Kujawsko-Pomorski Konkurs z Języka Polskiego - teoria literatury

1.Rodzaje literackie: liryka, epika, dramat

Rodzaje literackie to trzy podstawowe grupy utworów. Liryka wyraża uczucia, przeżycia i refleksje - mówi w niej podmiot liryczny, a utwór jest zwykle wierszem (np. pieśń, tren, fraszka, oda). Epika opowiada o wydarzeniach - narrator przedstawia świat, bohaterów i fabułę, najczęściej prozą (np. powieść, nowela, opowiadanie, baśń, epos). Dramat przedstawia wydarzenia przez wypowiedzi i działania postaci, bez narratora, i jest zwykle przeznaczony do wystawienia na scenie (np. tragedia, komedia).

2.Jak rozpoznać rodzaj literacki utworu?

Zapytaj, kto mówi i o czym. Podmiot liryczny mówi o przeżyciach - to liryka. Narrator opowiada fabułę - to epika. Mówią same postacie, a tekst dzieli się na akty i sceny - to dramat. W dramacie tekst główny tworzą dialogi i monologi, a tekst poboczny, czyli didaskalia, to wskazówki autora o miejscu akcji, wyglądzie i zachowaniu postaci. Rodzaje dzielą się na gatunki, np. epika na powieść, nowelę i epos. Niektóre gatunki łączą cechy kilku rodzajów - tak jest w balladzie i w dramacie romantycznym.

3.Epos i epopeja

Epos to obszerny, zwykle wierszowany utwór epicki, który ukazuje losy bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla całej społeczności. Epopeja to druga nazwa tego samego gatunku - w szkole obu słów używa się zamiennie. Typowe cechy: inwokacja na początku, podniosły styl, rozbudowane porównania (homeryckie), szczegółowe opisy, wszechwiedzący narrator. Wzorem gatunku są starożytne eposy „Iliada” i „Odyseja”. Epopeja narodowa pokazuje naród w ważnej chwili dziejów - w Polsce tak nazywa się „Pana Tadeusza”.

4.Powieść i powieść historyczna

Powieść to obszerny utwór epicki pisany prozą: ma zwykle wiele wątków (główny i poboczne), licznych bohaterów i rozbudowaną fabułę. Odmiany wyróżnia się według tematu i konwencji, np. powieść obyczajowa, przygodowa, detektywistyczna, fantastycznonaukowa, fantasy. Powieść historyczna rozgrywa się w epoce odległej od czasów autora: obok postaci i wydarzeń prawdziwych występują w niej fikcyjne, a autor odtwarza dawne realia - stroje, obyczaje, czasem język. Przykłady: „Quo vadis” i „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza.

5.Opowiadanie i nowela

Oba gatunki to krótkie utwory epickie pisane prozą, zwykle jednowątkowe i z niewielką liczbą bohaterów. Nowela ma budowę zwartą i zdyscyplinowaną: akcja szybko zmierza do wyraźnego punktu kulminacyjnego i kończy się puentą, mało w niej opisów i dygresji; często spaja ją jeden powracający motyw. Przykład: „Latarnik” Henryka Sienkiewicza. Opowiadanie ma budowę swobodniejszą - mogą się w nim pojawiać opisy, epizody i komentarze narratora, a zakończenie nie musi zaskakiwać.

6.Baśń i bajka

Baśń to utwór epicki, zwykle prozą, w którym świat realistyczny miesza się z fantastycznym: są czary, magiczne przedmioty i istoty, czas i miejsce bywają nieokreślone („dawno temu”), a dobro najczęściej zwycięża zło. Bajka to krótki utwór, zwykle wierszowany, z morałem, czyli pouczeniem. Jej bohaterami często są zwierzęta, które uosabiają ludzkie cechy (alegoria), np. lis - chytrość. Bajka epigramatyczna mieści się w kilku wersach, a narracyjna opowiada dłuższą historyjkę. Przykład: bajki Ignacego Krasickiego.

7.Reportaż

Reportaż to gatunek z pogranicza publicystyki i literatury: relacja o prawdziwych wydarzeniach, ludziach i miejscach. Autor jest świadkiem zdarzeń albo zbiera relacje uczestników i dokumenty. Nie zmyśla faktów, ale wybiera je, porządkuje i opisuje barwnym językiem, często z dialogami i opisami jak w opowiadaniu. Reportaż może być prasowy, radiowy, telewizyjny lub książkowy, a ze względu na temat np. podróżniczy, społeczny, wojenny, sportowy. Od powieści różni go to, że nie jest fikcją literacką.

