Konkurs Polonistyczny (lubelskie) - teoria literatury

1.Geneza utworu i konteksty interpretacyjne

Geneza to okoliczności powstania utworu: kiedy, gdzie i dlaczego został napisany, co skłoniło autora do pracy (przeżycie, wydarzenie, lektura, zamówienie). Poznajemy ją z listów, wspomnień i przedmów. Geneza wiąże się z kontekstami, czyli tłem pomagającym zrozumieć dzieło: biograficznym (życie autora), historycznym (wydarzenia epoki), kulturowym (inne dzieła, obyczaje), filozoficznym (poglądy myślicieli), religijnym (wiara, Biblia), społecznym (życie grup ludzi) i regionalnym (tradycje okolicy). Geneza tłumaczy powstanie tekstu, ale nie zastępuje jego interpretacji.

2.Motyw i topos

Motyw to element świata przedstawionego utworu: zdarzenie, postać, przedmiot albo sytuacja (np. rozstanie, podróż, zaczarowany przedmiot). Motyw może powracać w jednym utworze albo w wielu dziełach różnych epok - mówimy wtedy np. o motywie wędrówki, winy i kary, miłości, ojczyzny czy buntu. Topos to motyw utrwalony w kulturze, powtarzany od dawna przez wielu twórców i łatwo rozpoznawalny, np. życie jako wędrówka, świat jako teatr, utracony raj, cierpiąca matka. Topos jest więc szczególnym rodzajem motywu.

3.Symbol

Symbol to znak (przedmiot, postać, zjawisko, barwa), który oprócz znaczenia dosłownego ma ukryte znaczenia przenośne - zwykle kilka naraz, niejednoznacznych i zależnych od kontekstu. Dlatego symbol trzeba interpretować, a różne odczytania mogą być uzasadnione. Przykłady utrwalone w kulturze: krzyż - cierpienie, ofiara i zbawienie; gołąb - pokój; serce - miłość; droga - życie człowieka; biel - niewinność, ale w niektórych kulturach też żałoba. Symbol różni się od alegorii, która ma jedno, umowne znaczenie.

4.Alegoria

Alegoria to obraz, postać albo zdarzenie, które oprócz znaczenia dosłownego ma jedno, stałe i umowne znaczenie przenośne, znane odbiorcom dzięki tradycji. Przykłady: kobieta z opaską na oczach, wagą i mieczem - sprawiedliwość; kościotrup z kosą - śmierć; w bajkach zwierzęcych lis - chytrość, mrówka - pracowitość, baranek - niewinność i bezbronność. Alegoryczne są bajki Ignacego Krasickiego: zwierzęta przedstawiają w nich ludzkie cechy i wady. Alegorię odczytuje się w ustalony sposób, a symbol - na wiele sposobów.

5.Parabola (przypowieść)

Parabola, czyli przypowieść, to utwór narracyjny o dwóch poziomach znaczeń: dosłownym (prosta historia) i ukrytym, uniwersalnym (prawda moralna, religijna lub filozoficzna o człowieku). Fabuła jest uproszczona, postacie i miejsca zarysowane ogólnie, bo liczy się pouczenie, a nie szczegóły. Wzorem są przypowieści biblijne, np. o miłosiernym Samarytaninie, o talentach, o synu marnotrawnym. Paraboliczny charakter mogą mieć też późniejsze utwory - jako opowieść o dorastaniu, przyjaźni i odpowiedzialności bywa odczytywany „Mały Książę”.

6.Typ wiersza. Wiersz sylabiczny, wers i średniówka

Typ wiersza to zasada, według której zbudowane są wersy. Wers to jedna linijka wiersza. W wierszu sylabicznym wersy mają tę samą liczbę sylab (np. 11 albo 13), akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę wersu, rymy są zwykle żeńskie, a wersy dłuższe niż ośmiozgłoskowe mają średniówkę - stały przedział międzywyrazowy dzielący wers na dwie części, np. 7 + 6 w trzynastozgłoskowcu. Sama równa liczba sylab nie wystarcza, by rozpoznać ten typ: cechuje też wiersz sylabotoniczny, w którym dodatkowo akcenty układają się w regularny wzór.

