Kujawsko-Pomorski Konkurs z Historii - wiek XVI-XVIII

1.Przyczyny wielkich odkryć geograficznych (XV-XVI w.)

Europejczycy sprowadzali ze Wschodu przyprawy, jedwab i inne drogie towary. Handel lądowy kontrolowali pośrednicy, a po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w 1453 r. stał się jeszcze trudniejszy i droższy. Szukano więc morskiej drogi do Indii. Żeglarzy pchała też żądza złota, chęć szerzenia chrześcijaństwa i ciekawość świata. Wyprawy umożliwiły wynalazki: karawela - zwrotny statek pełnomorski, kompas, astrolabium i dokładniejsze mapy. Pierwsze wyruszyły Portugalia i Hiszpania; w 1488 r. Bartłomiej Diaz dotarł do Przylądka Dobrej Nadziei.

2.Krzysztof Kolumb (1492 r.), Vasco da Gama, Ferdynand Magellan - wielkie wyprawy

Krzysztof Kolumb, żeglarz z Genui w służbie Hiszpanii, płynął na zachód, by dotrzeć do Indii. W 1492 r. dopłynął do wysp Ameryki Środkowej - do końca życia sądził, że to Azja, stąd nazwa „Indianie”. Vasco da Gama, Portugalczyk, opłynął Afrykę i w 1498 r. dotarł drogą morską do Indii. Ferdynand Magellan, Portugalczyk w służbie Hiszpanii, wyruszył w 1519 r. w pierwszą podróż dookoła świata. Zginął na Filipinach, a wyprawę dokończył w 1522 r. Juan Sebastian Elcano. Dowiodła ona w praktyce, że Ziemia jest kulą.

3.Skutki odkryć geograficznych dla Europy i Nowego Świata

W Ameryce hiszpańscy konkwistadorzy podbili państwa Azteków (Hernan Cortez) i Inków (Franciszek Pizarro). Wielu Indian zginęło w walkach, od ciężkiej pracy i chorób przywiezionych z Europy. Powstały kolonie, a do pracy na plantacjach zaczęto przywozić niewolników z Afryki. Do Europy trafiły ziemniaki, kukurydza, pomidory, kakao i tytoń, do Ameryki - konie, bydło i pszenica. Napływ złota i srebra wywołał wzrost cen. Główne szlaki handlu przeniosły się znad Morza Śródziemnego nad Atlantyk; zyskały Hiszpania i Portugalia, później Anglia i Niderlandy.

4.Renesans (odrodzenie) i humanizm

Renesans to epoka w kulturze, która narodziła się we Włoszech (XIV-XV w.) i w XVI w. objęła niemal całą Europę. Nawiązywała do kultury starożytnych Greków i Rzymian. Jej podstawą był humanizm - pogląd stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum, talenty i ziemskie życie. Humaniści uczyli się łaciny i greki, badali dawne teksty. Budowle renesansowe są harmonijne i symetryczne, mają kolumny, arkady, kopuły i attyki. Idee szybko się rozchodziły dzięki drukowi - ok. 1450 r. Jan Gutenberg zaczął drukować ruchomą czcionką.

5.Twórcy i uczeni renesansu: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Mikołaj Kopernik

Leonardo da Vinci - malarz, wynalazca i badacz przyrody, przykład człowieka renesansu o wielu talentach; namalował „Mona Lisę” i „Ostatnią Wieczerzę”. Michał Anioł - rzeźbiarz, malarz i architekt; wyrzeźbił „Dawida” i „Pietę”, pokrył freskami sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie. Mikołaj Kopernik - polski astronom, autor dzieła „O obrotach sfer niebieskich” (1543 r.). Przedstawił w nim teorię heliocentryczną: to Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca, a nie Słońce wokół Ziemi, jak wcześniej sądzono.

6.Reformacja - Marcin Luter (1517 r.) i Jan Kalwin

Reformacja to ruch religijny XVI w., który doprowadził do rozłamu w Kościele zachodnim. Przyczyny: bogactwo i świecki tryb życia części duchownych, kupowanie godności kościelnych, sprzedaż odpustów. W 1517 r. w Wittenberdze Marcin Luter ogłosił 95 tez przeciw odpustom. Uczył, że do zbawienia prowadzi wiara, a jej źródłem jest Biblia, którą przełożył na niemiecki. Jan Kalwin działał w Genewie; głosił predestynację i cenił pracę oraz skromne życie. W Anglii Henryk VIII utworzył Kościół anglikański. Skutek: nowe wyznania i wojny religijne.