8.Felieton i esej

Felieton to krótki tekst publicystyczny, zwykle w stałej rubryce gazety lub portalu. Autor komentuje w nim aktualne sprawy swobodnie i osobiście, często z humorem lub ironią; liczy się lekki styl i zaskakujące skojarzenia. Esej to dłuższy szkic prozą: osobiste rozważania autora na wybrany temat (np. o sztuce, podróży, kulturze), które łączą wiedzę z literackim, obrazowym językiem. Esej nie wyczerpuje tematu - pokazuje tok myślenia autora. Oba gatunki są subiektywne: przedstawiają opinie, nie same fakty.

9.Oda

Oda to gatunek liryczny o podniosłym, uroczystym tonie. Sławi wybitną osobę, ważne wydarzenie albo ideę, np. młodość, wolność, radość. Rozpoznasz ją po wzniosłym słownictwie, apostrofach do adresata, wykrzyknieniach, pytaniach retorycznych i hiperbolach. Gatunek pochodzi ze starożytnej Grecji, gdzie pieśni pochwalne wykonywano przy muzyce. Podmiot liryczny często mówi w imieniu zbiorowości („my”). Przykład z polskiej literatury: „Oda do młodości” Adama Mickiewicza.

10.Ballada

Ballada to gatunek mieszany - łączy cechy trzech rodzajów literackich. Z epiki ma fabułę i narratora, z liryki - wierszowaną formę, nastrój i emocje, z dramatu - dialogi bohaterów i narastające napięcie. Opowiada zwykle o niezwykłym, tajemniczym zdarzeniu. W balladach romantycznych akcja często rozgrywa się na tle przyrody (jezioro, las, noc), pojawiają się postaci fantastyczne i wierzenia ludowe, a za winę spotyka bohatera kara. Przykłady: „Świtezianka” i „Powrót taty” Adama Mickiewicza.

11.Dramat romantyczny

Dramat romantyczny to gatunek dramatu ukształtowany w pierwszej połowie XIX wieku. Zrywa z klasyczną zasadą trzech jedności (czasu, miejsca i akcji): akcja toczy się w różnych miejscach i czasie, a sceny bywają luźno powiązane. Świat realistyczny łączy się z fantastycznym (duchy, zjawy), sceny podniosłe sąsiadują z ludowymi lub komicznymi, a obok dialogów są partie liryczne i epickie. Bohater to często samotny, przeżywający silne uczucia indywidualista. Przykłady: „Dziady” Adama Mickiewicza, „Balladyna” Juliusza Słowackiego.

12.Dramat szekspirowski

Dramat szekspirowski to typ dramatu stworzony przez Williama Szekspira, angielskiego twórcę z przełomu XVI i XVII wieku. Nie przestrzega zasady trzech jedności: akcja ma wiele wątków, zmienia miejsca i trwa długo. Sceny tragiczne przeplatają się z komicznymi, na scenie występują postaci z różnych stanów oraz istoty fantastyczne (duchy, czarownice), pokazuje się też sceny zbiorowe i gwałtowne. Bohaterowie zmieniają się pod wpływem namiętności, np. żądzy władzy. Przykłady: „Romeo i Julia”, „Makbet”. Wzorowali się na nim romantycy.

13.Teatr absurdu

Teatr absurdu to nurt dramatu z połowy XX wieku. Pokazuje świat pozbawiony logiki i sensu: sytuacje są niedorzeczne, akcja prawie nie posuwa się naprzód, a bohaterowie - często bezimienni i uproszczeni - mówią dużo, lecz nie potrafią się porozumieć. Twórcy posługują się groteską, parodią i czarnym humorem, by przez śmiech powiedzieć coś poważnego o człowieku, władzy czy języku pełnym frazesów. Przykład: jednoaktówka „Na pełnym morzu” Sławomira Mrożka; za granicą - „Czekając na Godota” Samuela Becketta.

14.Epitet

Epitet to wyraz określający rzeczownik - najczęściej przymiotnik, czasem imiesłów lub rzeczownik. Nazywa cechę osoby, przedmiotu albo zjawiska, np. gęsta mgła, wysoka sosna, szumiący las. Funkcja: uplastycznia opis, pozwala wyobrazić sobie barwy, kształty i dźwięki, wyraża ocenę i buduje nastrój. Epitet stały łączy się z danym rzeczownikiem na stałe (częsty w eposie), epitet metaforyczny ma znaczenie przenośne, np. kamienne serce, a epitet złożony składa się z dwóch członów, np. jasnowłosa dziewczyna.

