Konkurs Polonistyczny (lubelskie) - lektury etapu wojewódzkiego

1.Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” - autor, czas powstania i gatunek

Aleksander Kamiński (1903-1978) był pedagogiem i harcmistrzem, a w czasie okupacji redaktorem konspiracyjnego „Biuletynu Informacyjnego” i organizatorem małego sabotażu. „Kamienie na szaniec” napisał w 1943 r., tuż po opisanych wydarzeniach; książka wyszła w konspiracji jeszcze w tym samym roku, pod pseudonimem. To literatura faktu: prawdziwe osoby i zdarzenia, bez zmyślonej fabuły. Opowieść o Szarych Szeregach, czyli konspiracyjnym harcerstwie, rozgrywa się głównie w okupowanej Warszawie w latach 1939-1943.

2.Skąd pochodzi tytuł „Kamienie na szaniec”? Braterstwo i służba

Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”. Szaniec to wał ziemny, umocnienie obronne. Kamienie rzucane na szaniec to przenośnia: ludzie, którzy bez rozgłosu oddają siły i życie sprawie ważniejszej niż oni sami, tak jak kamienie wzmacniają wał. O recytację tego wiersza prosił umierający Rudy. Najważniejsze wartości utworu to braterstwo (przyjaźń, dla której ryzykuje się życie) i służba (praca nad sobą i dla innych). Program Szarych Szeregów streszczało hasło „Dziś - jutro - pojutrze”: konspiracja, otwarta walka, praca w wolnej Polsce.

3.Buki i liceum im. Batorego - skąd wywodzą się bohaterowie „Kamieni na szaniec”

Alek, Rudy i Zośka uczyli się w warszawskim liceum im. Stefana Batorego i zdali maturę w 1939 r., tuż przed wybuchem wojny. Należeli do 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej, zwanej Pomarańczarnią, którą Kamiński przedstawił pod literacką nazwą Buki. Wzorem był dla nich drużynowy i nauczyciel geografii, nazywany Zeusem. Harcerstwo nauczyło ich samodzielności, odpowiedzialności i pracy nad charakterem. Po klęsce wrześniowej 1939 r. weszli do konspiracji, a z czasem do Szarych Szeregów.

4.Alek, Rudy i Zośka - prawdziwe nazwiska i cechy bohaterów

Alek to Aleksy Dawidowski: bardzo wysoki i szczupły (stąd przezwisko Glizda), żywiołowy, pogodny, pełen zapału, mistrz brawurowych akcji małego sabotażu. Rudy to Jan Bytnar: rudawy i piegowaty, wszechstronnie uzdolniony, pracowity, o bystrym umyśle i zdolnościach plastycznych. Zośka to Tadeusz Zawadzki: pseudonim zawdzięczał delikatnej, dziewczęcej urodzie, a był urodzonym przywódcą i świetnym organizatorem, który dowodził kolegami. Łączyły ich przyjaźń, wspólne ideały i ciągła praca nad sobą.

5.Mały sabotaż: Kopernik, Kiliński, kotwica Polski Walczącej

Mały sabotaż to akcje bez użycia broni, które miały podtrzymywać ducha Polaków i ośmieszać okupanta: napisy na murach, zrywanie niemieckich flag, zadymianie kin wyświetlających niemieckie filmy. Najsłynniejszego czynu dokonał Alek: zdjął z pomnika Mikołaja Kopernika niemiecką tablicę. Gdy w odwecie Niemcy usunęli pomnik Jana Kilińskiego, Alek odnalazł go w Muzeum Narodowym i napisał o tym na murze. Symbolem oporu stała się kotwica Polski Walczącej - znak złożony z liter P i W; Rudy namalował ją na pomniku Lotnika.

6.Dywersja, aresztowanie Rudego i akcja pod Arsenałem (26 marca 1943 r.)

