Wojewódzki Konkurs z Historii (śląskie) - III stopień: lata 1918-1945

1.Następstwa I wojny światowej - kulturowe i cywilizacyjne

Wielka wojna (1914-1918) zmieniła mapę i życie Europy. Nastąpił upadek cesarstw: rosyjskiego, niemieckiego, austro-węgierskiego i tureckiego. Powstały lub odrodziły się nowe państwa, m.in. Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia i późniejsza Jugosławia. Postępowała emancypacja kobiet - w czasie wojny zastępowały mężczyzn w pracy, a po niej w wielu krajach zdobyły prawa wyborcze (w Polsce w 1918 r.). Młodych ludzi okaleczonych przeżyciami frontu nazwano „straconym pokoleniem”. Rozwijała się kultura masowa: kino i radio.

2.Konferencja paryska 1919 r. i traktat wersalski (28 czerwca 1919 r.)

Konferencja paryska (1919 r.) ustalała porządek po I wojnie; decydowały Francja, Wielka Brytania i USA. Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 r. Postanowienia wobec Niemiec: utrata części ziem (m.in. Alzacji i Lotaryngii na rzecz Francji, Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego na rzecz Polski) oraz kolonii, armia ograniczona do 100 tys. żołnierzy bez lotnictwa, czołgów i okrętów podwodnych, demilitaryzacja Nadrenii, odszkodowania wojenne. Powstała Liga Narodów - organizacja, która miała strzec pokoju. Nowy porządek to ład wersalski.

3.Włoski faszyzm - Benito Mussolini i marsz na Rzym (1922 r.)

Faszyzm narodził się we Włoszech po I wojnie, w czasie kryzysu i rozczarowania wynikiem wojny. Jego twórcą był Benito Mussolini. W październiku 1922 r. bojówki faszystów, zwane czarnymi koszulami, urządziły marsz na Rzym, po którym król powierzył Mussoliniemu urząd premiera. W kolejnych latach Mussolini zbudował dyktaturę: zlikwidował opozycję i wolną prasę, a sam kazał się nazywać wodzem (duce). Faszyzm głosił skrajny nacjonalizm, kult wodza i państwa oraz podporządkowanie jednostki państwu. Zalicza się go do totalitaryzmów XX w.

4.Niemiecki nazizm - Adolf Hitler i NSDAP

Nazizm (narodowy socjalizm) to ideologia partii NSDAP, kierowanej przez Adolfa Hitlera. Głosił rasizm, antysemityzm i potrzebę zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie. 30 stycznia 1933 r. Hitler został kanclerzem Niemiec i szybko wprowadził dyktaturę jednej partii. Ustawy norymberskie (1935 r.) pozbawiły Żydów praw obywatelskich, a noc kryształowa (listopad 1938 r.) była falą pogromów. Narzędziami terroru były SS, tajna policja gestapo oraz obozy koncentracyjne dla przeciwników władzy (jeden z pierwszych, wzorcowy dla następnych, powstał w Dachau w 1933 r.).

5.System sowiecki - Józef Stalin i stalinizm w ZSRR

Po śmierci Lenina władzę w ZSRR przejął Józef Stalin i stworzył państwo totalitarne. Kolektywizacja, czyli przymusowe łączenie gospodarstw chłopskich w kołchozy, doprowadziła do klęski głodu - Wielki Głód na Ukrainie (1932-1933) pochłonął miliony ofiar. Wielka czystka w drugiej połowie lat 30. objęła masowe aresztowania i egzekucje, także w partii i armii. Terrorem kierowała policja polityczna NKWD, a więźniów zsyłano do obozów pracy przymusowej (łagry). Propaganda budowała kult jednostki: Stalina przedstawiano jako nieomylnego wodza.

