Kujawsko-Pomorski Konkurs z Języka Polskiego - teksty etapu wojewódzkiego

1.Henryk Sienkiewicz - autor „Quo vadis” i „Sachema”

Polski pisarz (1846-1916), autor nowel (m.in. „Sachem”, „Latarnik”) i powieści historycznych. W latach 1876-1878 podróżował po Stanach Zjednoczonych - z tych doświadczeń wyrosły jego nowele o tematyce amerykańskiej. W 1905 r. otrzymał literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości, a nie za jedną książkę, choć światową sławę przyniosło mu przede wszystkim „Quo vadis”. Pisał w czasach zaborów i chciał dodawać Polakom otuchy, przypominając o sile ducha i wierności wartościom.

2.„Quo vadis” - gatunek i cechy powieści historycznej

„Quo vadis” to powieść historyczna z podtytułem „Powieść z czasów Nerona”; najpierw drukowana w odcinkach w prasie, w wydaniu książkowym ukazała się w 1896 r. Cechy powieści historycznej: akcja w odległej przeszłości (Rzym w I w. n.e.), postacie historyczne (Neron, Petroniusz, apostołowie Piotr i Paweł) obok fikcyjnych (Winicjusz, Ligia, Ursus, Chilon), prawdziwe wydarzenia (pożar Rzymu, prześladowania chrześcijan) jako tło fikcyjnego wątku miłosnego, dbałość o realia epoki: stroje, obyczaje, budowle, łacińskie nazwy.

3.Czas i miejsce akcji „Quo vadis” - Rzym za Nerona

Akcja toczy się głównie w Rzymie i jego okolicach (m.in. Ancjum, Via Appia) w ostatnich latach panowania cesarza Nerona, czyli w latach 60. I w. n.e.; epilog opowiada o upadku i śmierci Nerona w 68 r. Rzym za Nerona to stolica ogromnego imperium: pałac na Palatynie, wystawne uczty, igrzyska w amfiteatrze, rzesze niewolników, a zarazem ciągły strach przed kaprysami władcy. W ubogich dzielnicach, m.in. na Zatybrzu, i na cmentarzu Ostrianum potajemnie spotykają się pierwsi chrześcijanie.

4.Dwa światy w „Quo vadis”: pogański Rzym i chrześcijanie

Powieść zbudowana jest na kontraście. Pogański Rzym to potęga, bogactwo i piękno sztuki, ale też okrucieństwo, rozpusta, pogarda dla słabych i władza oparta na strachu; jego twarzami są Neron, Tygellin i Poppea. Świat chrześcijan tworzą ludzie najczęściej ubodzy i prześladowani, którzy żyją skromnie, pomagają sobie, przebaczają wrogom i nie boją się śmierci, bo wierzą w życie wieczne; prowadzą ich apostołowie Piotr i Paweł. Pozornie słabsi chrześcijanie odnoszą zwycięstwo moralne.

5.Marek Winicjusz i przemiana Winicjusza

Młody patrycjusz i trybun wojskowy, siostrzeniec Petroniusza. Na początku jest porywczy, dumny i przyzwyczajony, że dostaje to, czego chce: zakochany w Ligii, próbuje zdobyć ją siłą - najpierw dzięki cesarzowi, potem przez porwanie. Ranny podczas nieudanego porwania trafia pod opiekę chrześcijan, których dobroć i przebaczenie go zdumiewają. Poznaje naukę Chrystusa, przyjmuje chrzest i uczy się kochać bez przemocy. Przemiana Winicjusza z gwałtownego żołnierza w chrześcijanina pokazuje siłę nowej wiary.

6.Ligia (Kallina) i Ursus

Ligia, właściwie Kallina, to córka króla Ligów, która jako dziecko trafiła do Rzymian jako zakładniczka. Wychowała się w domu Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny, jest chrześcijanką - piękną, łagodną i wierną swoim zasadom. Ursus to jej rodak, olbrzym o niezwykłej sile, oddany sługa i obrońca; jako chrześcijanin nosi imię Urban. Jest prostoduszny i dobry, zabijanie uważa za grzech, ale w obronie Ligii zabija atletę Krotona, a później na arenie pokonuje tura.