Dywersja to walka zbrojna z okupantem: w Grupach Szturmowych Szarych Szeregów bohaterowie wysadzali tory i pociągi, zdobywali broń. 23 marca 1943 r. gestapo aresztowało Rudego. Podczas przesłuchań w alei Szucha był okrutnie bity, ale nikogo nie wydał. Zośka doprowadził do akcji odbicia przyjaciela: 26 marca 1943 r. pod Arsenałem w Warszawie harcerze zaatakowali samochód przewożący więźniów na Pawiak. Uwolnili Rudego i około 20 innych osób. Całością dowodził Stanisław Broniewski „Orsza”, a grupą atakującą - Zośka.

7.Śmierć Rudego i Alka, Zośka i jego śmierć pod Sieczychami

Rudy został odbity, ale obrażenia zadane mu w śledztwie były zbyt ciężkie: zmarł 30 marca 1943 r. Tego samego dnia zmarł Alek, ciężko ranny w czasie odwrotu spod Arsenału. Zośka bardzo przeżył stratę przyjaciół, lecz walczył dalej: brał udział m.in. w odbiciu więźniów pod Celestynowem. Zginął 20 sierpnia 1943 r. podczas ataku na niemiecką strażnicę we wsi Sieczychy. Jego imię przyjął harcerski batalion „Zośka”. Losy trzech przyjaciół pokazują cenę wierności wartościom: braterstwu, służbie i ojczyźnie.

8.Adam Mickiewicz, „Dziady” część II - gatunek, obrzęd, miejsce i czas

Adam Mickiewicz (1798-1855) ogłosił II część „Dziadów” w 1823 r. To dramat romantyczny: utwór sceniczny, w którym świat żywych spotyka się ze światem duchów. Dziady to dawny ludowy obrzęd ku czci zmarłych przodków, łączący wierzenia pogańskie z chrześcijańskimi. Akcja toczy się wieczorem i nocą w zamkniętej, zaciemnionej kaplicy: wieśniacy przywołują dusze czyśćcowe i częstują je jadłem i napojem, by ulżyć im w cierpieniu. Nastrój grozy buduje powtarzany przez chór refren „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie”. Utwór poprzedza motto z Szekspira.

9.Guślarz, Starzec i chór - uczestnicy obrzędu w „Dziadach” cz. II

Guślarz przewodzi obrzędowi: wydaje polecenia, zaklęciami przywołuje kolejne grupy duchów, pyta, czego potrzebują, a na koniec odprawia je słowami „A kysz, a kysz!”. Pomaga mu Starzec - pierwszy z chóru, który wykonuje jego rozkazy. Chór wieśniaków i wieśniaczek powtarza słowa Guślarza i duchów, zwłaszcza nauki moralne, dzięki czemu brzmią one jak prawdy całej gromady. Każdą grupę duchów wzywa się innym znakiem: lekkie - płonącą garścią kądzieli, najcięższe - ogniem z kotła wódki, pośrednie - zapalonym wiankiem ze święconego ziela.

10.Duchy lekkie w „Dziadach” cz. II: Józio i Rózia

Pierwsze zjawiają się duchy lekkie: dwoje dzieci, rodzeństwo Józio i Rózia, które jako aniołki krążą pod sklepieniem kaplicy i rozpoznają wśród wieśniaczek swoją matkę. Na ziemi żyły w samych pieszczotach i zabawie, nie zaznały żadnej przykrości. Dlatego w raju dręczą je nuda i trwoga, a droga do nieba jest dla nich zamknięta. Nie chcą słodyczy - proszą o dwa ziarna gorczycy. Ich przestroga dla żywych: kto nie doznał goryczy ani razu, ten nie dozna słodyczy w niebie. Pełne człowieczeństwo wymaga także poznania trudu i cierpienia.