6.11 listopada 1918 r. - odzyskanie niepodległości i pierwsze ośrodki władzy

Jesienią 1918 r. powstawały lokalne ośrodki władzy, m.in. rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie (7 listopada). 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę nad wojskiem, a kilka dni później - władzę cywilną. Piłsudski powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego (18 listopada) i został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa (22 listopada), a w styczniu 1919 r. powołał rząd Ignacego Paderewskiego, uznany przez mocarstwa. Po wyborach zebrał się Sejm Ustawodawczy, który w lutym 1919 r. uchwalił małą konstytucję i powierzył Piłsudskiemu urząd Naczelnika Państwa.

7.Decyzje wersalskie w sprawie Polski i powstanie wielkopolskie (1918-1919)

Powstanie wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu, dzień po przyjeździe Ignacego Paderewskiego. Powstańcy opanowali większość Wielkopolski, a walki przerwał rozejm w Trewirze (luty 1919 r.) - było to jedno z niewielu zwycięskich polskich powstań. Decyzje wersalskie z czerwca 1919 r. przyznały Polsce Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie bez Gdańska, co dało dostęp do morza. Sam Gdańsk stał się wolnym miastem pod opieką Ligi Narodów (Wolne Miasto Gdańsk). O Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały rozstrzygnąć plebiscyty.

8.Trzy powstania śląskie (1919, 1920, 1921) i plebiscyt na Górnym Śląsku

O Górny Śląsk - bogaty region przemysłowy - Polacy walczyli w trzech powstaniach. Pierwsze (1919 r.) było protestem przeciw niemieckiemu terrorowi i upadło. Drugie (1920 r.) wywalczyło mieszaną, polsko-niemiecką policję plebiscytową. W plebiscycie z marca 1921 r. większość głosów padła za Niemcami, a planowany podział był dla Polski niekorzystny. Dlatego w maju 1921 r. wybuchło trzecie powstanie, którym kierował Wojciech Korfanty. Po nim Polska otrzymała mniejszą część obszaru plebiscytowego, ale z większością kopalń i hut.

9.Plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu, Śląsk Cieszyński, bunt Żeligowskiego

Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (lipiec 1920 r.) odbył się, w czasie ofensywy bolszewików na Polskę - Polska przegrała go i otrzymała tylko nieliczne wsie. Spór o Śląsk Cieszyński z Czechosłowacją zakończył w 1920 r. podział dokonany przez mocarstwa: Zaolzie, zamieszkane przez wielu Polaków, znalazło się po stronie czechosłowackiej. Wileńszczyznę zajął w październiku 1920 r. gen. Lucjan Żeligowski - był to upozorowany bunt Żeligowskiego, przeprowadzony za wiedzą Piłsudskiego. Powstała Litwa Środkowa, w 1922 r. włączona do Polski.

10.Wojna polsko-bolszewicka (1919-1921)

Bolszewicy chcieli przenieść rewolucję na zachód Europy, a Piłsudski dążył do odsunięcia Rosji od granic Polski. Wyprawa kijowska (wiosna 1920 r.), podjęta w sojuszu z Symonem Petlurą, doprowadziła do zajęcia Kijowa, lecz kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła pod Warszawę. Bitwa Warszawska - z przełomem 15 sierpnia 1920 r. i kontruderzeniem znad Wieprza - zwana „cudem nad Wisłą”, ocaliła niepodległość. Zwycięstwo utrwaliła bitwa nad Niemnem (wrzesień 1920 r.). Wojnę zakończył pokój ryski z 18 marca 1921 r., który ustalił granicę wschodnią.

11.Konstytucja marcowa (17 marca 1921 r.) i pierwsi prezydenci

Konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r. wprowadziła ustrój republiki parlamentarnej (republika parlamentarna). Władzę ustawodawczą miały sejm i senat, wybierane w powszechnych wyborach, w których głosowały także kobiety. Jej cechy to przewaga sejmu nad rządem i słaba pozycja prezydenta, wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe (sejm i senat) na 7 lat. Pierwszy prezydent, Gabriel Narutowicz, zginął w grudniu 1922 r., kilka dni po objęciu urzędu - zabójstwo w warszawskiej Zachęcie wstrząsnęło krajem. Jego następcą został Stanisław Wojciechowski.

