Konkurs Polonistyczny (lubelskie) - nauka o języku

1.Temat fleksyjny i końcówka fleksyjna

Wyraz odmienny dzieli się na dwie części. Temat fleksyjny niesie znaczenie wyrazu i w odmianie pozostaje taki sam albo zmienia się tylko nieznacznie. Końcówka fleksyjna to część, która zmienia się w odmianie i wskazuje formę: przypadek, liczbę, rodzaj albo osobę. Przykład: szkoł-a, szkoł-y, szkoł-ą - temat szkoł-, końcówki -a, -y, -ą. Końcówka bywa zerowa, czyli nie ma jej ani w wymowie, ani w piśmie: dom (por. dom-u, dom-em), ryb (por. ryb-a, ryb-y). Temat najłatwiej znaleźć, porównując kilka form tego samego wyrazu.

2.Oboczności, tematy oboczne i e ruchome

Oboczność to wymiana głosek w temacie fleksyjnym (albo w wyrazach pokrewnych). Tematy tego samego wyrazu, które różnią się taką wymianą, to tematy oboczne, np. ręk- i ręc-. Wymiana samogłosek: wóz - wozy (ó : o), ząb - zęby (ą : ę), ręka - rąk (ę : ą). Wymiana spółgłosek: ręka - ręce (k : c), noga - nodze (g : dz), mucha - musze (ch : sz). W jednej parze form może zajść kilka oboczności: stół - stole (ó : o oraz ł : l). E ruchome to oboczność e do zera - samogłoska e występuje w jednych formach, a w innych znika: pies - psa, sen - snu, matka - matek, okno - okien.

3.Deklinacja i koniugacja

Deklinacja to odmiana przez przypadki i liczby. Odmieniają się tak rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i większość zaimków (przymiotniki także przez rodzaje). Przypadki i pytania: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?), biernik (kogo? co?), narzędnik (z kim? z czym?), miejscownik (o kim? o czym?), wołacz (o!). Koniugacja to odmiana czasownika przez osoby, liczby, czasy i tryby, a w części form także przez rodzaje (czytał, czytała). Zaimek zalicza się do odmiennych części mowy, ale zaimki przysłowne (tam, tutaj, wtedy) są nieodmienne.

4.Podmiot gramatyczny i podmiot logiczny

Podmiot nazywa wykonawcę czynności albo to, o czym mowa w zdaniu. Podmiot gramatyczny stoi w mianowniku (kto? co?) i zgadza się z orzeczeniem w osobie i liczbie: Kot śpi. Dzieci biegają. Podmiot logiczny stoi w dopełniaczu (kogo? czego?). Pojawia się przy czasownikach zaprzeczonych typu nie ma, nie było oraz przy czasownikach oznaczających brak, nadmiar, ubywanie lub przybywanie: Nie ma chleba. Zabrakło wody. Przybyło uczniów. Orzeczenie ma wtedy formę 3. osoby liczby pojedynczej, a w czasie przeszłym - rodzaju nijakiego.

5.Podmiot domyślny, szeregowy i towarzyszący

Podmiot domyślny nie jest nazwany osobnym wyrazem - wskazuje go forma orzeczenia albo poprzednie zdanie: Czytam książkę (ja). Wrócili późno (oni). Podmiot szeregowy składa się z kilku równorzędnych wyrazów, połączonych spójnikiem lub przecinkiem: Ola i Tomek grają w szachy. Podmiot towarzyszący to rzeczownik w mianowniku połączony przyimkiem z z rzeczownikiem w narzędniku: Mama z córką poszły do kina. Przy podmiocie szeregowym i towarzyszącym orzeczenie stoi zwykle w liczbie mnogiej.