11.Duch najcięższy w „Dziadach” cz. II: Widmo złego pana oraz Kruk i Sowa

O północy Guślarz wzywa duchy najcięższe. Za oknem kaplicy staje Widmo złego pana - dawnego dziedzica wsi, zmarłego przed trzema laty. Błąka się po ziemi, cierpi głód i pragnienie, a szarpie je stado nocnych ptaków: to dusze poddanych, których pan skrzywdził. Kruk był chłopem srogo pobitym za strząśnięcie kilku jabłek w pańskim ogrodzie, Sowa - wdową, którą w Wigilię wypędzono z dzieckiem na mróz. Widmo prosi o wodę i dwa ziarna pszenicy, lecz ptaki wydzierają mu jadło. Nauka: kto nie był ani razu człowiekiem, temu człowiek nie pomoże.

12.Duchy pośrednie (Zosia) i Widmo na końcu „Dziadów” cz. II; ludowość, fantastyka, wina i kara

Duchy pośrednie reprezentuje Zosia, piękna pasterka zmarła w wieku 19 lat. Śmiała się z zalotników, nikogo nie pokochała, żyła „nie dla świata”. Teraz wiatr unosi ją między niebem a ziemią; prosi, by młodzieńcy przyciągnęli ją do ziemi. Nauka: kto nie dotknął ziemi ani razu, nie może być w niebie. Po obrzędzie zjawia się nieproszone Widmo z pąsową pręgą na piersi: milczy, wpatruje się w pasterkę w żałobie i idzie za nią mimo zaklęć. Utwór łączy ludowość (obrzęd, wierzenia), fantastykę (duchy) oraz motyw winy i kary: los po śmierci zależy od życia.

13.„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jako epopeja narodowa

Adam Mickiewicz wydał „Pana Tadeusza” w 1834 r. w Paryżu, na emigracji. Utwór liczy 12 ksiąg, a jego podtytuł to „czyli ostatni zajazd na Litwie”. To epopeja narodowa: rozbudowany poemat epicki, który ukazuje naród w przełomowym momencie dziejów. Cechy epopei widoczne w utworze: inwokacja na początku, bohater zbiorowy (szlachta), tło historyczne (epoka napoleońska), szczegółowe opisy przyrody, strojów i obyczajów, wszechwiedzący narrator. Akcja toczy się w Soplicowie na Litwie: w kilku letnich dniach 1811 r. oraz w jednym dniu wiosny 1812 r.

14.Inwokacja i trzynastozgłoskowiec w „Panu Tadeuszu”

Inwokacja to uroczysty zwrot rozpoczynający epopeję. W „Panu Tadeuszu” otwiera Księgę I apostrofą „Litwo! Ojczyzno moja!”: poeta porównuje ojczyznę do zdrowia, które docenia się dopiero po stracie, i wyznaje tęsknotę. Następnie zwraca się do Matki Boskiej - czczonej w Częstochowie, w Ostrej Bramie i w Nowogródku - z prośbą, by przeniosła jego duszę do kraju lat dziecinnych i pozwoliła wrócić do ojczyzny. Poemat pisany jest trzynastozgłoskowcem: wers ma 13 sylab ze średniówką (przedziałem) po siódmej sylabie, a wersy rymują się parami.

15.„Pan Tadeusz”, Księga I „Gospodarstwo” - przyjazd Tadeusza i mieszkańcy Soplicowa

Młody Tadeusz Soplica wraca po ukończeniu nauk do Soplicowa, dworu swego stryja. Ogląda znajome pokoje, portrety bohaterów narodowych i zegar grający Mazurka Dąbrowskiego, a w swoim dawnym pokoju zaskakuje młodą dziewczynę - to Zosia. Gospodarzem jest Sędzia, stryj Tadeusza, strażnik dawnych obyczajów i ładu. Gości przyjmuje Wojski, krewny i przyjaciel domu, znawca łowów. Przy wieczerzy obok Tadeusza siada Telimena, dama obyta w stolicy, którą młodzieniec bierze za widzianą wcześniej nieznajomą. W Soplicowie bywa też kwestarz, bernardyn ksiądz Robak.