15.Porównanie

Porównanie zestawia dwa zjawiska na podstawie ich podobieństwa. Człony łączy wyraz porównujący: jak, jakby, niby, niczym, na kształt, podobny do. Przykłady: cichy jak mysz, biegł niczym wiatr. Funkcja: obrazowo przybliża cechę, uplastycznia opis, pomaga wyobrazić sobie rzecz nieznaną przez znaną. Porównanie homeryckie to porównanie rozbudowane: jego drugi człon rozrasta się w osobny, szczegółowy obraz, często ze świata przyrody; jest typowe dla eposu. Od metafory różni je obecność wyrazu porównującego.

16.Metafora (przenośnia)

Metafora, czyli przenośnia, to niezwykłe połączenie wyrazów, które razem zyskują nowe, niedosłowne znaczenie, np. zgasła nadzieja, rzeka czasu, ogień gniewu. Nie ma w niej wyrazu porównującego - to odróżnia ją od porównania. Funkcja: pobudza wyobraźnię, w kilku słowach oddaje to, co trudno nazwać wprost, nadaje wypowiedzi wieloznaczność. Odmiany przenośni: uosobienie (personifikacja) nadaje rzeczom, zjawiskom lub zwierzętom cechy ludzkie, np. wiatr szepcze; ożywienie (animizacja) - cechy istot żywych, np. czas biegnie.

17.Hiperbola (wyolbrzymienie)

Hiperbola to wyolbrzymienie: celowa przesada w przedstawieniu cech, rozmiarów, liczby albo siły zjawiska. Przykłady: mówiłem ci to tysiąc razy, czekam całe wieki, umieram z głodu. Funkcja: podkreśla wagę sprawy, wyraża silne emocje (zachwyt, gniew, rozpacz), czasem służy żartowi. Hiperbola jest częsta w odach i w mowie potocznej. Nie odczytuje się jej dosłownie - nadawca nie kłamie, tylko wzmacnia wypowiedź. Zabieg przeciwny - celowe osłabienie lub pomniejszenie, często przez zaprzeczenie (np. niezły zamiast bardzo dobry) - nazywa się litotą.

18.Peryfraza (omówienie)

Peryfraza, czyli omówienie, polega na zastąpieniu nazwy rzeczy, osoby lub zjawiska jej opisem złożonym z kilku wyrazów. Przykłady: mieszkańcy uli zamiast pszczoły, stolica Polski zamiast Warszawa, autor „Pana Tadeusza” zamiast Adam Mickiewicz, najlepszy przyjaciel człowieka zamiast pies. Funkcja: pozwala uniknąć powtórzeń, zwraca uwagę na wybraną cechę, nadaje wypowiedzi podniosły albo żartobliwy ton. Nie myl peryfrazy z parafrazą - parafraza to przeróbka cudzego tekstu własnymi słowami.

19.Oksymoron

Oksymoron to zestawienie wyrazów o przeciwstawnych, wykluczających się znaczeniach - najczęściej rzeczownika z określeniem. Przykłady: gorący lód, żywy trup, głośna cisza, słodki ból. Funkcja: zaskakuje odbiorcę i zmusza do zastanowienia, pokazuje sprzeczne uczucia albo złożoność zjawiska, którego nie da się nazwać jednym słowem. Oksymoron rozumie się przenośnie - odczytany dosłownie byłby nonsensem. Od zwykłego przeciwstawienia różni go to, że sprzeczne słowa tworzą jedną całość.

20.Apostrofa i pytanie retoryczne

Apostrofa to bezpośredni, zwykle uroczysty zwrot do osoby, bóstwa, pojęcia albo przedmiotu, np. Rzeko rodzinna, tobie powierzam swoje troski. Adresat często nie może odpowiedzieć. Funkcja: nadaje podniosły ton, ujawnia uczucia mówiącego. Rozbudowana apostrofa otwierająca epos to inwokacja. Pytanie retoryczne zadaje się nie po to, by uzyskać odpowiedź - jest ona oczywista albo ma ją sobie dać odbiorca, np. Któż z nas nie lubi wakacji? Funkcja: pobudza do namysłu, podkreśla myśl, wyraża emocje.