6.Zdanie bezpodmiotowe

Zdanie bezpodmiotowe ma orzeczenie, ale nie ma podmiotu i nie da się go dopowiedzieć. Tworzą je: czasowniki nazywające zjawiska przyrody i stany (Świta. Grzmi. Zmierzcha się.), formy bezosobowe zakończone na -no, -to (Zbudowano most. Zamknięto sklep.), bezosobowe formy z się (Mówi się o tym od dawna.) oraz wyrazy typu trzeba, można, warto, należy z bezokolicznikiem (Trzeba wracać.). To zdanie, a nie równoważnik zdania, bo zawiera orzeczenie. Różnica wobec podmiotu domyślnego: tam podmiot można wskazać (Wrócili - oni), tutaj nie.

7.Orzeczenie czasownikowe i orzeczenie modalne

Orzeczenie nazywa czynność lub stan. Orzeczenie czasownikowe to najczęściej czasownik w formie osobowej: Ania czyta. Jutro będziemy pisać test (złożona forma czasu przyszłego to jedno orzeczenie). Bywa też formą bezosobową: Zrobiono porządek. Orzeczenie modalne składa się z czasownika modalnego (móc, musieć, chcieć, umieć, powinien, trzeba, można, należy, warto) i bezokolicznika: Muszę odrobić lekcje. Trzeba uważać. Czasownik modalny wyraża możliwość, konieczność, powinność lub chęć, a bezokolicznik nazywa czynność.

8.Orzeczenie imienne: łącznik i orzecznik

Orzeczenie imienne składa się z dwóch części. Łącznik to forma czasownika być, stać się, zostać (rzadziej: okazać się, wydawać się); wskazuje osobę, liczbę, czas i tryb. Orzecznik niesie znaczenie - mówi, kim, czym lub jaki jest podmiot. Orzecznikiem bywa rzeczownik (zwykle w narzędniku), przymiotnik, zaimek, liczebnik lub przysłówek: Tata jest lekarzem. Niebo stało się szare. Ola została kapitanem drużyny. W czasie teraźniejszym łącznik bywa pomijany albo zastępowany słowem to: Czas to pieniądz. Uwaga: w zdaniu Brat został w domu orzeczenie jest czasownikowe.

9.Okoliczniki miejsca, czasu, sposobu oraz stopnia i miary

Okolicznik to określenie czasownika (rzadziej przymiotnika lub przysłówka), które podaje okoliczności czynności lub stopień cechy. Okolicznik miejsca odpowiada na pytania: gdzie? skąd? dokąd? którędy? (Mieszkam w Gdańsku. Wracam ze szkoły.). Okolicznik czasu: kiedy? odkąd? jak długo? (Wrócę jutro. Czekał od rana.). Okolicznik sposobu: jak? w jaki sposób? (Mówił cicho. Pisał starannie.). Okolicznik stopnia i miary: jak bardzo? w jakim stopniu? ile? (Bardzo się ucieszył. Trochę zmarzł.). Typ okolicznika rozpoznajemy po pytaniu zadanym od wyrazu określanego.

10.Okoliczniki celu, przyczyny, warunku i przyzwolenia

Okolicznik celu: po co? w jakim celu? (Poszedł po chleb. Ćwiczy dla zdrowia.). Okolicznik przyczyny: dlaczego? z jakiego powodu? (Spóźnił się z powodu korka. Drżał z zimna.). Okolicznik warunku: pod jakim warunkiem? w jakim wypadku? (W razie deszczu zostaniemy w domu.). Okolicznik przyzwolenia: mimo co? mimo czego? wbrew czemu? - nazywa przeszkodę, która nie powstrzymała czynności (Mimo zmęczenia biegł dalej. Wyszedł wbrew zakazowi.). Przyczyna tłumaczy, skąd coś się wzięło, a cel - do czego ktoś zmierza.