12.Przewrót majowy (12-15 maja 1926 r.) - przyczyny, przebieg, skutki

Przyczyny: częste zmiany rządów, kłótnie partii w sejmie, trudności gospodarcze i powstanie rządu Wincentego Witosa, któremu sprzeciwiał się Józef Piłsudski. Przebieg: 12 maja 1926 r. Piłsudski wkroczył z wiernymi oddziałami do Warszawy; po nieudanej rozmowie z prezydentem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego doszło do trzydniowych walk ulicznych, w których ginęli żołnierze i cywile. Skutki: ustąpienie prezydenta i rządu, wybór Ignacego Mościckiego na prezydenta oraz początek rządów sanacji, czyli obozu Piłsudskiego.

13.Sanacja, nowela sierpniowa i konstytucja kwietniowa (23 kwietnia 1935 r.)

Sanacja to obóz Piłsudskiego rządzący w latach 1926-1939 w sposób autorytarny: sejm i partie działały, ale ich rola malała. Nowela sierpniowa (1926 r.) wzmocniła prezydenta - mógł rozwiązać parlament i wydawać dekrety z mocą ustawy. Prezydentem był Ignacy Mościcki. Wybory brzeskie (1930 r.) poprzedziło aresztowanie przywódców opozycji i osadzenie ich w twierdzy w Brześciu. W 1934 r. powstało miejsce odosobnienia Bereza Kartuska. Konstytucja kwietniowa z 23 kwietnia 1935 r. wprowadziła silną władzę prezydenta - zwierzchnika sejmu, rządu i wojska.

14.Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej

Polska leżała między dwoma wrogimi mocarstwami: Niemcami i ZSRR. Bezpieczeństwo miały zapewnić sojusze z Francją i Rumunią (1921 r.). Zagrożeniem były traktaty w Rapallo (1922 r. - współpraca Niemiec z Rosją sowiecką) i w Locarno (1925 r. - Niemcy zagwarantowały granice z Francją i Belgią, ale nie z Polską). W latach 30. obowiązywała polityka równowagi Józefa Becka: poprawne stosunki z obydwoma sąsiadami i żadnego sojuszu z jednym przeciw drugiemu. Jej wyrazem były pakty o nieagresji z ZSRR (1932 r.) i Niemcami (1934 r.).

15.Gospodarka II RP (1): dziedzictwo zaborów i reforma Władysława Grabskiego

Odrodzona Polska dźwigała zniszczenia wojenne i dziedzictwo zaborów: różne systemy prawne, waluty i niepołączone sieci kolei, a także nierówny rozwój dzielnic. Państwo drukowało pieniądze bez pokrycia, co wywołało hiperinflację - ceny rosły z dnia na dzień. Reforma walutowa Władysława Grabskiego (1924 r.) wprowadziła złotego w miejsce marki polskiej i powołała Bank Polski, który emitował nową walutę. W 1925 r. zaczęła się wojna celna z Niemcami: Niemcy wstrzymały zakup polskiego węgla, więc Polska szukała nowych rynków zbytu drogą morską.

16.Gospodarka II RP (2): Gdynia, wielki kryzys, Centralny Okręg Przemysłowy

Budowa Gdyni - nowoczesnego portu nad Bałtykiem - uniezależniła polski handel od Gdańska; z wioski rybackiej wyrosło duże miasto. Magistrala węglowa połączyła Górny Śląsk z Gdynią i ułatwiła wywóz węgla. Wielki kryzys, który zaczął się w 1929 r. w USA, przyniósł w Polsce bezrobocie i biedę na wsi. Twórcą wielu inwestycji był Eugeniusz Kwiatkowski, minister i wicepremier. Z jego inicjatywy w drugiej połowie lat 30. powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP) w widłach Wisły i Sanu, m.in. huta i miasto Stalowa Wola - miał dać pracę i wzmocnić obronność.