7.Kontrreformacja i reforma katolicka: sobór trydencki, jezuici

Kościół katolicki odpowiedział na reformację własną odnową i walką z protestantyzmem, czyli kontrreformacją. Sobór trydencki (1545-1563) potwierdził naukę katolicką, nakazał biskupom przebywać w diecezjach, zakazał łączenia wielu godności i polecił zakładać seminaria kształcące księży. Utworzono Indeks ksiąg zakazanych, wzmocniono inkwizycję. Jezuici - zakon założony przez Ignacego Loyolę, zatwierdzony w 1540 r. - prowadzili misje i bezpłatne szkoły (kolegia) na wysokim poziomie. Do Polski sprowadzono ich w 1564 r.

8.Zygmunt I Stary i hołd pruski (1525 r.)

Zygmunt I Stary z dynastii Jagiellonów panował w latach 1506-1548; jego żoną była Włoszka Bona Sforza. Po ostatniej wojnie Polski z zakonem krzyżackim (1519-1521) wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec króla, przeszedł na luteranizm i rozwiązał zakon w Prusach. Zamianę państwa zakonnego w świeckie nazywamy sekularyzacją. W 1525 r. w Krakowie Albrecht złożył Zygmuntowi hołd lenny jako książę. Powstały Prusy Książęce - lenno Polski i pierwsze państwo luterańskie w Europie. Z czasem wyrosło z nich groźne dla Polski państwo pruskie.

9.Folwark pańszczyźniany i handel zbożem w XVI w.

Folwark to duże gospodarstwo szlachcica nastawione na produkcję zboża na sprzedaż. Pracowali w nim chłopi w ramach pańszczyzny - obowiązkowej, darmowej pracy na polu pana; w 1520 r. sejm ustalił ją na co najmniej jeden dzień w tygodniu z łana, później rosła. Chłop był przypisany do ziemi i nie mógł swobodnie opuścić wsi. Zboże spławiano Wisłą do Gdańska, skąd statki wiozły je do Europy Zachodniej. Szlachta się bogaciła, a Gdańsk stał się najbogatszym miastem kraju, ale położenie chłopów stopniowo się pogarszało.

10.Złoty wiek kultury polskiej: Wawel, Jan Kochanowski, Zygmunt II August

Wiek XVI nazywamy złotym wiekiem Polski: kraj był silny, zamożny i tolerancyjny. Zygmunt I Stary przebudował zamek na Wawelu w stylu renesansowym - powstał dziedziniec z arkadowymi krużgankami i Kaplica Zygmuntowska. Jego syn Zygmunt II August (1548-1572), ostatni męski potomek Jagiellonów, zgromadził tam kolekcję arrasów. Jan Kochanowski pisał po polsku fraszki, pieśni i „Treny”, po polsku tworzył też Mikołaj Rej. Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” żądał równości wobec prawa. Kanclerz Jan Zamoyski założył Zamość.

11.Unia lubelska (1569 r.) i Rzeczpospolita Obojga Narodów

Od unii w Krewie Polskę i Litwę łączyła głównie osoba władcy (unia personalna). Zygmunt II August nie miał potomka, a Litwie zagrażała Moskwa, więc dążono do trwalszego związku. W 1569 r. na sejmie w Lublinie zawarto unię realną. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów złożona z Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wspólne były: wybierany król, sejm, polityka zagraniczna i moneta. Osobne pozostały: urzędy, wojsko, skarb i sądownictwo. Wcześniej król włączył do Korony m.in. Podlasie, Wołyń i Kijowszczyznę, by złamać opór litewskich magnatów.

12.Stosunki wyznaniowe i narodowościowe; konfederacja warszawska (1573 r.)

Rzeczpospolita była państwem wielu narodów i religii. Żyli w niej Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi, Ormianie i Tatarzy. Obok katolików mieszkali prawosławni, luteranie, kalwiniści, bracia polscy (arianie), wyznawcy judaizmu i islamu. W 1573 r., w czasie bezkrólewia, szlachta uchwaliła konfederację warszawską. Gwarantowała ona pokój między wyznaniami i równe prawa szlachty bez względu na religię. Polskę nazywano państwem bez stosów, gdy na Zachodzie toczyły się wojny religijne. W unii brzeskiej (1596 r.) część prawosławnych uznała władzę papieża.