16.Księga I „Pana Tadeusza”: zamek, spór o Kusego i Sokoła, obyczaje szlacheckie

Wieczerzę Woźny Protazy, sługa Sopliców, każe przenieść do zamku - dawnej siedziby Horeszków. O zamek od lat procesują się Sędzia i Hrabia, daleki krewny Horeszków. Przy stole Sędzia wygłasza naukę o grzeczności: należy ją okazywać każdemu stosownie do wieku, urodzenia i urzędu. Wybucha też spór Asesora z Rejentem o to, który chart jest lepszy: Kusy należy do Rejenta, Sokół do Asesora. Księga pokazuje obyczaje szlacheckie: gościnność, ustalony porządek przy stole i w pochodzie, szacunek dla starszych, zamiłowanie do polowań i sporów.

17.„Pan Tadeusz”, Księga II „Zamek” - opowieść Gerwazego o Stolniku Horeszce i Jacku Soplicy

Rano odbywa się polowanie z chartami na zająca, które nie rozstrzyga sporu o Kusego i Sokoła. Hrabia zatrzymuje się przy zamku, gdzie Gerwazy - Klucznik, ostatni sługa Horeszków - opowiada mu dzieje rodu. Stolnik Horeszko, magnat, gościł chętnie Jacka Soplicę, bo ten miał wpływy wśród szlachty, ale nie chciał go za zięcia. Gdy Moskale napadli na zamek, Stolnik bronił się zwycięsko; wtedy zastrzelił go Jacek. Gerwazy zanurzył w krwi pana swój rapier, zwany Scyzorykiem, i poprzysiągł zemstę Soplicom. Poruszony Hrabia postanawia walczyć o zamek.

18.„Pan Tadeusz”, Księga IV „Dyplomatyka i łowy” - karczma Jankiela i polowanie na niedźwiedzia

W karczmie Jankiela - szanowanego Żyda, muzyka i dobrego Polaka - ksiądz Robak rozmawia ze szlachtą: częstując tabaką, opowiada o Napoleonie i generale Dąbrowskim i budzi nadzieję na wolność. To tytułowa dyplomatyka. Łowy to polowanie na niedźwiedzia. Zwierz rzuca się na Tadeusza i Hrabiego, którzy chybili. Ratuje ich celny strzał: Asesor i Rejent kłócą się o zasługę, lecz Gerwazy dowodzi, że kula wyszła z jego strzelby, z której wypalił ksiądz Robak. Zwycięstwo ogłasza koncert Wojskiego na rogu, powtarzany przez leśne echo.

19.„Pan Tadeusz”, Księga X „Emigracja. Jacek” - spowiedź Jacka Soplicy: wina

Ranny ksiądz Robak wyznaje przed śmiercią Sędziemu i Gerwazemu: „Jam jest Jacek Soplica”. Jako młody, lubiany przez szlachtę zawadiaka kochał z wzajemnością Ewę, córkę Stolnika Horeszki. Stolnik okazywał mu przyjaźń, bo potrzebował jego głosów na sejmikach, lecz nie zamierzał oddać mu córki i wydał ją za magnata, wojewodę. Jacek nie poprosił formalnie o rękę Ewy. Ożenił się bez miłości (z tego małżeństwa urodził się Tadeusz) i zaczął pić. Gdy Moskale szturmowali zamek, w przypływie gniewu zastrzelił Stolnika. Niesłusznie uznano go za zdrajcę.

20.Księga X „Pana Tadeusza”: pokuta księdza Robaka, przebaczenie i śmierć

Okrzyczany zdrajcą Jacek uciekł z kraju i postanowił odkupić winę. Wstąpił do zakonu i przybrał imię Robak - na znak pokory. Walczył za ojczyznę, był ranny, jako emisariusz przenosił rozkazy i przygotowywał powstanie na Litwie; przeszedł więzienia. Kazał wychowywać Zosię, osieroconą wnuczkę Stolnika. W walce z Moskalami zasłonił Hrabiego i ocalił Gerwazego, sam zaś został ranny. Klucznik wyjawia, że konający Stolnik znakiem krzyża przebaczył zabójcy. Jacek umiera pogodzony, słysząc wieść o nadchodzącej wojnie Napoleona z Rosją.