11.Wyrazy złożone: złożenia i zrosty

Wyrazy złożone powstają od dwóch (rzadziej większej liczby) wyrazów podstawowych i mają co najmniej dwa rdzenie. Złożenie to połączenie tematów słowotwórczych za pomocą wrostka, najczęściej -o-: parowóz (para + wozić), listonosz, wodospad, jasnowłosy; zdarzają się też inne wrostki, np. -i- w wyrazie dusigrosz. Zrost to wyrazy zrośnięte w jeden bez wrostka, w takiej kolejności i formie, w jakiej stały obok siebie: Wielkanoc, dobranoc, zmartwychwstać, Białystok, widzimisię. W niektórych zrostach odmieniają się oba człony: Białegostoku.

12.Zestawienia

Zestawienie to stałe połączenie dwóch lub więcej wyrazów pisanych osobno, które razem nazywają jedną rzecz, osobę lub pojęcie: Boże Narodzenie, czarna porzeczka, wieczne pióro, maszyna do szycia. Człony zestawienia zachowują własną odmianę (czarnej porzeczki, wiecznym piórem), ale znaczenie całości jest jedno: czarna porzeczka to nazwa gatunku krzewu, a nie dowolna porzeczka czarnego koloru. Porównanie trzech typów wyrazów złożonych: złożenie - tematy połączone wrostkiem (listonosz), zrost - wyrazy zrośnięte bez wrostka (dobranoc), zestawienie - wyrazy pisane osobno (Boże Narodzenie).

13.Zapożyczenia: anglicyzmy, germanizmy, galicyzmy, latynizmy, rusycyzmy

Zapożyczenie to wyraz (albo zwrot) przejęty z języka obcego. Nazwy pochodzą od języka źródłowego. Anglicyzmy - z angielskiego: weekend, komputer, mecz, dżinsy. Germanizmy - z niemieckiego: burmistrz, ratusz, rynek, cegła, dach. Galicyzmy - z francuskiego: bagaż, biżuteria, fotel, żakiet. Latynizmy - z łaciny: atrament, data, forma, natura. Rusycyzmy - z rosyjskiego: samowar, kołchoz, sputnik. Część zapożyczeń przyswoiła się tak dobrze, że nie czujemy ich obcości i odmieniamy je jak wyrazy rodzime (dach - dachu), inne zachowują obcą pisownię (weekend).

14.Polszczyzna potoczna i moda językowa (wyrazy modne)

Polszczyzna potoczna to odmiana języka używana w swobodnych, codziennych rozmowach z bliskimi i rówieśnikami. Jej cechy: krótkie, często niepełne zdania, słownictwo nacechowane emocjonalnie, zdrobnienia i zgrubienia, kolokwializmy (fajny, gadać, zawalić sprawdzian) oraz frazeologizmy. Kolokwializm w tekście oficjalnym zwykle jest błędem stylistycznym, choć bywa użyty celowo. Moda językowa to nadużywanie pewnych wyrazów i zwrotów, bo wydają się atrakcyjne lub nowoczesne. Wyrazy modne (np. masakra, generalnie, dokładnie zamiast tak) szybko się zużywają i wypierają dokładniejsze określenia.

15.Neologizmy: słowotwórcze, znaczeniowe (neosemantyzmy), frazeologiczne, zapożyczenia

Neologizm to nowy element języka - wyraz, znaczenie albo połączenie wyrazów. Neologizm słowotwórczy powstaje z cząstek już istniejących w języku, przez dodanie formantu lub złożenie: zmywarka (zmywać + -arka), światłowód, nastolatek. Neologizm znaczeniowy (neosemantyzm) to znany wyraz z nowym znaczeniem: mysz (urządzenie komputerowe), sieć (internet), chmura (miejsce przechowywania danych). Neologizm frazeologiczny to nowe stałe połączenie wyrazów: szara strefa, pranie pieniędzy. Neologizmem bywa też zapożyczenie - nowy wyraz przejęty z obcego języka: selfie, laptop, smartfon.