7.Petroniusz („arbiter elegantiarum”) i Eunice

Petroniusz to wykształcony patrycjusz, pisarz i znawca sztuki, na dworze Nerona nazywany „arbiter elegantiarum”, czyli sędzią dobrego smaku. Jest inteligentny, ironiczny i odważny; zręcznie kieruje cesarzem za pomocą pochlebstw, lecz w duchu gardzi jego okrucieństwem i marnymi wierszami. Pomaga siostrzeńcowi Winicjuszowi, choć sam chrześcijaninem nie zostaje - ceni piękno i wygodne życie. Eunice to jego piękna niewolnica, która kocha go skrycie i wiernie; z czasem zdobywa jego miłość i dobrowolnie umiera razem z nim.

8.Neron, Poppea i Tygellin

Neron - cesarz Rzymu, próżny i okrutny władca, który uważa się za wielkiego artystę: śpiewa, pisze wiersze i oczekuje zachwytów dworu. Jest tchórzliwy i łatwo nim kierować. Poppea, jego żona, piękna i bezwzględna, staje się wrogiem Ligii i Winicjusza. Tygellin, prefekt pretorianów (dowódca gwardii cesarza), to prostacki i okrutny ulubieniec Nerona, rywal Petroniusza; urządza krwawe widowiska i kieruje gniew ludu na chrześcijan. Wszyscy troje uosabiają zepsucie pogańskiego dworu.

9.Chilon Chilonides - przemiana i śmierć Chilona

Grek, ubogi filozof-włóczęga: sprytny, tchórzliwy i chciwy, mistrz wykrętów. Za pieniądze Winicjusza odnajduje Ligię, udając chrześcijanina. Dawniej ciężko skrzywdził lekarza Glaukosa, a mimo to chrześcijanie mu przebaczają. Po pożarze wydaje chrześcijan dworowi i zdobywa bogactwo. Gdy w ogrodach cezara widzi płonącego na słupie Glaukosa, który przebacza mu raz jeszcze, przeżywa wstrząs: publicznie oskarża Nerona o podpalenie Rzymu, przyjmuje chrzest i po torturach umiera na krzyżu w amfiteatrze jako męczennik.

10.Postacie drugiego planu: Akte, Aulus Plaucjusz, Pomponia Grecyna, Glaukos, Kryspus

Akte - dawna ukochana Nerona, łagodna i życzliwa, opiekuje się Ligią w pałacu cesarza. Aulus Plaucjusz - zasłużony wódz, uczciwy Rzymianin starej daty; razem z żoną Pomponią Grecyną, cichą chrześcijanką, wychowuje Ligię jak własną córkę. Glaukos - lekarz chrześcijanin, skrzywdzony niegdyś przez Chilona; leczy rannego Winicjusza i przebacza swojemu krzywdzicielowi. Kryspus - surowy, żarliwy chrześcijanin, który straszy wiernych karą za grzechy; ginie na krzyżu, śmiało potępiając Nerona.

11.Miłość Winicjusza i Ligii - najważniejsze wydarzenia wątku

Winicjusz poznaje Ligię w domu Aulusów i zakochuje się w niej. Za sprawą Petroniusza Neron zabiera ją jako zakładniczkę do pałacu, by oddać trybunowi; po uczcie, na której Winicjusz zachowuje się brutalnie, chrześcijanie z Ursusem odbijają ją w drodze do jego domu. Chilon odnajduje Ligię, lecz próba porwania kończy się raną Winicjusza - opiekują się nim chrześcijanie. Trybun zmienia się, zaręcza się z Ligią, a podczas pożaru Rzymu przyjmuje chrzest. Po prześladowaniach oboje osiadają jako małżeństwo na Sycylii.