7.Wiersz biały

Wiersz biały to wiersz bez rymów. O tej nazwie decyduje tylko brak rymów - wiersz biały może mieć równą liczbę sylab w wersach i regularny rytm, może też być zarazem wierszem wolnym. Bezrymowa była poezja starożytnych Greków i Rzymian; w literaturze polskiej wierszem białym Jan Kochanowski napisał dialogi dramatu „Odprawa posłów greckich”. Brak rymów zbliża wypowiedź do naturalnej mowy i przenosi uwagę z brzmienia na sens. Gdy wiersz nie ma ani rymów, ani stałej liczby sylab, nazywamy go zwykle wolnym.

8.Wiersz wolny

Wiersz wolny nie ma stałej liczby sylab w wersach ani regularnego rytmu, zwykle nie ma też rymów. Wersy są różnej długości - od jednego wyrazu po długie zdanie - a o podziale na wersy decyduje poeta: wyodrębnia w ten sposób ważne słowa, wyznacza pauzy i tempo czytania. Nieraz brak w nim znaków interpunkcyjnych i wielkich liter. Wiersz wolny upowszechnił się w poezji XX wieku; pisali nim m.in. Tadeusz Różewicz i Zbigniew Herbert. Rozpoznasz go po nierównych wersach i po tym, że nie da się wskazać powtarzalnego wzoru sylab.

9.Przerzutnia

Przerzutnia to przeniesienie części zdania albo wyrazu do następnego wersu (lub następnej strofy), tak że koniec wersu nie pokrywa się z końcem zdania czy jego logicznej części. Składnia „przelewa się” przez granicę wersu. Przykład: „Patrzyłem długo na zielony / las, który szumiał za oknami” - przydawka „zielony” została oddzielona od rzeczownika „las”. Przerzutnia wyróżnia przeniesione słowo, zaskakuje, oddaje wzruszenie, pośpiech lub tok żywej mowy i zmienia rytm wiersza.

10.Rodzaje rymów: żeńskie i męskie, dokładne i niedokładne

Rym to zgodność brzmienia zakończeń wyrazów, najczęściej na końcu wersów. Rym żeński obejmuje półtorej sylaby - od akcentowanej samogłoski w przedostatniej sylabie: droga - noga, wiosna - sosna; w polszczyźnie jest najczęstszy. Rym męski jest jednosylabowy, tworzą go zwykle wyrazy jednosylabowe: las - czas, dom - grom. Rym dokładny to pełna zgodność głosek od akcentowanej samogłoski: kwiaty - światy. Rym niedokładny (przybliżony) opiera się na podobieństwie, a nie identyczności brzmienia: pole - morzem, wiatr - świat.

11.Układy rymów: parzyste, krzyżowe, okalające

Układ rymów zapisujemy literami: wersy, które się rymują, dostają tę samą literę. Rymy parzyste (sąsiadujące) - aabb: rymuje się wers 1 z 2 oraz 3 z 4. Rymy krzyżowe (przeplatane) - abab: wers 1 z 3 oraz 2 z 4. Rymy okalające - abba: wers 1 z 4, a w środku 2 z 3. Przykład: jeśli cztery wersy kończą się kolejno wyrazami dom, sosna, grom, wiosna, to mamy układ abab, czyli rymy krzyżowe. Rymami parzystymi napisany jest „Pan Tadeusz”, a rymy okalające często występują w czterowierszach sonetu.

12.Strofa, refren i rytm

Strofa (zwrotka) to wyodrębniony w wierszu zespół wersów, zwykle oddzielony odstępem i powtarzający ten sam układ; nazwy pochodzą od liczby wersów: dystych (2), tercet (3), czterowiersz (4). Wiersz bez podziału na strofy to wiersz stychiczny (ciągły). Refren to wers lub grupa wersów powtarzana w stałych miejscach, zwykle po każdej strofie - typowy dla pieśni i piosenek; podkreśla główną myśl i ułatwia zapamiętanie. Rytm to regularne powtarzanie się w wersach podobnych elementów: tej samej liczby sylab, układu akcentów, średniówki, rymów.