16.Neologizmy artystyczne (poetyckie) i funkcje neologizmów

Neologizm artystyczny (poetycki) tworzy pisarz lub poeta na potrzeby konkretnego utworu; zwykle nie wchodzi do języka ogólnego. Powstaje z istniejących cząstek, więc czytelnik domyśla się sensu - tak jak w wymyślonych tu na próbę słowach mgłolistny, szumiszcze, deszczośpiew. Funkcje neologizmów: w języku ogólnym nazywają nowe przedmioty, zjawiska i pojęcia (funkcja nazywająca) oraz pozwalają mówić krócej. W literaturze odświeżają język, zaskakują, budują nastrój, tworzą niepowtarzalny obraz świata, a czasem służą żartowi i grze słów.

17.Zdania złożone współrzędnie: łączne i rozłączne

W zdaniu złożonym współrzędnie zdania składowe są równorzędne - żadne nie określa drugiego i od żadnego nie zadajemy pytania o drugie. Zdanie łączne: treści się łączą, czynności zachodzą razem lub po sobie. Spójniki: i, oraz, ani, ni, a także (bywa też bez spójnika): Czytam książkę i słucham muzyki. Zdanie rozłączne: treści się wykluczają, możliwa jest jedna z nich. Spójniki: albo, lub, czy, bądź: Pójdziemy do kina albo zostaniemy w domu. Przed tymi spójnikami zwykle nie stawiamy przecinka, chyba że spójnik się powtarza: Ani nie zadzwonił, ani nie napisał.

18.Zdania złożone współrzędnie: przeciwstawne i wynikowe

Zdanie przeciwstawne: treść jednego zdania składowego przeciwstawia się treści drugiego. Spójniki: ale, lecz, a, jednak, zaś, natomiast: Chciałem wyjść, ale zaczął padać deszcz. Zdanie wynikowe: drugie zdanie podaje wynik, skutek lub wniosek z pierwszego. Spójniki: więc, zatem, toteż, dlatego: Zachorowałem, więc zostałem w domu. Przed spójnikami przeciwstawnymi i wynikowymi stawiamy przecinek, a bezpośrednio po spójniku przecinka zwykle nie stawiamy. Na wykresie wszystkie zdania współrzędne leżą na tym samym poziomie.

19.Zdanie nadrzędne i podrzędne; zdania podmiotowe i orzecznikowe

W zdaniu złożonym podrzędnie zdanie podrzędne określa zdanie nadrzędne, odpowiada na pytanie zadane od zdania nadrzędnego i zastępuje jedną z jego części. Zdanie podmiotowe zastępuje podmiot (kto? co?): Kto pyta, nie błądzi. Okazało się, że miał rację (co się okazało?). Zdanie orzecznikowe zastępuje orzecznik w orzeczeniu imiennym (kim jest? jaki jest?): Nasz ogród jest taki, jakim go zapamiętałem. Stał się tym, kim chciał być. W zdaniu nadrzędnym często stoi zapowiednik: ten, taki, tym. Zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

20.Zdania podrzędne przydawkowe i dopełnieniowe

Zdanie przydawkowe zastępuje przydawkę - określa rzeczownik ze zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile?: Kupiłem książkę, którą polecił mi brat (jaką książkę?). Zaczyna się najczęściej od zaimków który, jaki, czyj. Zdanie dopełnieniowe zastępuje dopełnienie - określa zwykle czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?): Wiem, że masz rację (co wiem?). Marzę o tym, żebyśmy pojechali nad morze (o czym marzę?). Najpierw znajdź orzeczenia, potem zadaj pytanie od zdania nadrzędnego.