12.Pożar Rzymu i prześladowania chrześcijan

Latem 64 r. Rzym przez wiele dni trawi ogromny pożar. Neron przygląda się płomieniom i śpiewa o zagładzie Troi, a lud zaczyna podejrzewać, że to on kazał podpalić miasto. Aby odwrócić gniew tłumu, dwór zrzuca winę na chrześcijan. Zaczynają się masowe aresztowania i okrutne widowiska: wiernych rzuca się dzikim zwierzętom na arenie, krzyżuje i pali jako żywe pochodnie w ogrodach cezara. Chrześcijanie umierają spokojnie, z modlitwą, co budzi podziw części Rzymian i przysparza nowych wyznawców.

13.Walka Ursusa z turem na arenie

Ligia, uwięziona podczas prześladowań, ma zginąć w amfiteatrze: zostaje przywiązana do rogów germańskiego tura. Ursus, wypuszczony na arenę bez broni, chwyta zwierzę za rogi i po długim zmaganiu skręca mu kark. Poruszeni widzowie domagają się łaski, a Winicjusz wbiega na arenę i błaga o życie ukochanej, pokazując blizny po ranach z wojen. Neron, choć niechętnie, ustępuje ze strachu przed tłumem. To punkt kulminacyjny wątku miłosnego - ocalenie Ligii.

14.Śmierć Petroniusza i Eunice

Petroniusz, pokonany w dworskiej rozgrywce przez Tygellina, dowiaduje się, że Neron postanowił go zgubić. Nie czeka na wyrok: w swojej willi w Cumae wydaje wspaniałą ucztę, każe odczytać list, w którym drwi z cezara i jego marnych wierszy, po czym lekarz otwiera mu żyły. Wierna Eunice z własnej woli umiera razem z nim. Petroniusz odchodzi tak, jak żył - spokojnie i pięknie; biesiadnicy rozumieją, że wraz z tą parą ginie to, co w dawnym świecie jeszcze pozostało: poezja i piękno.

15.Scena „Quo vadis, Domine?” - apostołowie Piotr i Paweł, tytuł i wymowa powieści

Apostoł Piotr, stary rybak i przywódca chrześcijan, za namową wiernych opuszcza Rzym podczas prześladowań. Na Via Appia ukazuje mu się Chrystus; Piotr pyta „Quo vadis, Domine?”, czyli „Dokąd idziesz, Panie?”, i słyszy, że Chrystus idzie do Rzymu, by dać się ukrzyżować po raz drugi. Zawstydzony apostoł wraca i ginie na krzyżu; Paweł z Tarsu, nauczyciel Winicjusza, zostaje ścięty. Tytuł stawia też pytanie o wybór własnej drogi. Wymowa: potęga Nerona mija, a zwycięża wiara oparta na miłości.

16.„Sachem” - nowela Sienkiewicza: miasto Antylopa w Teksasie i Chiavatta

Nowela Henryka Sienkiewicza, związana z jego pobytem w Ameryce. Akcja toczy się w mieście Antylopa nad rzeką o tej samej nazwie, w stanie Teksas. Piętnaście lat wcześniej stała tu Chiavatta - indiańska osada, stolica plemienia Czarnych Wężów. Niemieccy osadnicy z Berlina, Gründenau i Harmonii, choć ziemię przyznano Indianom traktatami, napadli nocą na uśpioną osadę, spalili ją i wymordowali mieszkańców. Na zgliszczach wyrosła zamożna Antylopa ze szkołami, gazetami i piwiarnią „Pod Złotym Słońcem”.

17.Cyrk w Antylopie i ostatni wódz - sachem

Do Antylopy po raz pierwszy przyjeżdża cyrk dyrektora Hon. M. Deana. Największą atrakcją jest drugi numer programu: spacer po drucie w wykonaniu Czerwonego Sępa - sachema, czyli wodza Czarnych Wężów, ostatniego z wymordowanego plemienia. Jako dziesięcioletni chłopiec, syn zabitego wodza, został przygarnięty przez trupę i wyrósł na jej pierwszego akrobatę. Teraz ma wystąpić na grobach ojców, przed ludźmi, którzy zabili jego bliskich. Dyrektor umiejętnie podsyca niepokój widzów, by wzmocnić efekt.

