha; Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali szyfr niemieckiej Enigmy. Rozwijała się kultura masowa: Polskie Radio nadawało od połowy lat 20., popularne były kino i sport. Lotnicy Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura wygrali w 1932 r. międzynarodowe zawody samolotów turystycznych.

37.Polityka Hitlera - rozbijanie ładu wersalskiego

Po 1933 r. Niemcy krok po kroku łamały traktat wersalski. Wystąpiły z Ligi Narodów (1933), przywróciły powszechną służbę wojskową i jawnie rozbudowywały armię (1935), a w 1936 r. wprowadziły wojsko do zdemilitaryzowanej Nadrenii. Francja i Wielka Brytania ograniczyły się do protestów. Hitler zbliżył się do faszystowskich Włoch i Japonii - powstała oś Berlin-Rzym-Tokio. Celem było zjednoczenie wszystkich Niemców w jednej Rzeszy i zdobycie „przestrzeni życiowej” na wschodzie. Brak reakcji Zachodu ośmielał Hitlera do kolejnych żądań.

38.Anschluss Austrii 1938 r. i konferencja w Monachium 1938 r. - polityka ustępstw Zachodu

Polityka ustępstw (appeasement) to zgoda Wielkiej Brytanii i Francji na żądania Hitlera w nadziei na uniknięcie wojny. W marcu 1938 r. Niemcy wkroczyły do Austrii i przyłączyły ją do Rzeszy (Anschluss). We wrześniu 1938 r. w Monachium Hitler, Mussolini, premier brytyjski Neville Chamberlain i francuski Édouard Daladier zdecydowali - bez udziału Czechosłowacji - o oddaniu Niemcom jej pogranicza, Sudetów. W październiku 1938 r. Polska zajęła Zaolzie. W marcu 1939 r. Hitler złamał układ: zajął Czechy i Morawy, a Słowacja stała się państwem zależnym od Niemiec.

39.Niemieckie żądania wobec Polski i gwarancje Zachodu (1938-1939)

Od jesieni 1938 r. Niemcy żądały od Polski zgody na włączenie Gdańska do Rzeszy oraz eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez polskie Pomorze, nazywane przez nich korytarzem. Polska odmówiła, bo oznaczałoby to uzależnienie od Niemiec. Po zajęciu Czech Wielka Brytania udzieliła Polsce gwarancji niepodległości (marzec 1939 r.), a Hitler wypowiedział deklarację z 1934 r. W maju 1939 r. minister Józef Beck odrzucił żądania w przemówieniu sejmowym. 25 sierpnia 1939 r. Polska i Wielka Brytania podpisały układ sojuszniczy.

40.Pakt Ribbentrop-Mołotow 23 sierpnia 1939 r.

Układ o nieagresji między III Rzeszą a Związkiem Sowieckim, podpisany w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa. Tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów; ziemie polskie miały zostać rozdzielone mniej więcej wzdłuż linii rzek Narew, Wisła i San, a w strefie sowieckiej znalazły się m.in. Finlandia, Estonia i Łotwa. Konsekwencje: Hitler uniknął groźby wojny na dwa fronty i 1 września 1939 r. zaatakował Polskę, a 17 września uderzyła na nią Armia Czerwona. Pakt nazywa się czwartym rozbiorem Polski.