13.Sonet

Sonet to utwór liryczny o ścisłej budowie: 14 wersów w czterech strofach. W odmianie włoskiej są to dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe (4 + 4 + 3 + 3). Czterowiersze mają zwykle charakter opisowy lub narracyjny - przedstawiają sytuację, krajobraz, zdarzenie; trójwiersze są refleksyjne - przynoszą przemyślenia i uczucia. Rymy w czterowierszach bywają okalające (abba abba). Odmiana angielska ma trzy czterowiersze i końcowy dwuwiersz. W literaturze polskiej znane są „Sonety krymskie” Adama Mickiewicza.

14.Satyra

Satyra to utwór, który ośmiesza i piętnuje wady ludzi, obyczaje, zjawiska społeczne lub poglądy. Pokazuje świat w krzywym zwierciadle: wyolbrzymia, karykaturuje, posługuje się ironią i komizmem. Jej celem jest krytyka - satyra wskazuje, co złe, ale zwykle nie podaje gotowych wzorów postępowania. Znane polskie satyry pisał Ignacy Krasicki. Przymiotnik „satyryczny” określa też sposób ujęcia tematu: satyryczny może być wiersz, rysunek, scena w komedii lub program kabaretowy. Satyra bawi, lecz śmiech jest w niej narzędziem oceny.

15.Komizm: postaci, sytuacji, słowa

Komizm to właściwość zdarzeń, postaci i wypowiedzi, która wywołuje śmiech. Rodzaje: komizm postaci (charakterów) - bohater śmieszy wyglądem, wadami, sprzecznością między tym, co o sobie mówi, a tym, jaki jest, np. tchórzliwy samochwał Papkin z „Zemsty”; komizm sytuacji - zabawne zdarzenia, nieporozumienia, pomyłki, niespodziewane spotkania; komizm słowa (językowy) - gra słów, przejęzyczenia, zabawne powiedzonka, kontrast podniosłego stylu z błahą treścią. W komedii wszystkie trzy rodzaje zwykle się łączą.

16.Ironia

Ironia to sposób wypowiadania się, w którym prawdziwy sens jest inny niż dosłowny - często przeciwny. Mówiący pozornie chwali, a naprawdę gani, np. „Pięknie tu posprzątałeś!” powiedziane w zabałaganionym pokoju. Rozpoznajemy ją po sprzeczności słów z sytuacją, po tonie głosu i przesadzie, a w piśmie - po kontekście. Ironia wyraża dystans, krytykę, kpinę; ostra, raniąca ironia to sarkazm. Autoironia jest skierowana przeciw samemu mówiącemu. Ironią chętnie posługują się satyra, felieton i fraszka.

17.Stylizacja językowa. Archaizacja

Stylizacja językowa to celowe nadanie wypowiedzi cech innego stylu, odmiany języka lub wzorca niż ten, którym autor zwykle się posługuje. Służy charakterystyce bohaterów, budowaniu nastroju i wiarygodności świata przedstawionego. Archaizacja to stylizacja na język dawnych epok: autor wprowadza archaizmy - dawne wyrazy (waćpan, białogłowa, kmieć), dawne formy (jam jest, rzekł był) i dawny szyk zdania. Stosuje się ją zwłaszcza w powieści historycznej, aby oddać klimat przeszłości. Nie jest to kopia dawnej polszczyzny - tekst musi pozostać zrozumiały.

18.Dialektyzacja i stylizacja biblijna

Dialektyzacja to stylizacja na gwarę, czyli mowę ludową danego regionu: autor wprowadza dialektyzmy - wyrazy, formy i wymowę typowe np. dla gwary podhalańskiej czy kurpiowskiej. W ten sposób charakteryzuje bohaterów i oddaje koloryt regionu. Stylizacja biblijna naśladuje język Biblii: zdania zaczynane od „A” i „I”, paralelizmy składniowe, powtórzenia, szyk z zaimkiem po rzeczowniku („dom ojca mego”), uroczyste słownictwo (zaprawdę, albowiem, oto), przypowieści i sentencje. Nadaje wypowiedzi powagę i podniosły ton.