17.Społeczeństwo II RP: struktura społeczna, narodowościowa i wyznaniowa

II Rzeczpospolita była państwem wielu narodów. Polacy stanowili około dwóch trzecich mieszkańców, a mniejszości narodowe - około jednej trzeciej: najliczniejsi byli Ukraińcy (południowy wschód), dalej Żydzi (głównie miasta i miasteczka), Białorusini (północny wschód) i Niemcy (zachód). Struktura wyznaniowa: katolicy rzymscy, grekokatolicy, prawosławni, wyznawcy judaizmu i protestanci. Struktura społeczna: większość stanowili chłopi, bo kraj był rolniczy; mniej liczni byli robotnicy, inteligencja, ziemianie i burżuazja. Zdarzały się napięcia narodowościowe.

18.Kultura i nauka II Rzeczypospolitej

Władysław Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla (1924 r.) za powieść „Chłopi”. Skamander to grupa poetów (m.in. Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jan Lechoń), którzy pisali o codzienności prostym językiem. Stefan Banach współtworzył lwowską szkołę matematyczną, sławną w świecie. Trzej matematycy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski dokonali złamania szyfru Enigmy - niemieckiej maszyny szyfrującej - co później pomogło aliantom. Powszechne stały się radio (Polskie Radio nadawało od lat 20.) i kino, w latach 30. już dźwiękowe.

19.Łamanie traktatu wersalskiego przez Niemcy i oś Berlin-Rzym-Tokio

Hitler krok po kroku obalał ład wersalski. Zbrojenia: w 1935 r. Niemcy przywróciły powszechną służbę wojskową i rozbudowywały lotnictwo oraz wojska pancerne. Remilitaryzacja Nadrenii (1936 r.) - wojsko wkroczyło do strefy, która miała pozostać bez armii. Anschluss Austrii (marzec 1938 r.) - przyłączenie Austrii do Rzeszy, zakazane traktatem. Francja i Wielka Brytania ograniczały się do protestów. Niemcy zbliżyły się też z Włochami i Japonią: w latach 1936-1940 powstała oś Berlin-Rzym-Tokio - sojusz, którego członków nazywano państwami Osi.

20.Appeasement - konferencja w Monachium (1938 r.) i zajęcie Czechosłowacji (1939 r.)

Appeasement to polityka ustępstw Wielkiej Brytanii i Francji wobec Hitlera - liczono, że spełnienie jego żądań uratuje pokój. Jej szczytem była konferencja w Monachium (wrzesień 1938 r.): przywódcy Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii (Neville Chamberlain) i Francji zdecydowali bez udziału Czechosłowacji, że odda ona Niemcom pograniczne Sudety. Ustępstwa nie powstrzymały Hitlera: w marcu 1939 r. nastąpiło zajęcie Czechosłowacji - powstał Protektorat Czech i Moraw oraz zależna od Niemiec Słowacja. Polityka ustępstw zawiodła.

21.Żądania wobec Polski, gwarancje i pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.)

Niemcy wysunęły żądania wobec Polski: włączenie Gdańska do Rzeszy oraz eksterytorialna autostrada i linia kolejowa przez polskie Pomorze. Polska je odrzuciła, a minister Beck uzasadnił odmowę w sejmie w maju 1939 r. Wiosną 1939 r. Polska otrzymała gwarancje brytyjskie i francuskie pomocy w razie napaści. Pakt Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. był układem o nieagresji Niemiec i ZSRR z tajnym protokołem, który dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów - ziemie polskie mniej więcej wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu.

22.1 września 1939 r. - początek wojny obronnej Polski

Położenie międzynarodowe Polski w 1939 r. było bardzo trudne: dwa wrogie mocarstwa po obu stronach i granica z Niemcami zagrożona z trzech kierunków. 1 września 1939 r. Niemcy uderzyły bez wypowiedzenia wojny. Jednym z pierwszych celów był Wieluń - bezbronne miasto zbombardowane o świcie. Pancernik Schleswig-Holstein ostrzelał Westerplatte, którego załoga pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego broniła się 7 dni. Walczyli też obrońcy Poczty Polskiej w Gdańsku. Bitwa graniczna (1-3 września) zakończyła się odwrotem, mimo sukcesów takich jak bitwa pod Mokrą.