13.Wolna elekcja i artykuły henrykowskie (1573 r.)

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta (1572 r.) ustalono, że króla wybiera ogół szlachty: każdy szlachcic mógł przybyć na pole elekcyjne pod Warszawą i oddać głos (elekcja viritim). W bezkrólewiu państwem kierował prymas jako interrex. Pierwszą wolną elekcję w 1573 r. wygrał Francuz Henryk Walezy. Artykuły henrykowskie to stałe zasady ustroju, które miał zaprzysiąc każdy nowo wybrany król: wolna elekcja, sejm co dwa lata, zgoda sejmu na podatki, tolerancja religijna, prawo wypowiedzenia posłuszeństwa. Pacta conventa były osobistymi zobowiązaniami danego elekta.

14.Stefan Batory (1576-1586)

Henryk Walezy uciekł do Francji w 1574 r. W kolejnej elekcji na tron powołano Annę Jagiellonkę, a jej mężem i królem został Stefan Batory, książę Siedmiogrodu. Batory utworzył piechotę wybraniecką złożoną z chłopów z dóbr królewskich oraz Trybunał Koronny - najwyższy sąd dla szlachty. Przekształcił kolegium jezuickie w Wilnie w akademię. Gdy car Iwan IV Groźny zajął większość Inflant, król poprowadził trzy zwycięskie wyprawy: zdobył Połock i Wielkie Łuki, oblegał Psków. Rozejm w Jamie Zapolskim (1582 r.) przyznał Rzeczypospolitej Inflanty i ziemię połocką.

15.Wojny ze Szwecją w I połowie XVII w.; Kircholm (1605 r.)

Przyczyny: spór o Inflanty, rywalizacja o panowanie nad Bałtykiem i sprawy dynastyczne - Zygmunt III Waza, król Polski od 1587 r., odziedziczył też tron szwedzki, ale Szwedzi go zdetronizowali; on i jego synowie nie zrezygnowali z tych praw. W 1605 r. pod Kircholmem w Inflantach hetman Jan Karol Chodkiewicz rozbił znacznie liczniejszą armię szwedzką - o zwycięstwie przesądziła szarża husarii, ciężkiej jazdy ze skrzydłami. W 1627 r. polska flota wygrała bitwę morską pod Oliwą. Mimo to Szwedzi opanowali większość Inflant.

16.Wojny z Rosją na początku XVII w.; Kłuszyn (1610 r.)

Na początku XVII w. Rosję ogarnął kryzys zwany wielką smutą. Polscy magnaci poparli Dymitra Samozwańca, który podawał się za syna cara (dymitriady). W 1609 r. Zygmunt III rozpoczął wojnę, licząc na zdobycze i carską koronę. W 1610 r. pod Kłuszynem hetman Stanisław Żółkiewski pokonał wojska rosyjskie, bojarzy obrali carem królewicza Władysława, a Polacy zajęli moskiewski Kreml. W 1612 r. polska załoga skapitulowała, a rok później carem został Michał Romanow. Rozejm w Dywilinie dał Rzeczypospolitej Smoleńsk i największy zasięg terytorialny w jej dziejach.

17.Wojny z Turcją: Cecora, Chocim (1621 r.), odsiecz wiedeńska (1683 r.), Jan III Sobieski

Przyczyny: najazdy Kozaków na wybrzeża tureckie i Tatarów na Rzeczpospolitą oraz spór o wpływy w Mołdawii. W 1620 r. pod Cecorą Polacy ponieśli klęskę, zginął hetman Żółkiewski. Rok później pod Chocimiem wojska Chodkiewicza i Kozacy obronili obóz przed armią sułtana. W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski i zajęli Podole. Hetman Jan Sobieski pobił ich pod Chocimiem (1673 r.) i został królem Janem III. W 1683 r. dowodził odsieczą Wiednia i rozbił armię wezyra Kara Mustafy. Podole wróciło do Polski w pokoju karłowickim (1699 r.).

18.Powstanie Bohdana Chmielnickiego (1648 r.)