18.Pieśń wojenna i finał „Sachema” (miska - puszka na datki)

Stojąc na drucie, sachem zaczyna pieśń wojenną - śpiewa ją po niemiecku. Wspomina szczęśliwą, potężną Chiavattę, nocny napad białych i przysięgę zemsty ocalałego dziecka. Wskakuje na kozioł pod żyrandolem z lamp naftowych i wznosi drąg; przerażeni widzowie sądzą, że podpali cyrk. Tymczasem wódz znika, wraca z blaszaną miską, niczym z puszką na datki, i błagalnie prosi o pieniądze dla ostatniego z Czarnych Wężów. Publiczność z ulgą sypie dolary. Potem sachem pije piwo i je knedle w piwiarni.

19.Wymowa „Sachema”: ironia, kontrast, aluzja do losu narodu pozbawionego ojczyzny

Narrator posługuje się ironią: o rzezi mówi „tryumf dobrej sprawy”, a o zabójcach, że „wnosili cywilizację” - mówi odwrotnie, niż myśli, by obnażyć obłudę osadników (w mieście naucza się miłości bliźniego, a na miejscu egzekucji stoi zakład filantropijny). Kontrast: dumny wódz w płaszczu z gronostajów i żebrzący akrobata; groźna pieśń i miska na pieniądze. Nowelę odczytuje się jako aluzję do losu narodu pozbawionego ojczyzny - przestrogę przed wynarodowieniem, bliską Polakom pod zaborami.

20.Bolesław Prus, „Z legend dawnego Egiptu” - nowela i kostium historyczny

Nowela Bolesława Prusa (właśc. Aleksandra Głowackiego, 1847-1912) z 1888 r. - krótki utwór prozą o jednym wątku, z wyraźnym punktem kulminacyjnym i zaskakującym zakończeniem. Akcja rozgrywa się w starożytnym Egipcie, ale to kostium historyczny: dawne czasy i egzotyczne realia (faraon, kapłani, Nil, piramidy, Ozyrys) służą temu, by powiedzieć coś o współczesności autora i o sprawach ponadczasowych. Utwór przypomina przypowieść: otwiera go i zamyka zdanie o marności ludzkich nadziei.

21.Stuletni faraon Ramzes i jego wnuk i następca Horus

Stuletni faraon Ramzes to potężny, surowy władca, przed którym od pół wieku drżą miliony; ceni siłę i wojnę. Umierając, żąda od lekarza mocnego lekarstwa, które albo zabije, albo od razu wyleczy. Jego wnuk i następca, trzydziestoletni Horus, ma serce pełne litości: brzydzi się wojną i współczuje uciśnionemu ludowi. Ramzes skrzywdził jego bliskich: matkę Zeforę pochował między niewolnikami, a nauczyciela Jetrona wygnał z kraju. Ukochana Horusa, Berenika, przebywa w klasztornym więzieniu.

22.Edykty Horusa

Czekając na pierścień faraonów, Horus każe spisać edykty: pokój z Etiopami; zakaz wyrywania języków jeńcom; ulga dla ludu - obniżenie czynszu i podatków o połowę, a dla niewolników trzy dni w tygodniu wolne od pracy i zakaz bicia kijem bez wyroku sądu; odwołanie z wygnania nauczyciela Jetrona; uroczysty pogrzeb matki - przeniesienie zwłok Zefory do katakumb faraonów; powrót ukochanej - uwolnienie Bereniki. Edykt nabiera mocy dopiero po dotknięciu świętym pierścieniem, który wciąż nosi Ramzes.

23.Jadowity pająk, lekarz i niespodziewane zakończenie noweli Prusa

Horusa coś kąsa w nogę; książę sądzi, że to pszczoła. Najmędrszy lekarz z Karnaku rozpoznaje jednak ukąszenie bardzo jadowitego pająka i odlicza, ile życia zostało Horusowi. Książę kolejno wypuszcza z rąk edykty, aż zostaje mu jeden - o uwolnieniu Bereniki. Wbiega zastępca arcykapłana, lecz zamiast pierścienia przynosi wieść, że Ramzes wyzdrowiał i o wschodzie słońca chce jechać na lwy. Horus umiera, nie zatwierdziwszy żadnego edyktu. Miał umrzeć starzec, a ginie młody - to niespodziewane zakończenie.