21.„Pan Tadeusz”, Księga XI „Rok 1812” - wojska napoleońskie, rehabilitacja Jacka, zaręczyny

Wiosną 1812 r. na Litwę wkraczają wojska napoleońskie idące na Rosję; w Soplicowie goszczą polscy generałowie, m.in. Dąbrowski i Kniaziewicz. Po mszy Podkomorzy ogłasza rehabilitację zmarłego Jacka Soplicy: opowiada o jego zasługach i zawiesza na jego grobie krzyż Legii Honorowej przyznany przez Napoleona. Spór o Kusego i Sokoła kończy się zgodą - oba charty chwytają zająca jednocześnie. Zapowiedziane są zaręczyny trzech par: Tadeusza z Zosią, Rejenta z Telimeną oraz Asesora z Teklą Hreczeszanką. Zosia występuje w prostym, wiejskim stroju.

22.„Pan Tadeusz”, Księga XII „Kochajmy się” - uczta, uwłaszczenie, koncert Jankiela, polonez

Ostatnia księga opisuje staropolską ucztę z udziałem generałów. Gerwazy ofiarowuje swój Scyzoryk generałowi Kniaziewiczowi. Tadeusz, za zgodą Zosi, uwłaszcza chłopów: daje im wolność i ziemię na własność. Na prośbę Zosi Jankiel gra na cymbałach koncert - muzyczną opowieść o dziejach Polski: Polonez Trzeciego Maja, Targowica, rzeź Pragi, tułaczka żołnierzy i Mazurek Dąbrowskiego. Potem Podkomorzy prowadzi z Zosią poloneza. Dawny spór Sopliców i Horeszków, który doprowadził do ostatniego zajazdu, kończą zgoda i zaręczyny Tadeusza z Zosią.

23.Henryk Sienkiewicz, „Quo vadis” - autor, gatunek, czas i miejsce akcji

Henryk Sienkiewicz (1846-1916) wydał „Quo vadis” w 1896 r.; w 1905 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości. To powieść historyczna: obok postaci zmyślonych (Winicjusz, Ligia, Ursus, Chilon) występują historyczne (Neron, Petroniusz, apostołowie Piotr i Paweł), a tło stanowią prawdziwe wydarzenia. Akcja toczy się w Rzymie Nerona, w latach 60. I w. n.e. Powieść zestawia dwa światy: potężny, lecz okrutny i zepsuty Rzym pogański oraz rodzące się chrześcijaństwo, którego siłą są miłość i przebaczenie. Tytuł znaczy: dokąd idziesz?

24.Marek Winicjusz i Ligia - wątek miłosny „Quo vadis” i przemiana Winicjusza

Marek Winicjusz to młody patrycjusz i trybun wojskowy, siostrzeniec Petroniusza: porywczy, dumny, przyzwyczajony brać to, czego chce. Zakochuje się w Ligii (jej właściwe imię to Kallina) - córce króla Ligów, zakładniczce wychowanej w domu Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny, chrześcijance. Początkowo chce ją zdobyć siłą, lecz dziewczyna ucieka. Ranny i pielęgnowany przez chrześcijan, poznaje ich naukę. Pod wpływem miłości, apostołów i cierpienia zmienia się: uczy się szacunku, pokory i przebaczenia. Chrzci go apostoł Piotr. Po ocaleniu Ligii zostają małżeństwem.

25.Ursus - obrońca Ligii; scena na arenie w „Quo vadis”

Ursus to Lig, olbrzym o nadludzkiej sile, wierny sługa i obrońca Ligii; na chrzcie otrzymał imię Urban. Jest łagodny i prostoduszny, a siły używa w obronie swojej pani: gdy Winicjusz próbuje ją porwać, Ursus zabija atletę Krotona. W kulminacyjnej scenie na arenie amfiteatru wypuszczono tura, do którego rogów przywiązano Ligię. Ursus chwyta zwierzę za rogi i skręca mu kark. Poruszeni widzowie żądają łaski dla obojga, a Neron, choć niechętnie, ustępuje tłumowi. Scena pokazuje zwycięstwo wierności i miłości nad okrucieństwem.