19.Groteska i jej cechy

Groteska to sposób przedstawiania świata, w którym łączą się sprzeczne elementy: komizm z tragizmem lub grozą, piękno z brzydotą, powaga z błazenadą. Jej cechy: deformacja (zniekształcenie, wyolbrzymienie postaci i zdarzeń), absurd (świat rządzi się dziwaczną logiką i łamie zasady prawdopodobieństwa), karykatura, mieszanie stylów oraz niejednolity nastrój - odbiorca śmieje się i zarazem czuje niepokój. Groteska często służy krytyce rzeczywistości. Groteskowe są np. opowiadania Sławomira Mrożka, m.in. „Artysta”.

20.Konwencja literacka: realistyczna i fantastyczna

Konwencja to zbiór umownych reguł, według których zbudowany jest świat utworu i jego język; czytelnik je rozpoznaje i przyjmuje. Konwencja realistyczna: świat podobny do rzeczywistego, zdarzenia prawdopodobne, bohaterowie zwyczajni; językowe wyznaczniki - dokładne opisy miejsc i przedmiotów, nazwy geograficzne, daty, mowa postaci zgodna z ich środowiskiem. Konwencja fantastyczna: świat rządzi się własnymi prawami, pojawiają się magia, niezwykłe istoty albo technika przyszłości; językowe wyznaczniki - neologizmy (nowo utworzone wyrazy), wymyślone nazwy krain, istot i urządzeń.

21.Konwencja baśniowa i groteskowa - wyznaczniki językowe

Konwencja baśniowa: nieokreślony czas i miejsce, cudowne zdarzenia przyjmowane jako oczywiste, wyraźny podział na dobro i zło, zwykle zwycięstwo dobra. Językowe wyznaczniki: formuły początku i końca („Dawno, dawno temu”, „za siedmioma górami”, „żyli długo i szczęśliwie”), stałe epitety (zła macocha, dzielny rycerz), liczby 3 i 7, powtórzenia. Konwencja groteskowa: świat zdeformowany i absurdalny, śmieszny i zarazem niepokojący. Językowe wyznaczniki: mieszanie stylu podniosłego z potocznym, wyolbrzymienia, zaskakujące zestawienia słów, parodia, czarny humor.

22.Paradoks

Paradoks to twierdzenie pozornie sprzeczne lub niezgodne ze zdrowym rozsądkiem, które po zastanowieniu okazuje się zawierać prawdę. Zaskakuje i zmusza do myślenia. Przykłady: „Im więcej wiem, tym wyraźniej widzę, jak mało wiem”; „Mniej znaczy więcej”; „Najtrudniej zauważyć to, co leży na wierzchu”. Paradoks jest całą myślą, zdaniem - tym różni się od oksymoronu, który jest zestawieniem dwóch wyrazów o sprzecznych znaczeniach (np. gorący lód). Paradoksy często występują w aforyzmach i fraszkach.

23.Antyteza

Antyteza to zestawienie w jednej wypowiedzi dwóch członów o przeciwstawnych znaczeniach - wyrazów, zwrotów albo całych zdań. Często obie części są zbudowane podobnie. Przykłady: „Wczoraj śmiech, dziś łzy”; „Jedni budują, drudzy burzą”; „Bogaty w pomysły, ubogi w czyny”. Antyteza uwydatnia kontrast, porządkuje myśl i ułatwia zapamiętanie. Różni się od oksymoronu: w antytezie przeciwieństwa stoją obok siebie jako osobne człony i nie tworzą sprzecznej całości, a w oksymoronie sprzeczne wyrazy łączą się w jedno określenie.