24.Wymowa noweli „Z legend dawnego Egiptu” i aluzja do wydarzeń w Niemczech w 1888 r.

Myśl przewodnia pada już na początku: „marne są ludzkie nadzieje wobec porządku świata”. Człowiek planuje, ale o biegu zdarzeń decydują los, przypadek i siły od niego niezależne; dobre zamiary Horusa nie wystarczyły, bo zabrakło mu władzy i czasu. Nowelę odczytuje się też jako aluzję do wydarzeń w Niemczech w 1888 r.: sędziwy cesarz Wilhelm I i ciężko chory następca tronu Fryderyk, z którym wiązano nadzieje na łagodniejsze rządy. Nowela powstała na początku 1888 r.; Fryderyk III objął potem tron i panował zaledwie około trzech miesięcy.

25.Sławomir Mrożek, „Na pełnym morzu” - autor i gatunek (jednoaktówka)

Sławomir Mrożek (1930-2013) - polski dramatopisarz, prozaik i rysownik, mistrz satyry i absurdu, autor m.in. krótkiego utworu „Artysta”. „Na pełnym morzu” to jednoaktówka z początku lat 60. XX w. (1961 r.), czyli krótki dramat w jednym akcie, z jednym miejscem akcji - tratwą pośrodku morza. Jak każdy dramat składa się z tekstu głównego (dialogi i monologi postaci) oraz didaskaliów (wskazówek dla teatru). Bohaterowie nie mają imion, tylko określenia, przez co są typami, a nie konkretnymi osobami.

26.Trzej rozbitkowie na tratwie: Gruby, Średni, Mały

Gruby - najsilniejszy i najsprytniejszy, od początku zachowuje się jak przywódca; pięknie mówi o zasadach, a dba o własną skórę. Średni - służalczy pomocnik, który przytakuje Grubemu, bo liczy, że sam ocaleje i dostanie swoją część. Mały - słaby, naiwny i uczciwy; wierzy w słowa i reguły, dlatego najłatwiej nim manipulować i to on zostaje ofiarą. Trzy postacie tworzą społeczeństwo w miniaturze: władzę, jej popleczników i jednostkę, którą się poświęca.

27.Sytuacja wyjściowa w „Na pełnym morzu”: głód i wybór ofiary

Trzej elegancko ubrani rozbitkowie dryfują na tratwie; zapasy się skończyły i wszystkim doskwiera głód. Gruby oznajmia, że trzeba coś zjeść, a właściwie - kogoś: jeden z nich musi się poświęcić, aby dwaj pozostali przeżyli. Od tej chwili cała akcja jest sporem o to, kto ma zostać zjedzony i jak go wybrać, żeby wyglądało to uczciwie. Makabryczny temat ludożerstwa omawia się uprzejmie, językiem zebrań i przemówień - stąd bierze się jednocześnie śmiech i groza.

28.Pozory demokracji i manipulacja językiem w „Na pełnym morzu”

Rozbitkowie próbują wyłonić ofiarę „demokratycznie”: są przemówienia jak w kampanii wyborczej i głosowanie, które okazuje się nieuczciwe i niczego nie rozstrzyga. Potem padają inne pomysły, np. odwołanie się do sprawiedliwości - kto więcej w życiu wycierpiał. Wynik jest z góry przesądzony, a procedury mają tylko ukryć przemoc silniejszych. Manipulacja językiem polega na powtarzaniu wzniosłych słów (dobro ogółu, poświęcenie, wolność, honor) tak długo, aż Mały sam uzna swoją śmierć za zaszczyt.