26.Petroniusz i Eunice; śmierć Petroniusza w „Quo vadis”

Petroniusz to wuj Winicjusza, wykształcony patrycjusz i doradca Nerona w sprawach smaku, nazywany arbiter elegantiarum, czyli znawcą dobrego smaku. Jest inteligentny, ironiczny, odważny, ceni piękno; pomaga siostrzeńcowi i naraża się, gdy mówi cezarowi, że to nie chrześcijanie spalili Rzym. Przegrywa walkę o wpływy z Tygellinem. Wiedząc, że Neron wydał na niego wyrok, uprzedza go: podczas uczty każe lekarzowi otworzyć sobie żyły. Razem z nim umiera z własnej woli Eunice - kochająca go niewolnica, którą wcześniej wyzwolił. Wraz z nimi ginie piękno dawnego Rzymu.

27.Neron, pożar Rzymu i prześladowania chrześcijan w „Quo vadis”

Neron w powieści to cezar próżny i okrutny, przekonany o własnym talencie poety i śpiewaka, otoczony pochlebcami. Gdy płonie Rzym, lud podejrzewa, że miasto podpalono z jego rozkazu. Aby odwrócić gniew tłumu, za namową Tygellina winą obarcza się chrześcijan. Zaczynają się prześladowania: wyznawców Chrystusa więzi się, rzuca na arenie dzikim zwierzętom, krzyżuje i pali na słupach w ogrodach cezara. Męczennicy umierają z wiarą i przebaczeniem, co robi wrażenie na widzach. W zakończeniu Neron traci władzę i ginie, a chrześcijaństwo trwa.

28.Chilon Chilonides - od zdrajcy do męczennika („Quo vadis”)

Chilon Chilonides to Grek, przebiegły i tchórzliwy, który żyje ze sprytu i udaje filozofa. Na zlecenie Winicjusza tropi Ligię: odgaduje, że nakreślona przez nią na piasku ryba to znak chrześcijan, i wchodzi między nich jako rzekomy współwyznawca. Po pożarze wydaje chrześcijan Tygellinowi i dorabia się majątku. Przełomem staje się spotkanie z płonącym na słupie lekarzem Glaukiem, którego wcześniej skrzywdził: Glaukus mu przebacza. Wstrząśnięty Chilon publicznie oskarża Nerona o podpalenie Rzymu, przyjmuje chrzest z rąk Pawła z Tarsu i umiera jako męczennik.

29.Apostołowie Piotr i Paweł w „Quo vadis”; skąd tytuł powieści

Apostoł Piotr przewodzi rzymskim chrześcijanom: naucza na nocnych zgromadzeniach, uczy miłości i przebaczenia, chrzci Winicjusza. Paweł z Tarsu tłumaczy Winicjuszowi nową naukę i nawraca Chilona. Podczas prześladowań Piotr, namówiony przez wiernych, opuszcza Rzym. Na drodze Appijskiej ukazuje mu się Chrystus. Piotr pyta: „Quo vadis, Domine?”, czyli „Dokąd idziesz, Panie?”, i słyszy, że Chrystus idzie do Rzymu, skoro apostoł opuszcza jego lud. Piotr zawraca do miasta. Obaj apostołowie giną śmiercią męczeńską, lecz ich nauka zwycięża.

30.Krzysztof Kamil Baczyński i Miron Białoszewski - dwaj poeci a powstanie warszawskie

Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944) jest uznawany za najwybitniejszego poetę pokolenia Kolumbów - młodych ludzi, których dorosłość przypadła na wojnę. Żołnierz Armii Krajowej, zginął w pierwszych dniach powstania warszawskiego. Pisał o miłości, okrucieństwie wojny i tragedii swojego pokolenia, językiem pełnym baśniowych, plastycznych obrazów. Miron Białoszewski (1922-1983) przeżył powstanie jako cywil i opisał je później prozą. Jest poetą codzienności: pisał o zwykłych przedmiotach, naśladował język mówiony, bawił się słowem i jego brzmieniem.

