Konkurs Polonistyczny (lubelskie) - lektury etapu rejonowego

1.Antoine de Saint-Exupéry i „Mały Książę” - autor, rok wydania, gatunek

Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) był francuskim pisarzem i pilotem. „Mały Książę” ukazał się w 1943 r., z rysunkami samego autora i dedykacją dla przyjaciela, Leona Wertha. Utwór nazywa się baśnią filozoficzną, bo łączy baśniowe postacie (mówiąca róża, lis, żmija, chłopiec z gwiazd) z pytaniami o sens życia, przyjaźń i odpowiedzialność. Jest też przypowieścią: proste zdarzenia mają znaczenie przenośne i pouczają. Książka jest skierowana do dzieci i do dorosłych, którzy pamiętają, że kiedyś byli dziećmi.

2.Pilot - narrator „Małego Księcia” i awaria na Saharze

Narratorem jest pilot, który opowiada w pierwszej osobie o spotkaniu sprzed sześciu lat. Jako sześciolatek narysował węża boa trawiącego słonia, ale dorośli widzieli w rysunku kapelusz, więc porzucił rysowanie i został lotnikiem. Po awarii silnika ląduje na Saharze, tysiąc mil od ludzi, z zapasem wody na osiem dni. O świcie budzi go chłopiec prośbą o narysowanie baranka. Kolejne rysunki są odrzucane, dopiero skrzynka, w której baranek ma siedzieć, zachwyca Małego Księcia. Pilot naprawia samolot i przez kolejne dni poznaje historię chłopca.

3.Planeta B-612 - dom Małego Księcia; dorośli a dzieci

Mały Książę pochodzi z planety niewiele większej od domu. Narrator sądzi, że to asteroida B-612 (w części przekładów zapis B 612), którą raz dostrzegł turecki astronom. Uczonemu nie uwierzono z powodu stroju, a uwierzono, gdy powtórzył wykład we fraku. To przykład krytyki dorosłych: lubią liczby i pozory, pytają o wiek, wagę i zarobki, a nie o to, co istotne. Dzieci patrzą inaczej - potrafią zobaczyć baranka w skrzynce i słonia w wężu boa. Pilot należy do dorosłych, ale zachował coś z dziecięcej wrażliwości.

4.Baobaby i wulkany - obowiązki na planecie Małego Księcia

Na małej planecie trzeba codziennie dbać o porządek. Baobaby to groźne chwasty: ich nasiona tkwią w glebie, a młode pędy przypominają krzewy różane. Trzeba je wyrywać, gdy tylko da się je rozpoznać, bo dorosłe drzewa rozsadziłyby planetę korzeniami. Baobaby bywają odczytywane jako symbol zła lub złych nawyków, które łatwo usunąć tylko na początku. Mały Książę ma też trzy wulkany sięgające mu do kolan: dwa czynne i jeden wygasły. Wszystkie regularnie przeczyszcza, także wygasły, bo nigdy nic nie wiadomo.

5.Róża Małego Księcia - miłość i jej trudności

Róża wyrosła z nasionka przyniesionego nie wiadomo skąd. Jest piękna i pachnąca, ale próżna i kapryśna: chwali się czterema kolcami, żąda parawanu od przeciągów i klosza na noc, kaszle, by wzbudzić wyrzuty sumienia. Mały Książę bierze jej słowa zbyt poważnie, czuje się nieszczęśliwy i opuszcza planetę. Przy pożegnaniu róża wyznaje, że go kocha, i prosi o wybaczenie. Później chłopiec rozumie, że należało oceniać ją po czynach, a nie po słowach, i że był za młody, by umieć ją kochać. Róża bywa odczytywana jako obraz ukochanej osoby.

6.Sześć planet w „Małym Księciu”: Król, Próżny, Pijak, Bankier, Latarnik, Geograf

Przed przybyciem na Ziemię chłopiec odwiedza sześć planet, a na każdej mieszka jeden dorosły. Król chce rządzić wszystkim, choć nie ma poddanych. Próżny (w nowszym przekładzie pyszałek) czeka tylko na podziw. Pijak pije, żeby zapomnieć, że wstydzi się picia. Bankier (w nowszym przekładzie biznesmen) liczy gwiazdy i uważa je za swoją własność. Latarnik co minutę zapala i gasi latarnię, wierny przyjętej zasadzie - tylko on nie wydaje się chłopcu śmieszny, bo nie zajmuje się wyłącznie sobą. Geograf spisuje świat, którego nie ogląda, i radzi odwiedzić Ziemię.