21.Anafora i epifora

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów, zdań albo strof, np. Tam szumią lipy, / Tam śpiewa strumień. Epifora to powtórzenie na ich końcu, np. Budzę się - i pada deszcz. / Wracam do domu - i pada deszcz. Funkcja obu środków: rytmizują tekst, porządkują go i mocno podkreślają powtarzane słowa, przez co łatwiej je zapamiętać. Są częste w poezji, pieśniach i przemówieniach. Jak je odróżnić: anafora stoi na początku, epifora na końcu.

22.Powtórzenie i paralelizm składniowy

Powtórzenie to celowe, wielokrotne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu, np. Daleko, daleko stąd leży moja wieś. Funkcja: podkreśla ważne słowo, wzmacnia emocje, nadaje rytm. Szczególne odmiany powtórzenia to anafora, epifora i refren. Paralelizm składniowy to powtórzenie nie słowa, lecz budowy: sąsiednie zdania albo wersy mają taki sam układ części zdania, np. Wiatr kołysze drzewa. Deszcz obmywa dachy. Funkcja: rytmizuje i porządkuje tekst, zestawia ze sobą obrazy; jest częsty w pieśniach ludowych.

23.Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy)

Onomatopeja to wyraz dźwiękonaśladowczy: swoim brzmieniem naśladuje dźwięki, np. szum, plusk, trzask, stuk, huk, kukułka, bzyczeć, szeleścić, chlupać. Onomatopeją może być też cały fragment tekstu, w którym nagromadzenie podobnych głosek oddaje odgłos, np. szelest liści albo stukot kół pociągu. Funkcja: sprawia, że opis działa na słuch, ożywia scenę, buduje nastrój (grozy, spokoju, zabawy). Środek częsty w wierszach dla dzieci, opisach przyrody i komiksach.

24.Zdrobnienie i zgrubienie

Zdrobnienie to wyraz utworzony tak, by nazywał coś mniejszego lub wyrażał czułość, np. domek, kotek, słoneczko, rączka, mamusia. Funkcja: wyraża sympatię i tkliwość, tworzy pogodny nastrój; użyte ironicznie może też ośmieszać. Zgrubienie nazywa coś większego albo wyraża niechęć, np. domisko, psisko, kocisko, nochal, babsko. Funkcja: podkreśla wielkość, brzydotę lub grozę, wyraża pogardę albo żartobliwą rubaszność. Oba środki tworzy się formantami, np. -ek, -eczko w zdrobnieniach, -isko, -ysko w zgrubieniach.

25.Rym i rytm

Rym to zgodność brzmienia zakończeń wyrazów, zwykle na końcach wersów. Rym żeński obejmuje półtorej sylaby (rzeka - czeka), męski - jedną sylabę (las - czas). Układy rymów: parzysty aabb, krzyżowy abab, okalający abba. Rym dokładny ma takie same głoski (woda - zgoda), niedokładny - tylko podobne (okno - mokną). Rytm to regularne powtarzanie się w wersach podobnych elementów: liczby sylab, układu akcentów, pauz, średniówki. Rym i rytm nadają wierszowi melodyjność, wiążą wersy i ułatwiają zapamiętanie.

26.Wersyfikacja i wers

Wersyfikacja to sposób zbudowania wiersza, a także nauka o tej budowie. Podstawową jednostką wiersza jest wers, czyli jedna linijka. Zakończenie wersu to klauzula - tu zwykle wypada pauza i rym. Wersy łączą się w strofy (zwrotki), np. dwuwers albo czterowiersz; wiersz bez podziału na strofy nazywa się ciągłym (stychicznym). Refren to wers lub strofa powtarzane w stałych miejscach utworu. Opisując wersyfikację, podajemy liczbę sylab w wersach, miejsce średniówki, rodzaj i układ rymów oraz budowę strof.

27.Wiersz sylabiczny i średniówka

Wiersz sylabiczny ma w każdym wersie taką samą liczbę sylab (zgłosek). Jego cechy to także: stały akcent na przedostatnią sylabę w klauzuli (paroksytoniczny), zwykle rymy żeńskie oraz średniówka w wersach dłuższych niż ośmiosylabowe. Średniówka to stała przerwa między wyrazami, która w każdym wersie wypada po tej samej sylabie i dzieli wers na dwie części. Przykłady rozmiarów: trzynastozgłoskowiec 7+6 (średniówka po siódmej sylabie, np. „Pan Tadeusz”), jedenastozgłoskowiec 5+6, ośmiozgłoskowiec bez średniówki.