21.Zdania podrzędne okolicznikowe czasu, miejsca i sposobu

Zdania okolicznikowe zastępują okolicznik zdania nadrzędnego. Okolicznikowe czasu (kiedy? odkąd? jak długo?): Gdy zadzwonił dzwonek, wyszliśmy z klasy. Wprowadzają je: gdy, kiedy, zanim, odkąd, dopóki, aż, ledwie. Okolicznikowe miejsca (gdzie? skąd? dokąd? którędy?): Pójdę tam, gdzie mnie jeszcze nie było. Wracam, skąd przyszedłem. Okolicznikowe sposobu (jak? w jaki sposób?): Zrobił to tak, jak go nauczono. Zachowywał się, jakby nic się nie stało. W zdaniu nadrzędnym często stoją zapowiedniki: wtedy, tam, tak.

22.Zdania podrzędne okolicznikowe celu, przyczyny, warunku i przyzwolenia

Okolicznikowe celu (po co? w jakim celu?): Uczy się pilnie, żeby rodzice byli z niego dumni. Spójniki: żeby, aby, by, ażeby. Okolicznikowe przyczyny (dlaczego? z jakiego powodu?): Nie przyszedł, ponieważ zachorował. Spójniki: bo, ponieważ, gdyż, dlatego że. Okolicznikowe warunku (pod jakim warunkiem?): Jeśli zdążę, przyjdę na mecz. Spójniki: jeśli, jeżeli, gdyby, o ile. Okolicznikowe przyzwolenia (mimo co? mimo czego?): Chociaż padało, poszliśmy na spacer. Spójniki: chociaż, choć, mimo że, pomimo że. Zdanie przyzwalające nazywa przeszkodę, która nie powstrzymała czynności.

23.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone, analiza składniowa i wykres zdania

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone zawiera co najmniej trzy wypowiedzenia składowe, połączone stosunkami współrzędności, podrzędności albo oboma rodzajami stosunków. Analiza składniowa krok po kroku: 1) podkreśl orzeczenia i wskaż imiesłowowe równoważniki zdań, 2) rozdziel i ponumeruj wypowiedzenia składowe, 3) wskaż zdanie lub zdania główne, 4) ustal, które wypowiedzenie łączy się z którym, 5) nazwij stosunki między nimi. Na wykresie wypowiedzenia współrzędne leżą na jednym poziomie, a podrzędne rysuje się niżej niż nadrzędne, zapisując pytanie, na które odpowiadają.

24.Imiesłowowy równoważnik zdania

Równoważnik zdania to wypowiedzenie bez orzeczenia, które jednak można dopowiedzieć, np. Cisza! (niech będzie cisza). Imiesłowowy równoważnik zdania jest zbudowany wokół imiesłowu przysłówkowego: współczesnego (-ąc: czytając, idąc) - czynność jednoczesna, albo uprzedniego (-wszy, -łszy: przeczytawszy, wyszedłszy) - czynność wcześniejsza. Przykłady: Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę. Zjadłszy obiad, odrobił lekcje. Wykonawca obu czynności musi być ten sam (błąd: Wracając ze szkoły, padał deszcz). Oddzielamy go przecinkiem; na wykresie jest członem podrzędnym.

25.Funkcje myślnika i wielokropka

Myślnik: zastępuje pominięty wyraz, najczęściej czasownik (Ja lubię góry, a brat - morze); wyodrębnia wtrącenie lub dopowiedzenie (Mój kolega - ten z Krakowa - przyjedzie jutro); zapowiada coś nieoczekiwanego albo uogólnienie po wyliczeniu; wprowadza wypowiedzi w dialogu i oddziela je od słów narratora. Wielokropek: oznacza przerwanie lub zawieszenie wypowiedzi, niedopowiedzenie, wahanie, wzruszenie (Chciałem ci powiedzieć...); przygotowuje na zaskakujące zakończenie (Otworzył pudełko, a tam... kot). Wielokropek w nawiasie kwadratowym [...] oznacza opuszczenie fragmentu cytatu.