7.Ziemia w „Małym Księciu”: żmija, góra z echem i ogród róż

Siódmą planetą jest Ziemia. Chłopiec ląduje na afrykańskiej pustyni i najpierw spotyka żmiję (w części przekładów: węża). Mówi ona zagadkami, że tego, kogo dotknie, zwraca ziemi, i obiecuje pomóc, gdy chłopiec zatęskni za swoją planetą. Potem Mały Książę rozmawia z niepozornym kwiatem, a na wysokiej górze odpowiada mu tylko echo. Wreszcie trafia do ogrodu, w którym rośnie pięć tysięcy róż podobnych do jego kwiatu. Płacze, bo sądził, że ma różę jedyną we wszechświecie, a teraz wydaje mu się ona zwyczajna.

8.Lis i oswajanie - nauka o przyjaźni i odpowiedzialności

Lis prosi Małego Księcia, by go oswoił. Oswoić znaczy stworzyć więzi: ktoś, kto był jednym z tysięcy, staje się jedyny na świecie i potrzebny. Oswajanie wymaga cierpliwości, milczenia i stałych pór spotkań (lis nazywa je rytuałami). Dzięki lisowi chłopiec rozumie, że jego róża jest wyjątkowa, bo to jej poświęcił czas. Na pożegnanie lis zdradza sekret: naprawdę poznaje się sercem, bo rzeczy najważniejsze są niewidoczne dla oczu. Dodaje, że za to, co się oswoiło, jest się odpowiedzialnym już zawsze.

9.Studnia i powrót Małego Księcia - zakończenie utworu

Ósmego dnia awarii kończy się woda. Pilot i chłopiec idą nocą przez pustynię i o wschodzie słońca znajdują studnię; woda jest jak podarunek, bo kosztowała wysiłek i dzieli się ją z przyjacielem. Mija rok od przybycia chłopca na Ziemię, więc jego gwiazda znów stoi nad miejscem lądowania. Mały Książę umawia się ze żmiją, której ukąszenie ma mu pozwolić wrócić do róży. Pada cicho na piasek, a rano pilot nie znajduje ciała. Pilot, który zdążył naprawić samolot, wraca do ludzi; gwiazdy przypominają mu śmiech przyjaciela. Zakończenie pozostaje otwarte.

10.Aleksander Fredro i „Zemsta” - komedia wystawiona w 1834 r., motto

Aleksander Fredro (1793-1876) jest uznawany za najwybitniejszego polskiego komediopisarza. „Zemsta” to komedia w czterech aktach, pisana wierszem; po raz pierwszy wystawiono ją w 1834 r. we Lwowie. Akcja toczy się w ciągu jednego dnia w zamku na wsi, wśród szlachty. Utwór poprzedza motto - zdanie dawnego pisarza Andrzeja Maksymiliana Fredry o tym, że nie ma nic tak złego, co nie przydałoby się na dobre. Zapowiada ono zakończenie: z chęci zemsty wynika zgoda.

11.Cześnik Maciej Raptusiewicz - bohater „Zemsty”

Cześnik to stary szlachcic, stryj i opiekun Klary, mieszkający w jej części zamku. Jest porywczy, gwałtowny i głośny, ale szczery i honorowy: gdy Rejent wchodzi do jego domu, Cześnik odkłada szablę, bo gościowi nie wolno zrobić krzywdy. Stale powtarza powiedzonko „mocium panie”. Chce się ożenić z bogatą Podstoliną, a z Rejentem toczy nieustanne spory. Na koniec, by dokuczyć sąsiadowi, sam doprowadza do ślubu Klary z Wacławem. Nazwisko Raptusiewicz pochodzi od słowa raptus, czyli człowiek gwałtowny, w gorącej wodzie kąpany.