28.Wiersz biały

Wiersz biały to wiersz bez rymów. Brak rymu jest jego cechą rozpoznawczą - poza tym może być zbudowany regularnie: mieć stałą liczbę sylab w wersach, średniówkę i wyraźny rytm. Wiersz biały może też być zarazem wierszem wolnym, jeśli nie ma ani rymów, ani stałej budowy wersów. Funkcja: bez rymów wypowiedź brzmi poważniej i naturalniej, bliżej zwykłej mowy, dlatego wierszem białym pisano m.in. dramaty. Jak sprawdzić: przeczytaj zakończenia wersów - jeśli się ze sobą nie rymują, wiersz jest biały.

29.Wiersz wolny

Wiersz wolny nie ma stałej liczby sylab w wersach ani regularnego rytmu; zwykle nie ma też rymów. Wersy są różnej długości - od jednego słowa do długiego zdania - a o podziale na wersy decyduje sens i intonacja: poeta wyodrębnia to, co chce podkreślić. Często brak w nim znaków interpunkcyjnych i wielkich liter. Wiersz wolny jest typowy dla poezji XX wieku, pisał tak m.in. Tadeusz Różewicz. Gdy wiersz nie ma rymów, stałej liczby sylab ani regularnego rytmu, nazywamy go wolnym; słowo „biały” mówi tylko o braku rymów.

30.Przerzutnia

Przerzutnia to przeniesienie części zdania lub wyrażenia do następnego wersu albo strofy: koniec wersu nie pokrywa się z końcem całości składniowej. Przykład: Wieczorem wraca do domu zmęczony / ojciec i siada przy stole w milczeniu. Słowo „ojciec” należy do zdania z pierwszego wersu, a stoi w drugim. Funkcja: wyróżnia przeniesione słowa, przyspiesza lub zakłóca rytm, oddaje emocje i tok żywej mowy, czasem tworzy dwuznaczność - wers czytany osobno znaczy co innego niż całe zdanie.

31.Topos i motyw

Motyw to element świata przedstawionego: zdarzenie, sytuacja, postać, przedmiot albo uczucie, np. motyw wędrówki, miłości, winy i kary. Może powracać w jednym utworze lub w różnych dziełach. Topos to motyw utrwalony w kulturze - stały obraz lub sposób mówienia o czymś, który powraca w utworach różnych epok i krajów. Przykłady: topos życia jako wędrówki, topos Arkadii (krainy szczęścia), topos cierpiącej matki, topos świata jako teatru. Słowo pochodzi z greki i znaczy „miejsce” - stąd określenie „miejsce wspólne”. Źródłem wielu toposów są mitologia i Biblia.

32.Mit i reinterpretacja mitu

Mit to dawna opowieść o bogach, herosach i początkach świata, która wyjaśniała ludziom zjawiska przyrody, pochodzenie człowieka i zasady postępowania. Zbiór mitów danej kultury to mitologia. Postaci mitów stały się wzorami postaw: Prometeusz kojarzy się z poświęceniem dla ludzi, Ikar - z odważnym marzeniem. Reinterpretacja mitu to nowe odczytanie znanej opowieści przez późniejszego twórcę: zmienia on ocenę bohatera, punkt widzenia albo sens, np. docenia rozważnego Dedala zamiast Ikara. Z mitów pochodzą frazeologizmy: syzyfowa praca, pięta Achillesa, nić Ariadny.

33.Symbol i poziomy odczytania utworu

Symbol to znak - przedmiot, postać, obraz lub zdarzenie - który oprócz znaczenia dosłownego ma ukryte, wieloznaczne sensy; odbiorca odkrywa je sam. Przykład: róża w „Małym Księciu” bywa odczytywana jako symbol miłości i odpowiedzialności. Alegoria ma jedno, umowne znaczenie, np. lis to chytrość. Utwór można czytać na kilku poziomach: dosłownym (co się dzieje), metaforycznym (sens przenośny), symbolicznym (znaczenia symboli) i aluzyjnym. Aluzja literacka to celowe nawiązanie do innego dzieła, czytelne dla tego, kto je zna.

34.Parabola (przypowieść)

Parabola, czyli przypowieść, to utwór narracyjny, w którym opowiedziana historia nie jest ważna sama w sobie - służy pokazaniu ogólnej prawdy o człowieku, świecie lub moralności. Ma dwa plany: dosłowny (fabuła) i ukryty (przesłanie). Fabuła jest prosta, a postaci uproszczone, często bez imion - to przykłady postaw, nie pełne portrety. Najbardziej znane są przypowieści biblijne, np. o miłosiernym Samarytaninie i o talentach. Jako baśń-przypowieść bywa odczytywany „Mały Książę”. Od bajki różni ją poważny ton i to, że jej bohaterami są zwykle ludzie.