24.Peryfraza (omówienie)

Peryfraza, czyli omówienie, to zastąpienie nazwy osoby, rzeczy lub zjawiska dłuższym, opisowym określeniem. Przykłady: król zwierząt - lew; czarne złoto - węgiel; srebrny glob - Księżyc; kraj kwitnącej wiśni - Japonia; gród Kraka - Kraków; autor „Pana Tadeusza” - Adam Mickiewicz. Peryfraza pozwala uniknąć powtórzeń, uwydatnia wybraną cechę, nadaje wypowiedzi podniosły, poetycki albo żartobliwy ton. Niektóre peryfrazy są zarazem eufemizmami, np. „odejść na zawsze” zamiast „umrzeć”.

25.Oksymoron

Oksymoron to połączenie dwóch wyrazów o sprzecznych, wykluczających się znaczeniach w jedno określenie - najczęściej rzeczownika z przymiotnikiem albo czasownika z przysłówkiem. Przykłady: gorący lód, żywy trup, głośna cisza, sucha woda, słodka gorycz, spieszyć się powoli. Sprzeczność jest zamierzona: zaskakuje, zatrzymuje uwagę i pozwala nazwać uczucia lub zjawiska złożone, niejednoznaczne. Oksymoron bywa nazywany epitetem sprzecznym. Od paradoksu różni się tym, że jest zestawieniem wyrazów, a nie rozwiniętą myślą.

26.Hiperbola (wyolbrzymienie)

Hiperbola, czyli wyolbrzymienie (przesadnia), to celowe powiększenie rozmiarów, liczby, siły lub znaczenia czegoś ponad miarę. Przykłady: „Mówiłem ci to tysiąc razy”; „morze łez”; „umieram z głodu”; „czekam na ciebie całe wieki”; „ten plecak waży tonę”. Hiperbola wyraża silne emocje i podkreśla wagę sprawy, a w satyrze i grotesce ośmiesza. Często występuje w mowie potocznej. Hiperboli nie rozumiemy dosłownie - nikt nie sprawdza, czy razów było dokładnie tysiąc; liczy się wrażenie ogromu.

27.Eponim

Eponim to wyraz utworzony od nazwy własnej, najczęściej od imienia lub nazwiska osoby (rzeczywistej albo fikcyjnej); eponimem nazywa się też samą osobę, od której pochodzi nazwa. Przykłady: pasteryzacja - od Ludwika Pasteura; prysznic - od Vincenza Priessnitza; mentor - od Mentora, opiekuna Telemacha w „Odysei”; bojkot - od Charlesa Boycotta; rentgen - od Wilhelma Röntgena; amper - od André Ampère'a. Eponimy, które stały się nazwami pospolitymi, piszemy małą literą.

28.Eufemizm

Eufemizm to łagodne, oględne określenie użyte zamiast wyrazu dosadnego, drastycznego, wulgarnego albo przykrego. Przykłady: „odszedł”, „zasnął na wieki” zamiast „umarł”; „mijać się z prawdą” zamiast „kłamać”; „puszysty” zamiast „gruby”; „przywłaszczyć sobie” zamiast „ukraść”; „osoba w podeszłym wieku” zamiast „stary człowiek”. Eufemizmów używamy z taktu, szacunku i współczucia albo po to, by nie łamać tabu. Bywają też narzędziem manipulacji, gdy mają ukryć prawdę, np. „korekta cen” zamiast „podwyżka”.

29.Paralelizm składniowy

Paralelizm składniowy to powtórzenie tej samej lub bardzo podobnej budowy składniowej w sąsiednich zdaniach albo wersach: części zdania występują w tym samym porządku. Przykład: „Wiatr porusza gałęzie. Deszcz obmywa liście. Mgła otula pola.” - trzy razy układ podmiot + orzeczenie + dopełnienie. Paralelizm rytmizuje wypowiedź, porządkuje ją i podkreśla podobieństwo lub kontrast treści. Jest typowy dla pieśni ludowych, Biblii i przemówień. Nie wymaga powtarzania tych samych słów - gdy powtarza się wyraz na początku wersów lub zdań, mówimy o anaforze.