12.Rejent Milczek - bohater „Zemsty”

Rejent jest sąsiadem i przeciwnikiem Cześnika, ojcem Wacława. Mówi cicho, słodko i pobożnie, często powtarza „Niech się dzieje wola nieba”, lecz w rzeczywistości jest przebiegły, chciwy i bezwzględny. Zamiast bić się, woli proces: tak wypytuje murarzy o bójkę, by ich zeznania obciążyły Cześnika, a potem odprawia ich bez zapłaty. Wbrew woli syna chce go ożenić z Podstoliną i zabezpiecza to umową z karą stu tysięcy. Nazwisko Milczek kojarzy się z milczeniem i skrytością - to człowiek, który ukrywa prawdziwe zamiary. Jest przeciwieństwem wybuchowego Cześnika.

13.Papkin - samochwał i tchórz z „Zemsty”

Papkin to zubożały szlachcic zależny od Cześnika, który używa go do posyłek. Przechwala się męstwem i powodzeniem, nazywa swoją szpadę Artemizą, a naprawdę jest tchórzem: podczas bójki przy murze chowa się za róg domu. Kocha się w Klarze, a ta żąda od niego długiego milczenia, postu i przywiezienia krokodyla. Po wizycie u Rejenta wierzy, że został otruty winem, i spisuje testament, w którym zapisuje Klarze angielską gitarę i kolekcję motyli. Komizm tej postaci polega na kontraście między słowami a czynami.

14.Klara i Wacław - zakochani z dwóch zwaśnionych domów

Klara Raptusiewiczówna to bratanica Cześnika, bogata i rozsądna panna; nie zgadza się na ucieczkę z ukochanym, bo nie chce niesławy. Wacław Milczek, syn Rejenta, jest odważny i pomysłowy: daje się wziąć Papkinowi do niewoli jako rzekomy komisarz Rejenta, żeby dostać się do domu Cześnika i być blisko Klary. Próbuje też pogodzić sąsiadów, ale bez skutku. W czasach studenckich podawał się za księcia i zalecał do późniejszej Podstoliny, co teraz komplikuje jego sytuację. Młodzi pobierają się dzięki kłótni starszych, a nie mimo niej.

15.Podstolina Hanna i Dyndalski - postacie drugoplanowe „Zemsty”

Podstolina Hanna (Wacław nazywa ją Anną) to wdowa po trzech mężach, daleka krewna Klary, goszcząca w domu Cześnika. Szuka bogatego męża: przyjmuje oświadczyny Cześnika, potem zgadza się na umowę z Rejentem i ślub z Wacławem, którego kiedyś kochała. Na końcu wyznaje, że majątek miała tylko czasowo i że przypada on Klarze. Dyndalski to stary marszałek, czyli zarządca dworu Cześnika, wierny i powolny. Cześnik dyktuje mu list, który miał udawać pismo Klary do Wacława. Wśród służby są też dworzanin Śmigalski i kuchmistrz Perełka.

16.Spór o mur graniczny i zamek w „Zemście”

Cześnik i Rejent mieszkają w dwóch częściach tego samego zamku, przedzielonych murem granicznym, który jest częściowo zburzony. Rejent każe murarzom naprawić mur, a Cześnik uważa, że mur ma zostać taki, jaki był przy kupnie. Wysyła więc Papkina i służbę, by przepędzili robotników - dochodzi do bójki, którą sąsiedzi obserwują z okien. Mur jest przyczyną i znakiem niezgody: dzieli domy, tak jak upór dzieli ludzi. Zarazem przez wyłom w murze zakrada się do Klary Wacław. Po kłótni Cześnik planuje pojedynek, a Rejent proces.

17.Plan małżeństwa, list dyktowany Dyndalskiemu, ślub Klary i Wacława, zgoda

Rejent, chcąc zranić Cześnika, odbiera mu narzeczoną: skłania Podstolinę do umowy ślubnej z Wacławem. Cześnik, który już wcześniej wyzwał Rejenta na pojedynek, obmyśla lepszą zemstę - zwabić Wacława i ożenić go z Klarą. Dyktuje Dyndalskiemu list, lecz wplata w niego swoje „mocium panie”, więc drze papier i posyła ustne zaproszenie. Schwytany Wacław chętnie bierze ślub z Klarą w kaplicy. Rejent przychodzi za późno. Klara obiecuje zapłacić Podstolinie sto tysięcy kary, Rejent błogosławi młodych, a Cześnik podaje mu rękę. Zemsta kończy się zgodą.