26.Funkcje nawiasu i cudzysłowu

Nawias wyodrębnia treści poboczne, uzupełniające lub objaśniające: dopowiedzenia, przykłady, daty, objaśnienia skrótów i wyrazów, a w dramacie - didaskalia. Tekst w nawiasie można opuścić bez szkody dla budowy zdania. Cudzysłów służy do: przytaczania cudzych słów i cytatów; zapisywania tytułów utworów (w druku używa się też kursywy); oznaczania wyrazów użytych ironicznie albo w nietypowym znaczeniu (Ale z ciebie „pomocnik”!). Cudzysłów ma znak otwierający i zamykający. Kropkę kończącą zdanie stawiamy po cudzysłowie zamykającym.

27.Błąd językowy; błędy leksykalne i frazeologiczne

Błąd językowy to nieświadome odstępstwo od obowiązującej normy języka. Błąd leksykalny (wyrazowy) polega na użyciu wyrazu w niewłaściwym znaczeniu albo na pomyleniu wyrazów podobnych: bynajmniej zamiast przynajmniej, adoptować zamiast adaptować (pomieszczenie), efektowny zamiast efektywny (o skutecznej pracy). Błąd frazeologiczny to zniekształcenie stałego związku wyrazów - zmiana jego składu, formy albo znaczenia: odnieść porażkę zamiast ponieść porażkę, odgrywać znaczenie zamiast odgrywać rolę lub mieć znaczenie, w każdym bądź razie zamiast w każdym razie.

28.Błędy fleksyjne i składniowe

Błąd fleksyjny to niepoprawna odmiana wyrazu: zła końcówka, zły temat albo zła forma rodzaju lub liczby. Przykłady: poszłem zamiast poszedłem, umią zamiast umieją, nie ma kredków zamiast nie ma kredek, przyjacielami zamiast przyjaciółmi. Błąd składniowy to niepoprawne połączenie wyrazów w zdaniu: zły przypadek po czasowniku lub przyimku (używać długopis zamiast używać długopisu, przyglądać się na obraz zamiast przyglądać się obrazowi), brak zgody podmiotu z orzeczeniem, błędny szyk, niepoprawny imiesłowowy równoważnik zdania (Idąc do szkoły, zaczął padać deszcz).

29.Pleonazm i tautologia

Oba błędy polegają na zbędnym powtórzeniu tej samej treści. Pleonazm (potocznie: masło maślane) to połączenie wyrazu nadrzędnego z określeniem, które powtarza treść zawartą już w tym wyrazie: cofać się do tyłu, spadać w dół, fakt autentyczny, kontynuować dalej, miesiąc maj, okres czasu. Tautologia to połączenie wyrazów równorzędnych, które znaczą to samo lub prawie to samo: tylko i wyłącznie, zupełnie i całkowicie. Poprawiamy je, usuwając zbędny człon: cofać się, fakt, w maju, tylko. Zalicza się je do błędów leksykalnych.

30.Funkcje wypowiedzi: informacyjna (informatywna) i ekspresywna

Funkcja wypowiedzi to cel, w jakim nadawca mówi lub pisze. Funkcja informacyjna (informatywna): nadawca przekazuje wiedzę o świecie - fakty, dane, opisy. Dominują zdania oznajmujące i słownictwo neutralne: Pociąg odjeżdża o 8.15. Przeważa w notatce, komunikacie, haśle encyklopedycznym, rozkładzie jazdy. Funkcja ekspresywna: nadawca wyraża własne uczucia, emocje i oceny. Sygnały: wykrzyknienia, wyrazy typu och, ojej, zdrobnienia, zgrubienia, słownictwo wartościujące: Ale piękny widok! Och, jak mi przykro! Przeważa w pamiętniku, liście do bliskiej osoby, liryce.