Kozacy zaporoscy - wolni wojownicy z Ukrainy - chcieli większego rejestru (listy Kozaków na żołdzie państwa) i szerszych praw. Ruskich chłopów obciążała pańszczyzna u magnatów, a prawosławni czuli się gorzej traktowani niż katolicy. W 1648 r. Bohdan Chmielnicki w sojuszu z Tatarami wywołał powstanie i zwyciężył nad Żółtymi Wodami, pod Korsuniem i Piławcami. Polacy obronili Zbaraż i wygrali pod Beresteczkiem (1651 r.). W 1654 r. w Perejasławiu Chmielnicki poddał Ukrainę carowi - wybuchła wojna z Rosją. Rozejm w Andruszowie (1667 r.) podzielił Ukrainę wzdłuż Dniepru.

19.Potop szwedzki (1655-1660) i pokój w Oliwie

W 1655 r. król Szwecji Karol X Gustaw najechał osłabioną wojnami Rzeczpospolitą. Pospolite ruszenie skapitulowało pod Ujściem, Litwę poddał Janusz Radziwiłł, a król Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Przełomem była obrona klasztoru na Jasnej Górze, którą kierował przeor Augustyn Kordecki. Stefan Czarniecki nękał Szwedów wojną szarpaną (podjazdową). W 1657 r. Polska zrzekła się zwierzchności nad Prusami Książęcymi. Pokój w Oliwie (1660 r.): Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu Szwecji, a większość Inflant pozostała przy Szwecji.

20.Następstwa wojen XVII w. i liberum veto

Wojny z połowy XVII w. zniszczyły kraj: spalone miasta i wsie, głód, zarazy, znaczny spadek liczby ludności, upadek handlu i rzemiosła. Rzeczpospolita utraciła m.in. większość Inflant, Smoleńsk, lewobrzeżną Ukrainę i lenno pruskie. Wzrosła potęga magnatów, a słabły władza króla i średnia szlachta. Zmalała tolerancja - w 1658 r. wygnano arian oskarżanych o sprzyjanie Szwedom. Sejm paraliżowało liberum veto („nie pozwalam”) - prawo jednego posła do zerwania obrad i unieważnienia uchwał. Po raz pierwszy sejm zerwał tak w 1652 r. poseł Władysław Siciński.

21.Barok i sarmatyzm

Barok to styl w sztuce od końca XVI do połowy XVIII w. Lubił przepych, bogate zdobienia, złocenia, faliste linie, ruch oraz kontrast światła i cienia; miał zadziwiać i poruszać uczucia. Wspierał go Kościół katolicki w dobie kontrreformacji. Przykłady w Polsce: kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie, pałac w Wilanowie. Sarmatyzm to kultura i poglądy polskiej szlachty, która uważała się za potomków starożytnych Sarmatów. Sarmata cenił złotą wolność, tradycję i katolicyzm, nosił kontusz, żupan i szablę. Z czasem sarmatyzm oznaczał też niechęć do obcych wzorów i reform.

22.Monarchia absolutna Ludwika XIV

W monarchii absolutnej król skupia pełnię władzy: sam stanowi prawa, kieruje rządem, dowodzi armią, decyduje o podatkach i wojnie, a nie kontroluje go żadne zgromadzenie stanowe. Wzorem była Francja Ludwika XIV (1643-1715), zwanego Królem Słońce. Nie zwoływał on Stanów Generalnych, rządził przez zależnych od siebie urzędników i utrzymywał wielką stałą armię. Możnych skupił na dworze w Wersalu, by ich kontrolować. Minister Jan Colbert popierał manufaktury i eksport, a ograniczał import (merkantylizm). W 1685 r. król odebrał swobody wyznaniowe hugenotom.

23.Monarchia parlamentarna w Anglii

W XVII w. królowie Anglii próbowali rządzić bez parlamentu, co doprowadziło do wojny domowej i ścięcia Karola I (1649 r.), a potem do rządów Olivera Cromwella. W 1689 r., po tzw. chwalebnej rewolucji, parlament uchwalił Deklarację praw. Odtąd król nie mógł bez zgody parlamentu nakładać podatków, zawieszać ustaw ani utrzymywać armii w czasie pokoju. Parlament składa się z Izby Lordów i wybieralnej Izby Gmin. Z czasem rząd (gabinet) zaczął odpowiadać przed parlamentem, a nie przed królem - stąd powiedzenie, że król panuje, ale nie rządzi.