18.Komizm postaci, sytuacji i słowa oraz nazwiska znaczące w „Zemście”

Komizm postaci polega na wyolbrzymieniu cech bohatera: Papkin jest tchórzem udającym rycerza, Cześnik - raptusem, Rejent - świętoszkiem. Komizm sytuacji tworzą zabawne zdarzenia, np. dyktowanie listu miłosnego przez Cześnika, pisanie testamentu przez zdrowego Papkina albo wzięcie Wacława do niewoli. Komizm słowa to śmieszne powiedzonka, przechwałki i gra znaczeń, np. powtarzane „mocium panie”. Nazwiska znaczące podpowiadają charakter: Raptusiewicz (raptus - gwałtownik), Milczek (milczy i knuje), Papkin (kojarzony z papką - darmozjad), Dyndalski (dyndać), Śmigalski (śmigać).

19.Adam Mickiewicz, „Świtezianka” - ballada z tomu „Ballady i romanse” (1822)

Adam Mickiewicz (1798-1855) wydał w 1822 r. w Wilnie tom „Ballady i romanse”. Tę datę przyjmuje się za początek romantyzmu w Polsce. Romantyzm to epoka, która ceniła uczucie, wyobraźnię, tajemnicę, przyrodę i wierzenia ludu bardziej niż chłodny rozum. „Świtezianka” należy do tego tomu. Jej tytuł oznacza nimfę wodną z jeziora Świteź, które leży w okolicach Nowogródka, w rodzinnych stronach poety. Utwór opowiada o strzelcu, który złamał przysięgę wierności, i o karze, jaka go za to spotkała.

20.„Świtezianka” - strzelec, dziewczyna i przysięga wierności

Nad jeziorem Świteź, przy świetle księżyca, pod modrzewiem spotykają się młody strzelec z pobliskiego boru i tajemnicza dziewczyna. Ona daje mu maliny, on jej kwiaty do wianka. Narrator nie wie, kim jest dziewczyna ani skąd przychodzi. Strzelec prosi ją, by z nim zamieszkała. Dziewczyna nie ufa męskiej stałości, więc chłopiec klęka, bierze w dłoń garść piasku i przysięga wierność, wzywając piekielne moce i blask księżyca. Dziewczyna ostrzega: kto złamie przysięgę, temu biada za życia i po śmierci. Potem znika.

21.„Świtezianka” - próba, kara i modrzew

Gdy strzelec wraca sam brzegiem jeziora, z wody wynurza się piękna dziewica i kusi go, by porzucił tamtą i pląsał z nią po falach. Strzelec waha się, ale ulega: zapomina o ukochanej i biegnie na środek jeziora. Wtedy rozpoznaje w kusicielce dziewczynę spod lasu - to była próba wierności, której nie wytrzymał. Kara jest surowa: strzelec ginie w wodnej otchłani, a jego dusza ma przez tysiąc lat cierpieć przy modrzewiu, świadku przysięgi. Odtąd nocą widać dwa cienie: ona pląsa po jeziorze, on jęczy pod drzewem.

22.Cechy ballady na przykładzie „Świtezianki”

Ballada to gatunek synkretyczny, czyli łączący cechy trzech rodzajów literackich. Z epiki ma narratora i fabułę, z liryki - nastrój, wiersz i rymy, z dramatu - dialogi bohaterów. Synkretyzm rodzajowy to właśnie takie połączenie. Inne cechy: fantastyka (nimfa wodna, duchy), ludowość (wierzenia i moralność ludu, prosty bohater), tajemniczy nastrój i niedopowiedzenia. Natura nie jest tłem, lecz uczestniczy w zdarzeniach i wymierza karę: wzburzone jezioro pochłania wiarołomcę. Główna myśl to ludowa zasada winy i kary - zło nie uchodzi bezkarnie.

23.Sławomir Mrożek, „Artysta” - bohaterowie i sytuacja

Sławomir Mrożek (1930-2013) to polski prozaik, dramatopisarz i rysownik, mistrz krótkiej formy satyrycznej. „Artysta” jest bardzo krótkim opowiadaniem. Jego bohaterami są zwierzęta zachowujące się jak ludzie: Kogut i Lis, a towarzyszy im narrator, który opowiada zdarzenie. Punktem wyjścia jest ogłoszenie cyrku. W rozmowie z dyrektorem okazuje się, że Kogut nie chce występować jako kogut - chce być lwem. Zwierzęcy bohaterowie i pouczający sens zbliżają utwór do bajki, dlatego określa się go jako opowiadanie - bajkę.