31.Funkcje wypowiedzi: impresywna i fatyczna

Funkcja impresywna: nadawca chce wpłynąć na odbiorcę - nakłonić go do działania, zmienić jego zachowanie lub poglądy. Sygnały: tryb rozkazujący, bezpośrednie zwroty do odbiorcy, prośby, zakazy, apele: Zamknij okno. Proszę o ciszę. Przeważa w reklamie, regulaminie, apelu, przemówieniu. Funkcja fatyczna: służy nawiązaniu, podtrzymaniu lub zakończeniu kontaktu, a nie przekazaniu treści: Halo? Słyszysz mnie? Dzień dobry. Do zobaczenia. Jedna wypowiedź często łączy kilka funkcji, np. instrukcja obsługi informuje i zarazem kieruje działaniem odbiorcy (funkcja informacyjna i impresywna).

32.Głoski: samogłoski i spółgłoski, ustne i nosowe

Głoska to najmniejszy dźwięk mowy; w piśmie odpowiada jej litera albo połączenie liter (sz, cz, rz, ch, dz, dź, dż to dwuznaki - jedna głoska). Samogłoski: a, e, i, o, u (ó), y, ą, ę - powietrze płynie swobodnie; samogłoski tworzą sylaby. Spółgłoski to pozostałe głoski - powietrze napotyka przeszkodę (wargi, zęby, język). Głoski ustne: powietrze wydostaje się tylko ustami (a, e, o, b, t, s, k). Głoski nosowe: część powietrza przechodzi przez nos - samogłoski ą, ę oraz spółgłoski m, n, ń. Litera i przed samogłoską często tylko zmiękcza spółgłoskę: niebo to cztery głoski (ń-e-b-o).

33.Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne, twarde i miękkie

Głoski dźwięczne powstają przy drgających wiązadłach głosowych (drganie czuć po przyłożeniu palców do krtani), bezdźwięczne - bez drgań. Pary: b - p, d - t, g - k, w - f, z - s, ż (rz) - sz, ź - ś, dz - c, dż - cz, dź - ć. Samogłoski oraz m, n, ń, r, l, ł, j są dźwięczne i nie mają bezdźwięcznych odpowiedników w parach; ch (h) jest bezdźwięczne. Spółgłoski miękkie: ś, ź, ć, dź, ń, j oraz spółgłoski zmiękczone przez i (np. pi, bi, mi, ki, gi przed samogłoską). Miękkość oznacza w piśmie kreska (koń) albo litera i (siano). Pozostałe są twarde: s, z, t, d, n, sz, cz, ż.

34.Akcent paroksytoniczny

Akcent wyrazowy to mocniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. W języku polskim akcent jest stały i zwykle pada na przedostatnią sylabę - to akcent paroksytoniczny: SZKO-ła, ko-LE-ga, na-u-CZY-ciel, ko-le-ŻAN-ka. Gdy w odmianie przybywa sylab, akcent się przesuwa: ko-LE-ga, ko-le-GA-mi. Krótkie wyrazy bez własnego akcentu (np. się, mi, go, wiele przyimków) łączą się w wymowie z wyrazem sąsiednim. Partykuła nie przed jednosylabowym czasownikiem przejmuje akcent: NIE wiem, NIE chcę. Poprawny akcent jest cechą starannej wymowy.

35.Wyjątki od akcentu na przedostatnią sylabę

Na trzecią sylabę od końca akcentujemy: 1) czasowniki w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego: zro-BI-liś-my, czy-TA-liś-cie; 2) formy trybu przypuszczającego w liczbie pojedynczej i w 3. osobie liczby mnogiej: ZRO-bił-bym, na-pi-SA-ła-by, zro-BI-li-by; 3) wyrazy obcego pochodzenia zakończone na -ika, -yka: ma-te-MA-ty-ka, FI-zy-ka, gra-MA-ty-ka, bo-TA-ni-ka; 4) liczebniki typu CZTE-ry-sta, SIE-dem-set, O-siem-set. Na czwartą sylabę od końca: 1. i 2. osoba liczby mnogiej trybu przypuszczającego: zro-BI-li-byś-my, czy-TA-li-byś-cie.