24.Oświecenie i trójpodział władzy

Oświecenie to epoka XVIII w., zwana wiekiem rozumu. Jej myśliciele ufali rozumowi i doświadczeniu, krytykowali przesądy, nietolerancję i absolutyzm. Monteskiusz sformułował zasadę trójpodziału władzy: ustawodawcza (uchwala prawa), wykonawcza (rządzi) i sądownicza (sądzi) mają być rozdzielone i wzajemnie się kontrolować. Jan Jakub Rousseau głosił, że władza pochodzi od ludu (umowa społeczna). Wolter bronił tolerancji i wolności słowa. John Locke pisał o prawach naturalnych: do życia, wolności i własności. Denis Diderot kierował pracami nad Wielką Encyklopedią Francuską.

25.Oświecenie w nauce, literaturze i architekturze; reformy oświeceniowe

Nauka: wzorem myślenia stały się odkrycia Izaaka Newtona (prawo powszechnego ciążenia); Karol Linneusz uporządkował nazwy roślin i zwierząt, Benjamin Franklin wynalazł piorunochron, bracia Montgolfier zbudowali balon. Literatura: „Przypadki Robinsona Crusoe” Daniela Defoe, „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta. W architekturze panował klasycyzm - prosty, wzorowany na antyku. Władcy oświeceni reformowali państwa odgórnie. W Austrii Maria Teresa wprowadziła obowiązek szkolny, a Józef II zniósł poddaństwo osobiste chłopów i ogłosił tolerancję religijną.

26.Czasy saskie: August II Mocny, August III i Sejm Niemy (1717 r.)

Czasy saskie to panowanie dwóch królów z saskiej dynastii Wettynów: Augusta II Mocnego (1697-1733) i Augusta III (1733-1763). Polskę i Saksonię łączyła unia personalna. W wielkiej wojnie północnej (1700-1721) obce armie pustoszyły kraj, a Szwedzi osadzili na tronie Stanisława Leszczyńskiego. Spór Augusta II ze szlachtą rozstrzygnięto przy pośrednictwie cara Piotra I. Zatwierdził to w 1717 r. Sejm Niemy - jednodniowy, bez dyskusji, by nikt go nie zerwał. Ustalił stałe podatki na wojsko, ale ograniczył armię do ok. 24 tys. żołnierzy. Wzrosły wpływy Rosji.

27.Rzeczpospolita w I połowie XVIII w. - kryzys państwa i próby naprawy

Za Sasów państwo pogrążyło się w bezwładzie. Większość sejmów zrywano przez liberum veto, często za pieniądze obcych dworów lub magnatów. Skarb był pusty, armia nieliczna, a o polityce decydowały zwalczające się rody magnackie. Sąsiedzi - Rosja, Prusy i Austria - mieli silne armie i wtrącali się w elekcje: w 1733 r. obce wojska osadziły na tronie Augusta III wbrew wyborowi Stanisława Leszczyńskiego. Pojawiły się jednak początki reform: pijar Stanisław Konarski założył w 1740 r. Collegium Nobilium - nowoczesną szkołę dla młodzieży szlacheckiej - i krytykował liberum veto.

28.Przyczyny wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych

W Ameryce Północnej istniało 13 kolonii angielskich. Po kosztownej wojnie siedmioletniej (1756-1763) Wielka Brytania nałożyła na kolonistów nowe podatki i cła, m.in. opłaty stemplowe i cło na herbatę. Koloniści nie mieli posłów w parlamencie w Londynie, więc uznali to za bezprawie - żądali, by nie było podatków bez przedstawicielstwa. W 1773 r. w Bostonie wyrzucili do morza ładunek herbaty (tzw. bostońskie picie herbaty). W 1775 r. doszło do pierwszych walk z wojskiem brytyjskim. Wojna trwała do 1783 r., kiedy Wielka Brytania uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych.