24.Wymowa „Artysty”: parabola, satyra na próżność, humor, ironia, groteska

„Artysta” jest parabolą, czyli utworem, w którym zdarzenia są pretekstem do ogólniejszej prawdy o ludziach. Kogut, który chce być lwem, to obraz kogoś, kto ma o sobie zbyt wysokie mniemanie i sięga po rolę ponad swoje możliwości. Utwór jest satyrą na próżność i przerost ambicji, a jego tytuł można odczytać ironicznie. Ironia to mówienie czegoś innego, niż się naprawdę myśli, zwykle z drwiną. Groteska łączy śmieszność z dziwnością i przesadą: zwierzę rozmawia z dyrektorem cyrku jak człowiek. Humor służy tu ocenie ludzkich wad.

25.Juliusz Słowacki i „Balladyna” (1839) - tragedia, dramat romantyczny

Juliusz Słowacki (1809-1849) to obok Mickiewicza najważniejszy poeta polskiego romantyzmu. „Balladyna” ukazała się w 1839 r. w Paryżu; autor nazwał ją tragedią w pięciu aktach. Akcja toczy się w bajecznych, przedhistorycznych czasach nad jeziorem Gopło i w Gnieźnie. Jest to dramat romantyczny: nie trzyma się dawnych reguł, miesza sceny poważne i komiczne, świat realny i fantastyczny, przenosi akcję z chaty do zamku i na pole bitwy. Tragedią czyni utwór los bohaterki, która przez własne zbrodnie zmierza do klęski. Całość zamyka żartobliwy epilog.

26.Balladyna - główna bohaterka dramatu

Balladyna to starsza córka ubogiej Wdowy, piękna, dumna i żądna awansu. Początkowo spotyka się potajemnie z Grabcem, ale gdy zjawia się bogaty Kirkor, chce za wszelką cenę zostać jego żoną. Zabija siostrę, a każda zbrodnia pociąga następną, bo trzeba ukryć poprzednią. Jako pani zamku wstydzi się matki i wypiera się jej. Dręczą ją strach i wyrzuty sumienia, lecz się nie cofa - postanawia żyć tak, jakby Boga nie było. Zdobywa koronę i zostaje królową, a wtedy musi osądzić własne zbrodnie.

27.Alina i Wdowa - siostra i matka Balladyny

Alina, młodsza córka Wdowy, jest dobra, pogodna i czuła dla matki. W lesie szybciej napełnia dzban malinami; ufnie i trochę dziecinnie przekomarza się z siostrą, nie przeczuwając niebezpieczeństwa. Ginie od noża Balladyny. Wdowa to uboga, kochająca matka, dumna z córek. W zamku Kirkora Balladyna trzyma ją w wieży i nazywa swoją mamką, a podczas uczty wypiera się jej i każe wypędzić w burzę. Oślepiona piorunem Wdowa skarży się potem królowej na wyrodną córkę, ale nie zdradza jej imienia nawet na torturach i umiera.

28.Kirkor i Pustelnik (król Popiel III); korona Lecha

Kirkor to szlachetny, prawy rycerz, pan zamku. Za radą Pustelnika szuka żony w ubogiej chacie i trafia do Wdowy. Po ślubie z Balladyną wyrusza do Gniezna, by przywrócić tron prawowitemu władcy; ginie w bitwie z wojskiem własnej żony i Kostryna. Pustelnik to wygnany król Popiel III, którego brat pozbawił tronu i któremu zabił dzieci. Ukrył on w lesie prawdziwą koronę Lecha - cudowny dar, od którego zależy pomyślność kraju. Rozpoznaje zbrodnię Balladyny i proponuje przywrócenie Aliny do życia, co pozwoliłoby usunąć znamię, ale Balladyna odmawia. Pustelnik ginie powieszony z jej rozkazu.