29.Listonosz i Lokaj - postacie epizodyczne w „Na pełnym morzu”

Na tratwę niespodziewanie docierają wpław dwie postacie - to pomysł typowy dla teatru absurdu. Listonosz przynosi Małemu telegram, jakby doręczanie poczty na środku morza było czymś zwyczajnym. Lokaj to dawny służący Grubego; jego pojawienie się podważa to, co Gruby opowiadał o sobie, by uniknąć roli ofiary. Żadna z tych postaci nie zmienia losu Małego: Gruby szybko odzyskuje panowanie nad sytuacją. Epizody pokazują, że fakty i prawda niewiele znaczą tam, gdzie decydują siła i spryt.

30.Wymowa „Na pełnym morzu”: parabola o władzy i przemocy; groteska, absurd, teatr absurdu

Utwór jest parabolą: tratwa to obraz społeczeństwa, a spór o to, kogo zjeść - obraz władzy, która przemoc przebiera w piękne hasła i pozory prawa. Mały w końcu z zapałem godzi się na ofiarę; najgroźniejsza okazuje się manipulacja, po której ofiara czuje się wolna i szczęśliwa. Groteska to połączenie komizmu z grozą i przesadą (uprzejme narady o ludożerstwie). Absurd - zdarzenia sprzeczne z logiką i zdrowym rozsądkiem. Teatr absurdu pokazuje świat postawiony na głowie, by obnażyć mechanizmy rzeczywistości.

31.Zbigniew Herbert - poeta

Zbigniew Herbert (1924-1998) - poeta, eseista i dramatopisarz, urodzony we Lwowie, zmarł w Warszawie; jeden z najważniejszych polskich poetów XX w. W wierszach często sięga do mitologii, historii starożytnej Grecji i Rzymu oraz do dzieł sztuki, aby mówić o sprawach współczesnych: władzy, wierności, cierpieniu, odpowiedzialności. Pisał najczęściej wierszem wolnym, zwykle bez rymów i często bez znaków interpunkcyjnych, językiem powściągliwym i precyzyjnym, z wyraźną ironią.

32.Pan Cogito jako bohater liryczny

Pan Cogito to postać stworzona przez Herberta, bohater wielu jego wierszy. Imię pochodzi od łacińskiego słowa „cogito”, czyli „myślę”, znanego ze zdania filozofa Kartezjusza „Myślę, więc jestem”. To współczesny, zwyczajny człowiek: ma słabości i wątpliwości, ale myśli samodzielnie i stara się dochować wierności wartościom. Bohater liryczny to postać, o której mówi się w wierszu; o Panu Cogito podmiot liryczny opowiada zwykle z dystansem i ironią, a czasem przedstawia jego przemyślenia, jak w wierszu „Pan Cogito o cnocie”.

33.„Dlaczego klasycy” - Tukidydes, odpowiedzialność i postawa wobec klęski

Wiersz Herberta ma trzy części. W pierwszej przywołany jest Tukidydes - ateński wódz i historyk, autor dzieła o wojnie peloponeskiej. Gdy nie zdążył z odsieczą dla ateńskiej kolonii Amfipolis, zapłacił za to wygnaniem, a we własnym dziele wspomniał o swojej porażce krótko, bez usprawiedliwień. W drugiej części pojawiają się wodzowie nowszych wojen, którzy po przegranej skarżą się i zrzucają winę na innych. Tukidydes jest wzorem odpowiedzialności i godnej postawy wobec klęski.

34.„Dlaczego klasycy” - zadania sztuki

Trzecia część wiersza „Dlaczego klasycy” przenosi rozważania z historii na sztukę. Pada w niej ostrzeżenie: jeśli tematem sztuki stanie się głównie małe, prywatne użalanie się nad sobą, to po naszych czasach zostanie niewiele wartościowego. Zadania sztuki można więc odczytać jako poważniejsze: mówić prawdę, dawać wzór godności, uczyć odpowiedzialności za własne czyny. Tytuł brzmi jak pytanie, na które odpowiada cały utwór: klasycy, czyli twórcy starożytni, uczą miary, powściągliwości i uczciwości wobec siebie.