35.Styl i stylizacja (archaizacja, dialektyzacja)

Styl to sposób ukształtowania wypowiedzi: dobór słów, budowy zdań i środków językowych. Mówimy o stylu autora, epoki, gatunku oraz o stylach funkcjonalnych: potocznym, urzędowym, naukowym, publicystycznym i artystycznym. Stylizacja to celowe nadanie wypowiedzi cech innego stylu lub odmiany języka. Archaizacja naśladuje język dawnych epok (archaizmy, np. jeno, białogłowa) - jest częsta w powieści historycznej. Dialektyzacja wprowadza cechy gwary (dialektyzmy), by oddać mowę mieszkańców wsi lub regionu. Stylizacja uwiarygodnia świat utworu i charakteryzuje bohaterów.

36.Tytuł, podtytuł, motto

Tytuł to nazwa utworu. Może wskazywać bohatera („Balladyna”), temat, miejsce, gatunek („Oda do młodości”) albo mieć sens przenośny („Syzyfowe prace”) - wtedy jest wskazówką interpretacyjną. Podtytuł stoi po tytule i go dopowiada: określa gatunek, czas, miejsce lub temat, np. „Hobbit, czyli tam i z powrotem”. Motto to cytat, sentencja lub przysłowie umieszczone przed utworem albo jego częścią; podsuwa myśl przewodnią i sposób odczytania, np. II część „Dziadów” poprzedza motto z dramatu Szekspira.

37.Puenta i punkt kulminacyjny

Punkt kulminacyjny to moment największego napięcia w akcji utworu - chwila, w której rozstrzygają się losy bohaterów; po nim następuje rozwiązanie akcji. Typowy układ zdarzeń: ekspozycja (wprowadzenie), zawiązanie akcji, rozwój akcji, punkt kulminacyjny, rozwiązanie. Puenta to zaskakujące, dobitne zakończenie utworu lub wypowiedzi, które uwydatnia jego sens albo każe spojrzeć na całość inaczej. Jest typowa dla fraszki, bajki, noweli, dowcipu i felietonu. Różnica: kulminacja dotyczy akcji, puenta - myśli i sformułowania.

38.Dialog i monolog w dramacie

Dialog to rozmowa co najmniej dwóch postaci. W dramacie jest główną formą wypowiedzi: posuwa akcję naprzód, pokazuje konflikt, charakteryzuje bohaterów przez to, co i jak mówią, informuje o zdarzeniach, których widz nie ogląda. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej postaci, niebędąca częścią rozmowy. Odsłania jej myśli, uczucia, wahania i zamiary, komentuje wydarzenia, zatrzymuje akcję w ważnym momencie. Dialogi i monologi tworzą tekst główny dramatu, a wskazówki autora dla aktorów i reżysera to didaskalia (tekst poboczny).

39.Konwencje: realistyczna, fantastycznonaukowa, fantasy

Konwencja literacka to zbiór reguł, według których zbudowany jest świat utworu. Konwencja realistyczna: świat przypomina rzeczywisty, zdarzenia są prawdopodobne, np. „Syzyfowe prace”. Konwencja fantastycznonaukowa (science fiction): niezwykłe zjawiska tłumaczy się rozwojem nauki i techniki - podróże kosmiczne, roboty, przyszłość. Fantasy: wymyślony świat, w którym działa magia i żyją m.in. smoki, elfy, czarodzieje, np. „Hobbit”. Elementy realistyczne i fantastyczne mogą się łączyć, np. w „Opowieści wigilijnej” do realistycznego Londynu wkraczają duchy.

40.Typy tekstów i teksty kultury

Tekst informacyjny przekazuje fakty (notatka prasowa, instrukcja), publicystyczny komentuje aktualne sprawy i zawiera opinie (artykuł, felieton), reklamowy nakłania do zakupu lub działania (slogan). Informacja, czyli fakt, da się sprawdzić; opinia to czyjaś ocena, a interpretacja - wyjaśnienie sensu faktu. Tekst kultury to każdy wytwór kultury, który coś znaczy. Dziedziny różnią się tworzywem: literatura - słowo, muzyka - dźwięk, sztuki plastyczne - barwa, kształt, bryła, teatr - gra aktora na scenie, film i inne sztuki audiowizualne - ruchomy obraz z dźwiękiem.