29.Goplana, Skierka i Chochlik - postacie fantastyczne „Balladyny”

Goplana to nimfa, królowa jeziora Gopło. Zakochuje się w Grabcu, a żeby odsunąć od niego dziewczynę z chaty, postanawia wydać ją za bogatego pana. Jej słudzy to dwa duszki: zwinny, posłuszny Skierka i leniwy, psotny Chochlik. Skierka sprawia, że Kirkor w drodze trafia do chaty Wdowy, i podsuwa matce pomysł z malinami; Chochlik wodzi Grabca po bezdrożach. Goplana nie chce zła, lecz jej wtrącanie się w ludzkie sprawy uruchamia ciąg nieszczęść. Na końcu na zawsze opuszcza Gopło - odlatuje z żurawiami na północ.

30.Grabiec i Filon - postacie z „Balladyny”

Grabiec to wesoły wiejski hulaka, kochanek Balladyny, lubiący jeść i pić. Goplana, której zalotów nie chce, zamienia go w wierzbę płaczącą - drzewo jest świadkiem zabójstwa Aliny. Potem nimfa spełnia jego marzenie: czyni go królem dzwonkowym, jak z talii kart, i daje mu prawdziwą koronę. Grabiec zjawia się na uczcie w zamku, a nocą ginie z ręki Balladyny, która chce korony. Filon to pasterz marzyciel szukający idealnej miłości. Zakochuje się w martwej Alinie, a później przynosi przed sąd nóż i dzban malin, oskarżając nieznanego zabójcę.

31.Maliny, zabójstwo Aliny i znamię na czole

Kirkor nie umie wybrać między siostrami, więc Wdowa (za podszeptem Skierki) proponuje próbę: żoną zostanie ta, która pierwsza przyniesie z lasu pełny dzban malin. Alina zbiera szybciej. Zazdrosna Balladyna żąda dzbanka, a gdy siostra się z nią droczy, zabija ją nożem pod wierzbą. Bierze maliny Aliny, wraca pierwsza i wychodzi za Kirkora; utrzymuje, że siostra uciekła. Na czole zabójczyni zostaje krwawa plama, której nie da się zmyć - znamię zbrodni. Balladyna zasłania je czarną wstążką. Plama jest symbolem winy, której nie można ukryć.

32.Fon Kostryn i kolejne zbrodnie Balladyny

Fon Kostryn to naczelnik straży w zamku Kirkora, podający się za potomka niemieckich książąt, ambitny i bezwzględny. Poznaje tajemnicę Balladyny i zostaje jej wspólnikiem oraz kochankiem. Razem zabijają Gralona, rycerza i posłańca Kirkora. Balladyna morduje śpiącego Grabca dla korony, każe zgładzić Pustelnika, a jej wojsko pod wodzą Kostryna zwycięża Kirkora pod Gnieznem. Na koniec truje samego Kostryna: kroi chleb nożem zatrutym z jednej strony i podaje mu skażoną połowę. Każda zbrodnia ma usunąć świadka lub przeszkodę w drodze do władzy.

33.Sąd i śmierć Balladyny od pioruna

Zgodnie ze zwyczajem nowa królowa musi przed koronacją osądzić zgłoszone sprawy. Kanclerz wzywa trzech oskarżycieli: lekarz mówi o otruciu Kostryna, Filon o zabójstwie dziewczyny pod wierzbą, a ślepa Wdowa o córce, która wypędziła matkę w burzę. Sprawcy są dla sądu nieznani, lecz za każdym razem jest nim Balladyna. Trzy razy wydaje wyrok śmierci - a więc skazuje samą siebie. Po trzecim wyroku piorun zabija królową. To kara wymierzona przez siłę wyższą: Balladyna uniknęła sądu ludzi, ale nie uniknęła sprawiedliwości.

34.Baśniowość i fantastyka w „Balladynie”

Dramat czerpie z baśni i podań ludowych. Baśniowe są: nieokreślony, dawny czas, uboga chata i bogaty rycerz szukający żony, dwie siostry - dobra i zła, próba (zbieranie malin), cudowny przedmiot (korona Lecha) i wyraźna kara za zło. Fantastykę tworzą Goplana, Skierka i Chochlik, przemiana Grabca w wierzbę, duch Aliny na uczcie i niezmywalna plama. Świat fantastyczny miesza się z realnym i wpływa na losy ludzi, a natura reaguje na zbrodnię. Są też postacie z legend o początkach Polski - Popiel i Lech.