30.Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat

Rodzaje literackie różnią się sposobem wypowiedzi. Epika: narrator opowiada o zdarzeniach (fabuła, bohaterowie, czas i miejsce akcji); zwykle proza; gatunki: epopeja, powieść, nowela, opowiadanie, baśń, mit. Liryka: podmiot liryczny wyraża uczucia, przeżycia i refleksje; zwykle wiersz; gatunki: pieśń, tren, fraszka, sonet, hymn. Dramat: brak narratora, akcję tworzą dialogi i monologi postaci, utwór jest przeznaczony na scenę; gatunki: tragedia, komedia. Narrator i podmiot liryczny to osoby mówiące stworzone przez autora - nie należy ich utożsamiać z autorem.

31.Gatunki liryczne: pieśń, tren, fraszka

Pieśń - utwór liryczny o budowie stroficznej, wywodzący się z tekstów śpiewanych; ma wyraźny rytm, często refren i paralelizmy; tematy: miłość, ojczyzna, Bóg, radość życia, refleksja nad losem. Tren - pieśń żałobna wyrażająca żal po zmarłym, chwaląca jego zalety i przynosząca rozważania o śmierci; cykl „Trenów” Jan Kochanowski poświęcił zmarłej córce Urszuli. Fraszka - krótki, zwykle rymowany utwór o różnorodnej tematyce, często żartobliwy lub refleksyjny, zakończony wyrazistą puentą; do literatury polskiej wprowadził ją Jan Kochanowski.

32.Epopeja, ballada, nowela

Epopeja (epos) - obszerny utwór epicki, zwykle wierszowany, ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń w dziejach narodu; często zaczyna się inwokacją, ma rozbudowane opisy i porównania; polską epopeją narodową jest „Pan Tadeusz”. Ballada - gatunek łączący cechy epiki (fabuła, narrator), liryki (nastrój, wiersz) i dramatu (dialogi); opowiada o tajemniczych zdarzeniach, często z fantastyką i ludową moralnością, np. „Świtezianka”. Nowela - krótki utwór epicki prozą o zwartej, jednowątkowej akcji z wyraźnym punktem kulminacyjnym i puentą, np. „Latarnik”.

33.Elementy dramatu: akt, scena, tekst główny, didaskalia, monolog, dialog

Dramat dzieli się na akty - duże części akcji, często oddzielone przerwą lub zmianą dekoracji - oraz sceny, czyli mniejsze części aktu, wyznaczane zwykle przez wejście lub wyjście postaci. Tekst główny to wypowiedzi bohaterów: dialogi (rozmowy co najmniej dwóch postaci) i monologi (dłuższe wypowiedzi jednej postaci, np. zwierzenie się z myśli i uczuć). Tekst poboczny, czyli didaskalia, to wskazówki autora dla reżysera i aktorów: opis miejsca, wyglądu, gestów, sposobu mówienia; nie wypowiada się ich na scenie. Dramat nie ma narratora.

34.Gatunki teatralne: tragedia, komedia, dramat, monodram, opera

Tragedia - utwór o poważnym temacie: bohater staje przed konfliktem racji, którego nie da się dobrze rozwiązać, a akcja zmierza do katastrofy. Komedia - utwór o pogodnym nastroju i żywej akcji ze szczęśliwym zakończeniem, oparty na komizmie, np. „Zemsta” Aleksandra Fredry. Dramat (właściwy) - sztuka o poważnej problematyce, która nie trzyma się reguł tragedii ani komedii; dramatem romantycznym są „Dziady” cz. II. Monodram - przedstawienie grane przez jednego aktora. Opera - widowisko sceniczne, w którym tekst (libretto) jest śpiewany z towarzyszeniem orkiestry.

35.Gatunki filmowe

Komedia filmowa - bawi, opiera się na zabawnych sytuacjach i dialogach. Dramat filmowy - poważne problemy i przeżycia bohaterów. Western - akcja na Dzikim Zachodzie w XIX wieku: kowboje, szeryf, pojedynki. Kryminał - zbrodnia i śledztwo prowadzące do wykrycia sprawcy. Film dokumentalny - pokazuje prawdziwych ludzi i zdarzenia, a nie fikcję. Film animowany - obraz powstaje z ożywionych rysunków, lalek lub grafiki komputerowej; to technika, więc może łączyć się z różnymi gatunkami. Science fiction - fantastyka naukowa: przyszłość, kosmos, wynalazki. Gatunki często się mieszają.