36.Etykieta językowa i netykieta

Etykieta językowa to zasady grzeczności w mówieniu i pisaniu, dopasowane do sytuacji i odbiorcy. Obejmuje: powitania i pożegnania, zwroty grzecznościowe (proszę, dziękuję, przepraszam), formy pan, pani wobec dorosłych i osób nieznajomych, tytuły (pani profesor, panie doktorze), wielką literę w zwrotach do adresata listu (Ciebie, Państwu). Netykieta to zasady kulturalnego zachowania w internecie: przywitaj się i podpisz w e-mailu, wpisz temat wiadomości, nie pisz samymi wielkimi literami (to odpowiednik krzyku), nie obrażaj, nie rozsyłaj spamu, szanuj cudzą prywatność i prawa autorskie.

37.Frazeologizm: wyrażenie, zwrot, fraza; frazeologizmy biblijne i mitologiczne

Frazeologizm (związek frazeologiczny) to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym, innym niż suma znaczeń składników. Wyrażenie - ośrodkiem jest rzeczownik, przymiotnik lub przysłówek, bez czasownika: biały kruk, słomiany zapał. Zwrot - ośrodkiem jest czasownik: mieć muchy w nosie, rzucać słowa na wiatr. Fraza - ma postać samodzielnego zdania: Włos się jeży na głowie. Frazeologizmy biblijne: zakazany owoc, syn marnotrawny, hiobowa wieść, wdowi grosz. Frazeologizmy mitologiczne: pięta Achillesa, syzyfowa praca, puszka Pandory, koń trojański, nić Ariadny.

38.Słowotwórstwo, style językowe i retoryka - najważniejsze pojęcia

Słowotwórstwo: wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego przez dodanie formantu: dom - domek (-ek), pisać - pisarz (-arz), pisać - przepisać (prze-). Rodzina wyrazów to wyrazy o wspólnym rdzeniu: dom, domek, domowy, bezdomny. Stylistyka - style: potoczny (rozmowy), urzędowy (podanie, regulamin), artystyczny (literatura piękna), naukowy (terminy, ścisłość), publicystyczny (prasa). Retoryka: teza to twierdzenie, którego się dowodzi, argument ją uzasadnia, środki retoryczne (pytanie retoryczne, powtórzenie) wzmacniają przekaz. Manipulacja językowa to nieuczciwe wpływanie na odbiorcę.

39.Ortografia od 2026 r.: wielka i mała litera

Zasady od 1 stycznia 2026 r. (starsze słowniki ich nie uwzględniają). Wielką literą: nazwy mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi (Warszawianin, Mokotowianin); egzemplarze wyrobów (czerwony Ford); nazwy komet (Kometa Halleya); w nazwach obiektów przestrzeni publicznej początkowy wyraz, m.in. aleja, plac, park (Aleja Róż), ale ulica nadal małą; nazwy lokali (Apteka pod Orłem) i nagród (Nagroda Nobla). Małą literą: przymiotniki od nazw osobowych (dramat szekspirowski); tylko te od imion (rzadziej nazwisk) na -owy, -in (-yn), -ów - małą lub wielką (zosina lub Zosina lalka).

40.Ortografia od 2026 r.: pisownia łączna, rozdzielna i z łącznikiem

Zasady od 1 stycznia 2026 r. Rozdzielnie: cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami (Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry); nadal łącznie aby, żeby, gdyby, jakby, czyżby. Łącznie: nie- z imiesłowami odmiennymi bez względu na znaczenie; nie- z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi także w stopniu wyższym i najwyższym (niemilszy, nienajlepiej); półżartem, półserio, półspał, ale pół-Polka, pół-Francuzka; niby- i quasi- z wyrazami pisanymi małą literą (nibyartysta, quasinauka), ale niby-Polak. Przedrostek przed wielką literą - z łącznikiem: arcy-Europejczyk.