29.Deklaracja Niepodległości (1776 r.), Jerzy Waszyngton i konstytucja USA

4 lipca 1776 r. przedstawiciele kolonii uchwalili Deklarację Niepodległości, której głównym autorem był Tomasz Jefferson. Głosiła, że ludzie mają prawo do życia, wolności i dążenia do szczęścia, a naród może zmienić rząd łamiący te prawa. Armią dowodził Jerzy Waszyngton, późniejszy pierwszy prezydent. Po zwycięstwie pod Saratogą kolonistów wsparła Francja. Konstytucja z 1787 r. - pierwsza nowoczesna konstytucja spisana - wprowadziła republikę, federację stanów i trójpodział władzy: Kongres, prezydent, Sąd Najwyższy. Niewolnictwa jednak nie zniesiono.

30.Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski w wojnie o niepodległość USA

Tadeusz Kościuszko, wychowanek Szkoły Rycerskiej, był w armii amerykańskiej inżynierem wojskowym. Zaprojektował umocnienia, które pomogły zwyciężyć pod Saratogą (1777 r.), oraz twierdzę West Point; doszedł do stopnia generała. Kazimierz Pułaski, wcześniej jeden z dowódców konfederacji barskiej, organizował i szkolił amerykańską kawalerię - nazywa się go ojcem tej formacji. Został śmiertelnie ranny w bitwie pod Savannah w 1779 r. Obaj są bohaterami Polski i Stanów Zjednoczonych; Kościuszko ideę wolności i równości chciał potem urzeczywistnić w ojczyźnie.

31.Przyczyny i wybuch rewolucji francuskiej (1789 r.)

Francja była monarchią absolutną ze społeczeństwem podzielonym na stany. Duchowieństwo i szlachta miały przywileje i prawie nie płaciły podatków; ciężary ponosił stan trzeci - mieszczanie i chłopi. Państwo było zadłużone, a nieurodzaj wywołał drożyznę i głód. Szerzyły się idee oświecenia. W 1789 r. Ludwik XVI zwołał Stany Generalne, by uchwalić podatki. Posłowie stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym, przedstawicielstwem całego narodu. 14 lipca 1789 r. lud Paryża zdobył Bastylię - więzienie będące symbolem absolutyzmu.

32.Deklaracja praw człowieka i obywatela; przebieg i rezultaty rewolucji francuskiej

W sierpniu 1789 r. Zgromadzenie zniosło przywileje stanowe i uchwaliło Deklarację praw człowieka i obywatela: ludzie są wolni i równi wobec prawa, władza pochodzi od narodu, każdemu przysługuje wolność słowa i wyznania oraz prawo własności. Konstytucja z 1791 r. uczyniła Francję monarchią konstytucyjną, w 1792 r. ogłoszono republikę, a w 1793 r. ścięto Ludwika XVI. Rządy jakobinów Maksymiliana Robespierre'a przyniosły terror i tysiące ofiar. Trwałe rezultaty: koniec absolutyzmu i podziału stanowego, równość wobec prawa, wzór praw obywatelskich.

33.Stanisław August Poniatowski i polskie oświecenie

Stanisław August Poniatowski, wybrany w 1764 r. przy poparciu carycy Katarzyny II, był ostatnim królem Polski (do 1795 r.). Już w 1765 r. założył Szkołę Rycerską, kształcącą przyszłych oficerów i urzędników; powstały też teatr publiczny i czasopismo „Monitor”. Na obiadach czwartkowych gościł uczonych i poetów. Ignacy Krasicki pisał bajki i satyry, Julian Ursyn Niemcewicz - komedię „Powrót posła”. Król rozbudował Łazienki z Pałacem na Wyspie w stylu klasycystycznym: prostym, symetrycznym, z kolumnami, wzorowanym na antyku. Na dworze malowali Marcello Bacciarelli i Canaletto.

34.Konfederacja barska (1768 r.) i I rozbiór Polski (1772 r.)

Rosja traktowała Rzeczpospolitą jak państwo zależne: jej ambasador Mikołaj Repnin wymusił na sejmie tzw. prawa kardynalne, utrwalające liberum veto i wolną elekcję pod gwarancją carycy. W 1768 r. w Barze na Podolu szlachta zawiązała konfederację w obronie wiary katolickiej i niezależności od Rosji, wymierzoną także w króla. Walki trwały cztery lata; wsławił się w nich Kazimierz Pułaski. Po klęsce konfederatów, w 1772 r., Rosja, Prusy i Austria dokonały I rozbioru. Prusy zajęły Pomorze Gdańskie bez Gdańska, Austria - południową Małopolskę i Lwów, Rosja - ziemie na wschodzie.