36.Gatunki publicystyczne (dziennikarskie): artykuł i felieton

Publicystyka omawia aktualne sprawy i wyraża opinie. Artykuł publicystyczny - wypowiedź na aktualny temat społeczny, kulturalny lub polityczny: autor przedstawia problem, stawia tezę, podaje argumenty i przykłady, formułuje wnioski; ma tytuł, często lid (wstępny akapit) i śródtytuły; język jest staranny. Felieton - krótki, swobodny tekst, zwykle publikowany stale w tym samym miejscu gazety lub portalu; bardzo subiektywny, osobisty w tonie, często żartobliwy lub ironiczny; punktem wyjścia bywa drobne zdarzenie, a zakończeniem - zaskakująca puenta.

37.Reportaż (także literacki), wywiad, recenzja

Reportaż - relacja o prawdziwych zdarzeniach, ludziach i miejscach, oparta na tym, co autor sam zobaczył lub ustalił (rozmowy, dokumenty). Reportaż literacki łączy wierność faktom ze środkami literackimi: opisami, dialogami, budowaniem napięcia, obrazowym językiem. Wywiad - zapis rozmowy dziennikarza z osobą, która odpowiada na pytania; ma tytuł, wprowadzenie o rozmówcy i układ pytanie - odpowiedź. Recenzja - omówienie i ocena książki, filmu, spektaklu lub wystawy: informacje o dziele, zalety i wady z uzasadnieniem, zachęta lub przestroga dla odbiorcy.

38.Przemówienie i charakterystyka porównawcza

Przemówienie - wypowiedź wygłaszana do słuchaczy, by ich przekonać, wzruszyć lub uczcić okazję. Budowa: zwrot do adresatów (apostrofa), wstęp przedstawiający temat, rozwinięcie z argumentami i przykładami, zakończenie z podsumowaniem lub apelem. Środki: pytania retoryczne, powtórzenia, wyliczenia, formy 1. osoby liczby mnogiej. Charakterystyka porównawcza - przedstawienie dwóch postaci przez zestawienie ich podobieństw i różnic: wygląd, usposobienie, postępowanie, poglądy, ocena. Można omawiać postacie po kolei albo cechę po cesze; kończy ją wniosek z porównania.

39.Funkcje tytułu, podtytułu i motta. Inwokacja

Tytuł nazywa utwór i ukierunkowuje lekturę: może wskazywać bohatera, temat, miejsce, gatunek albo mieć sens przenośny. Podtytuł doprecyzowuje tytuł - podaje gatunek, czas lub zakres treści; podtytuł „Pana Tadeusza” informuje o czasie akcji (lata 1811 i 1812) i o formie (dwanaście ksiąg wierszem). Motto to cytat lub sentencja umieszczona przed tekstem: zapowiada myśl przewodnią albo nastrój i wiąże utwór z innym dziełem. Inwokacja to uroczysty zwrot na początku utworu, zwłaszcza epopei, do bóstwa, muzy lub ważnej wartości z prośbą o natchnienie; ma formę apostrofy.

40.Tradycja biblijna i antyczna. Mit i jego reinterpretacja

Kultura europejska wyrasta z dwóch źródeł: tradycji antycznej (starożytna Grecja i Rzym - mitologia, teatr, filozofia, gatunki literackie) i biblijnej (Stary i Nowy Testament - postacie, przypowieści, wartości). Mit to opowieść o bogach i herosach, która wyjaśniała powstanie świata i zjawiska przyrody. Reinterpretacja mitu to nowe odczytanie znanej opowieści: twórca zmienia punkt widzenia, ocenę bohatera lub wymowę. Późniejsze wzorce to kultura rycersko-dworska (honor, wierność, dworność), humanistyczna (godność i rozwój człowieka) i patriotyczna (służba ojczyźnie).