35.„Nike, która się waha” - bogini zwycięstwa i młody żołnierz idący na śmierć

Bohaterką wiersza Herberta jest Nike - grecka bogini zwycięstwa, przedstawiana jako skrzydlata postać. Widzi ona młodego żołnierza, który samotnie idzie na bitwę i wkrótce zginie. Bogini ma ochotę podejść i okazać mu czułość, lecz się waha: obawia się, że chłopiec, poznawszy słodycz pieszczoty, mógłby uciec z pola walki. Zostaje więc w pozie, jaką nadali jej rzeźbiarze. Wiersz można odczytać jako gorzką refleksję o cenie zwycięstwa i o tym, że wojna żąda ofiary z młodego życia.

36.„Apollo i Marsjasz” - mit o pojedynku

Wiersz Herberta nawiązuje do greckiego mitu: Marsjasz, sylen (w innych wersjach satyr) grający na flecie, stanął do muzycznego pojedynku z Apollinem - bogiem sztuki, grającym na lirze. Przegrał, a zwycięski bóg ukarał go obdarciem ze skóry. Herbert zaczyna tam, gdzie mit się kończy: sędziowie już przyznali zwycięstwo bogu, a właściwy pojedynek dopiero się toczy. Przywiązany do drzewa Marsjasz krzyczy z bólu, Apollo zaś czyści swój instrument, odczuwa wstręt i odchodzi.

37.„Apollo i Marsjasz” - sztuka a cierpienie

W wierszu zderzają się dwie postawy. Apollo to sztuka doskonała, harmonijna i chłodna, ale obojętna na ból - bóg nie współczuje ofierze. Krzyk Marsjasza tylko z pozoru jest monotonny - wyraża całą prawdę cierpiącego ciała; można go odczytać jako sztukę zrodzoną z bólu. Przyroda staje po stronie pokonanego: skamieniały słowik pada pod nogi boga, a drzewo, do którego przywiązano Marsjasza, siwieje. Wymowa w takim odczytaniu: piękno bez współczucia jest okrutne, a sztuka nie powinna pomijać ludzkiego cierpienia.

38.„Powrót prokonsula” - liryka maski, kompromis z tyranią

W wierszu Herberta mówi prokonsul - rzymski namiestnik prowincji, który przebywa z dala od stolicy i postanawia wrócić na dwór cesarza. To liryka maski: poeta nie mówi wprost, lecz wkłada wypowiedź w usta postaci z innej epoki. Monolog pokazuje wahanie: bohater wie, że dwór tyrana to świat strachu, podejrzeń i udawania, a mimo to przekonuje sam siebie, że jakoś się tam ułoży. Utwór odczytuje się jako obraz kompromisu z tyranią i samooszukiwania się człowieka, który chce spokojnie żyć w złym systemie.

39.„Pan Cogito o cnocie” - cnota wyśmiewana przez możnych, ironia

Cnota, czyli wierność zasadom moralnym, jest w wierszu Herberta uosobiona jako staroświecka, niemodna kobieta. Lekceważą ją i wyśmiewają możni tego świata - ludzie władzy i siły, tacy jak wodzowie czy despoci - bo przypomina o sumieniu i przeszkadza w wygodnym życiu. Ironia polega na tym, że pozornie przyznaje się rację możnym, a w rzeczywistości ośmiesza się ich pogardę: cnota bywa słaba, niewygodna i natrętna, ale właśnie dlatego jest potrzebna. Wiersz broni wartości, których nie da się dopasować do mody.

40.Cechy poezji Herberta: klasycyzm, nawiązania do antyku, ironia, etyka wierności

Klasycyzm - nawiązywanie do wzorów starożytnych: ład, umiar, jasność, powaga tematów. Nawiązania do antyku - postacie z mitów i historii (Nike, Apollo, Marsjasz, Tukidydes, prokonsul) jako maski i przykłady dla współczesności. Ironia - mówienie nie wprost, z dystansem, tak że właściwy sens jest inny niż dosłowny. Etyka wierności - przekonanie, że trzeba dochować wierności wartościom (prawdzie, godności, współczuciu) także wtedy, gdy się przegrywa i gdy nie przynosi to żadnej korzyści.