35.Komisja Edukacji Narodowej (1773 r.)

Komisję Edukacji Narodowej powołał sejm w 1773 r. Była pierwszą w Europie państwową władzą oświatową - czymś w rodzaju ministerstwa oświaty. Powstała po rozwiązaniu zakonu jezuitów przez papieża i przejęła jego szkoły oraz majątek. Wprowadziła nauczanie po polsku zamiast po łacinie, więcej nauk przyrodniczych, matematyki, historii i geografii, a także wychowanie fizyczne. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych opracowało nowe podręczniki. Zreformowano Akademię Krakowską (Hugo Kołłątaj) i Wileńską, zaczęto kształcić świeckich nauczycieli.

36.Sejm Wielki (1788-1792) i jego reformy

Sejm Wielki, zwany Czteroletnim, obradował w Warszawie w latach 1788-1792 pod laską marszałka Stanisława Małachowskiego. Zawiązano go jako konfederację, więc nie można go było zerwać. Reform chciało stronnictwo patriotyczne (Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki), sprzeciwiało się im stronnictwo hetmańskie. Sejm uchwalił powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy i stały podatek z dóbr szlachty i duchowieństwa. Prawo o miastach (1791 r.) dało mieszczanom miast królewskich nietykalność osobistą, prawo kupowania ziemi i dostęp do urzędów. Szlachtę bez ziemi odsunięto od sejmików.

37.Konstytucja 3 maja 1791 r.

Konstytucja 3 maja była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po amerykańskiej) nowoczesną konstytucją spisaną. Współtworzyli ją król Stanisław August, Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj. Wprowadziła trójpodział władzy: ustawodawczą miał dwuizbowy sejm, wykonawczą - król z radą zwaną Strażą Praw, sądowniczą - niezależne sądy. Zniosła liberum veto, wolną elekcję i konfederacje; tron stał się dziedziczny, a sejm decydował większością głosów. Chłopów wzięto pod opiekę prawa i rządu, lecz pańszczyzny nie zniesiono. Katolicyzm pozostał religią panującą przy tolerancji dla innych wyznań.

38.Konfederacja targowicka (1792 r.) i II rozbiór (1793 r.)

Przeciwnicy Konstytucji 3 maja - magnaci Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki - poprosili o pomoc Katarzynę II. W 1792 r. ogłosili w Targowicy konfederację w obronie dawnych wolności szlacheckich, a do kraju wkroczyła armia rosyjska. W wojnie w obronie konstytucji Polacy wygrali pod Zieleńcami (książę Józef Poniatowski) i walczyli pod Dubienką (Tadeusz Kościuszko), ale król uznał opór za beznadziejny i przystąpił do targowicy. Reformy obalono. W 1793 r. Rosja i Prusy - bez Austrii - dokonały II rozbioru. Targowica stała się symbolem zdrady.

39.Powstanie kościuszkowskie (1794 r.): Racławice, Uniwersał połaniecki

Po II rozbiorze okrojone państwo było zależne od Rosji, a armię miano zmniejszyć. 24 marca 1794 r. na rynku w Krakowie Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę jako Naczelnik powstania. 4 kwietnia pod Racławicami pokonał Rosjan; wsławili się kosynierzy - chłopi z kosami, wśród nich Bartosz Głowacki. W Warszawie do walki poprowadził lud szewc Jan Kiliński. Uniwersał połaniecki (7 maja) dawał chłopom wolność osobistą i zmniejszał pańszczyznę. Po klęsce pod Maciejowicami (październik) ranny Kościuszko trafił do niewoli. Rosjanie zdobyli Pragę i powstanie upadło.

40.III rozbiór (1795 r.) i przyczyny upadku Rzeczypospolitej

W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru; Stanisław August abdykował, a Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata. Warszawa przypadła Prusom, Kraków - Austrii, Wilno - Rosji. Przyczyny wewnętrzne upadku: słaba władza króla, liberum veto i wolna elekcja, samowola magnatów dbających o własne interesy, nieliczna armia i pusty skarb, ucisk chłopów i słabość miast, spóźnione reformy. Przyczyny zewnętrzne: wzrost potęgi Rosji, Prus i Austrii - monarchii absolutnych z wielkimi armiami - ich współdziałanie oraz stałe wtrącanie się w sprawy Rzeczypospolitej.