31.Zbigniew Herbert - sylwetka poety

Zbigniew Herbert (1924-1998), urodzony we Lwowie, był poetą, eseistą i dramaturgiem. Często nawiązywał do antyku: do mitów greckich, dziejów Rzymu i dawnej sztuki, pokazując przez nie sprawy współczesne. Najważniejsza w jego poezji jest etyka wierności - przekonanie, że trzeba pozostać wiernym prawdzie, godności i przyzwoitości także wtedy, gdy się przegrywa. Mówi o tym spokojnie, bez wielkich słów, często z ironią. Pisał zwykle wierszem wolnym, nierzadko bez znaków przestankowych. Należy do najważniejszych poetów współczesności.

32.Czesław Miłosz - sylwetka poety

Czesław Miłosz (1911-2004) urodził się w Szetejniach na Litwie, studiował w Wilnie, okupację przeżył w Warszawie. Był poetą, eseistą, prozaikiem i tłumaczem. W 1951 r. pozostał na Zachodzie i wiele lat spędził na emigracji: najpierw we Francji, potem w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykładał literaturę na uniwersytecie. W 1980 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Pod koniec życia zamieszkał w Krakowie. W jego poezji powracają: pamięć kraju dzieciństwa, namysł nad historią i złem XX wieku, zachwyt nad istnieniem świata i odpowiedzialność poety za słowo.

33.Tadeusz Różewicz - sylwetka poety

Tadeusz Różewicz (1921-2014), urodzony w Radomsku, był poetą, dramaturgiem i prozaikiem. W czasie wojny walczył w partyzantce Armii Krajowej. Jego poezja wyrasta z doświadczenia wojny: mówi o człowieku ocalałym, który stracił zaufanie do dawnych wartości i pięknych słów i musi uczyć się świata od nowa. Dlatego Różewicz odrzucił ozdobność: pisał prostym wierszem wolnym, bez rymów, zwykle bez znaków przestankowych, krótkimi wersami, słowami codziennymi i z nielicznymi przenośniami. Po wojnie przez wiele lat mieszkał w Gliwicach i we Wrocławiu.

34.Wisława Szymborska - sylwetka poetki

Wisława Szymborska (1923-2012) urodziła się w Wielkopolsce, ale niemal całe życie spędziła w Krakowie. W 1996 r. otrzymała Literacką Nagrodę Nobla. Jej wiersze wychodzą od rzeczy zwykłych i drobnych - przedmiotu, zwierzęcia, sytuacji z życia - i prowadzą do pytań filozoficznych: o przypadek, czas, przemijanie, miejsce człowieka w świecie. Znakiem rozpoznawczym poetki są ironia, żart i paradoks oraz postawa zdziwienia światem: nic nie jest oczywiste, wszystko warto obejrzeć na nowo. Pisała językiem jasnym i precyzyjnym, bliskim rozmowie.

35.Kazimierz Wierzyński - sylwetka poety

Kazimierz Wierzyński (1894-1969), urodzony w Drohobyczu, był współtwórcą grupy poetyckiej Skamander, do której należeli też Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jan Lechoń i Jarosław Iwaszkiewicz. Skamandryci pisali o codzienności językiem bliskim zwykłemu człowiekowi. Wczesne wiersze Wierzyńskiego wyrażają radość życia i młodzieńczy zapał. Za poezję o sporcie zdobył złoty medal w dziedzinie literatury na igrzyskach olimpijskich w Amsterdamie (1928). Po wybuchu wojny opuścił kraj i pozostał na emigracji; pisał wtedy o tęsknocie i losie ojczyzny.