35.Wina i kara, władza i ironia w „Balladynie”

Motyw winy i kary: zbrodnia nie daje szczęścia, rodzi strach i nowe zbrodnie, a na końcu zostaje ukarana. Motyw władzy: Balladyna i Kostryn zdobywają tron przemocą i podstępem, tymczasem prawowity władca, wygnany Popiel III, traci wszystko; władza zdobyta zbrodnią niszczy człowieka. Ironia polega na tym, że skutki działań są odwrotne do zamiarów: Goplana chce szczęścia, a wywołuje nieszczęścia, szlachetny Kirkor żeni się ze zbrodniarką, a Balladyna, sądząc innych, skazuje siebie. Ironiczny jest też epilog, w którym dziejopis Wawel chwali królową.

36.Aforyzm - definicja gatunku

Aforyzm to bardzo krótka wypowiedź, zwykle jedno zdanie prozą, która w zaskakujący i błyskotliwy sposób wyraża ogólną myśl o człowieku, życiu, moralności lub społeczeństwie. Nie opowiada historii i nie ma bohaterów - zawiera samą myśl, podaną tak, by zapadła w pamięć. Często ma charakter filozoficzny albo satyryczny. Nazwa pochodzi z języka greckiego. Aforyzm może być samodzielnym utworem (wtedy powstają całe zbiory aforyzmów) albo zdaniem wyjętym z większego dzieła. Dobrze napisany skłania czytelnika do zastanowienia, a nie tylko bawi.

37.Cechy aforyzmu: zwięzłość, myśl ogólna, paradoks, puenta

Zwięzłość - aforyzm mówi wiele w niewielu słowach, bez zbędnych wyjaśnień. Myśl ogólna - dotyczy nie jednej osoby czy sytuacji, lecz prawdy, która odnosi się do wielu ludzi. Paradoks - sformułowanie pozornie sprzeczne lub niezgodne z utartym poglądem, które po namyśle okazuje się trafne. Puenta - zaskakujące, dobitne zakończenie, które nadaje zdaniu sens i ostrość. Aforyści chętnie posługują się też grą słów, kontrastem, ironią i przekształcaniem znanych powiedzeń. Dzięki temu krótkie zdanie można odczytywać na kilka sposobów.

38.Aforyzm a fraszka, sentencja i złota myśl

Fraszka to krótki utwór wierszowany, zwykle rymowany i żartobliwy, zakończony puentą; może opisywać konkretną osobę lub scenkę. Aforyzm jest najczęściej pisany prozą i wyraża myśl ogólną. Oba gatunki łączy zwięzłość i puenta. Sentencja (maksyma) to krótkie zdanie o charakterze pouczającym, wyrażające zasadę postępowania lub życiową mądrość, zwykle poważne i bez zaskoczenia. Złota myśl to potoczna nazwa trafnego, mądrego zdania, często cytatu. Aforyzm wyróżnia spośród nich błyskotliwość: paradoks, dowcip i przewrotność.

39.Stanisław Jerzy Lec (1909-1966) i „Myśli nieuczesane”

Stanisław Jerzy Lec był polskim poetą, satyrykiem i aforystą, uznawanym za jednego z najwybitniejszych twórców aforyzmu w polskiej literaturze. Jego najbardziej znane dzieło to zbiór aforyzmów „Myśli nieuczesane”. Tytuł jest przenośnią: myśli nieuczesane to takie, których nie wygładzono i nie dopasowano do utartych opinii, czyli przekorne i niezależne. Aforyzmy Leca są zwykle jednozdaniowe, pisane prozą, oparte na paradoksie, grze słów i ironii. Dotyczą człowieka, wolności, władzy, głupoty i moralności. Przełożono je na wiele języków.

40.Jan Sztaudynger (1904-1970) - fraszkopisarz, autor „Piórek”

Jan Sztaudynger był polskim poetą i satyrykiem, znanym przede wszystkim jako fraszkopisarz. Fraszka to krótki, zwykle rymowany i żartobliwy wiersz z puentą; w polskiej literaturze rozsławił ją Jan Kochanowski. Najbardziej znany zbiór fraszek Sztaudyngera nosi tytuł „Piórka” - nazwa podkreśla lekkość i drobny rozmiar utworów. Jego fraszki są bardzo krótkie, często dwuwersowe, dowcipne, o miłości, ludzkich słabostkach i codzienności. Wiele z nich ma charakter aforystyczny: zawiera ogólną myśl ujętą w zwięzłą, rymowaną formę z puentą.