36.Anna Kamieńska i Konstanty Ildefons Gałczyński - sylwetki poetów

Anna Kamieńska (1920-1986) była poetką, tłumaczką i autorką książek dla dzieci. Jej dojrzała poezja jest refleksyjna i religijna: mówi o cierpieniu, śmierci bliskich, wierze i sensie życia prostym, skupionym językiem. Konstanty Ildefons Gałczyński (1905-1953) łączył w liryce humor, groteskę (świat dziwaczny, śmieszny i trochę straszny zarazem) i czułość, widoczną zwłaszcza w wierszach o miłości i domu. Po kampanii 1939 r. trafił do niewoli i lata wojny spędził jako jeniec wojenny. Jego wiersze są melodyjne, pełne fantazji i zaskakujących zestawień.

37.Pieśni patriotyczne: „Mazurek Dąbrowskiego” Józefa Wybickiego i „Rota” Marii Konopnickiej

„Mazurek Dąbrowskiego” napisał Józef Wybicki w 1797 r. we Włoszech dla Legionów Polskich generała Jana Henryka Dąbrowskiego, niedługo po rozbiorach. Pieśń, zaczynająca się od słów „Jeszcze Polska nie zginęła”, wyraża wiarę, że naród żyje, dopóki żyją Polacy gotowi o niego walczyć; od 1927 r. jest hymnem państwowym. „Rotę” napisała Maria Konopnicka na początku XX w. jako sprzeciw wobec germanizacji w zaborze pruskim; muzykę skomponował Feliks Nowowiejski. Rota znaczy przysięga: to zbiorowe ślubowanie wierności ziemi i mowie przodków.

38.Epoki literackie (1): starożytność (antyk), średniowiecze, renesans, barok

Starożytność, czyli antyk, trwa do V w. n.e.; jej dziedzictwem są Biblia i mity greckie, a wzorem gatunków - epopeje Homera. Średniowiecze (V-XV w.) stawia w centrum Boga; literatura jest głównie religijna i często anonimowa - z tej epoki pochodzi „Bogurodzica”. Renesans, czyli odrodzenie (w Polsce XVI w.), wraca do antyku i interesuje się człowiekiem; jego najwybitniejszym polskim poetą jest Jan Kochanowski, autor fraszek, pieśni i trenów. Barok (w Polsce głównie XVII w.) lubi przepych, kontrast i zaskakujące pomysły, mówi o przemijaniu i niepokoju człowieka.

39.Epoki literackie (2): oświecenie, romantyzm, pozytywizm

Oświecenie (XVIII w.) ufa rozumowi i nauce, chce uczyć i naprawiać państwo: bajki Ignacego Krasickiego, a u schyłku epoki „Mazurek Dąbrowskiego”. Romantyzm (w Polsce 1822-1863) stawia uczucie i wyobraźnię ponad rozum, ceni ludowość, fantastykę i walkę o wolność: Adam Mickiewicz („Dziady” cz. II, „Pan Tadeusz”), Juliusz Słowacki; wtedy tworzy też Aleksander Fredro. Pozytywizm (od 1864 do około 1890 r.) po klęsce powstania styczniowego głosi pracę i naukę; rozkwitają nowela i powieść: Bolesław Prus, Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz - autor późniejszego „Quo vadis”.

40.Epoki literackie (3): Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, współczesność

Młoda Polska (około 1890-1918) to czas nastrojowości i symbolu; w prozie tworzy m.in. Stefan Żeromski. Dwudziestolecie międzywojenne (1918-1939) przynosi radość z odzyskanej niepodległości i poezję codzienności grupy Skamander (Tuwim, Wierzyński); debiutuje wtedy Gałczyński. Literatura wojny i okupacji (1939-1945) powstaje w konspiracji: wiersze Baczyńskiego, „Kamienie na szaniec” Kamińskiego. Współczesność (po 1945 r.) to m.in. Miłosz, Różewicz, Herbert, Szymborska, Białoszewski i Kamieńska - poeci, którzy pytają o człowieka po doświadczeniach XX wieku.