23.Wrzesień 1939 r.: Wizna, bitwa nad Bzurą, obrona Warszawy i „dziwna wojna”

Obrona Wizny (7-10 września): nieliczna załoga schronów pod dowództwem kpt. Władysława Raginisa wstrzymywała wielokrotnie silniejszego wroga - stąd nazwa „polskie Termopile”. Bitwa nad Bzurą (od 9 września), największa bitwa kampanii, była polskim zwrotem zaczepnym gen. Tadeusza Kutrzeby; opóźniła atak na stolicę. Obrona Warszawy trwała do 28 września, a jej duszą był prezydent miasta Stefan Starzyński. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, lecz nie podjęły zdecydowanej ofensywy - ten okres to „dziwna wojna”.

24.Agresja sowiecka 17 września 1939 r. i koniec kampanii

17 września 1939 r. Armia Czerwona uderzyła na Polskę od wschodu, wykonując tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow. Prezydent, rząd i Naczelny Wódz przekroczyli granicę z Rumunią, gdzie zostali internowani. Symbolem oporu przeciw Sowietom była obrona Grodna, w której walczyli także harcerze i uczniowie. Hel bronił się do 2 października. Ostatnią bitwą kampanii była bitwa pod Kockiem (2-6 października), stoczona przez żołnierzy gen. Franciszka Kleeberga. Niemcy i ZSRR podzieliły ziemie polskie, ale państwo polskie nie skapitulowało.

25.Przełomy wojny (1): kampania francuska, bitwa o Anglię, plan Barbarossa

Kampania francuska (maj-czerwiec 1940 r.): Niemcy obeszli francuskie umocnienia przez Belgię i Holandię i w kilka tygodni zmusili Francję do kapitulacji. Bitwa o Anglię (lato-jesień 1940 r.) to powietrzna obrona Wielkiej Brytanii - Niemcy nie zdobyli panowania w powietrzu i zrezygnowali z inwazji; wsławił się w niej polski Dywizjon 303. 22 czerwca 1941 r. nastąpił atak Niemiec na ZSRR (plan Barbarossa): dawni sojusznicy stali się wrogami, a ZSRR dołączył do koalicji antyhitlerowskiej. Niemców zatrzymano pod Moskwą zimą 1941 r.

26.Przełomy wojny (2): Pearl Harbor, Karta atlantycka, Stalingrad, El Alamein, Kursk

Karta atlantycka (sierpień 1941 r.) to deklaracja Roosevelta i Churchilla o celach wojny i zasadach powojennego pokoju. Pearl Harbor - 7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach, po czym USA przystąpiły do wojny. Stalingrad (1942-1943): okrążenie i kapitulacja armii niemieckiej, punkt zwrotny na froncie wschodnim. El Alamein (1942 r.): zwycięstwo Brytyjczyków w Egipcie, początek wypierania wojsk Osi z Afryki Północnej. Kursk (lipiec 1943 r.): wielka bitwa pancerna, po której Niemcy stracili inicjatywę na wschodzie.

27.Przełomy wojny (3): Normandia, kapitulacja Niemiec i Japonii, przyczyny klęski państw Osi

Lądowanie w Normandii 6 czerwca 1944 r. otworzyło drugi front w Europie Zachodniej. Niemcy, atakowane z zachodu i wschodu, podpisały bezwarunkową kapitulację - kapitulacja Niemiec 8 maja 1945 r. zakończyła wojnę w Europie. Po zrzuceniu przez USA bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki (sierpień 1945 r.) nastąpiła kapitulacja Japonii 2 września 1945 r. - koniec II wojny światowej. Przyczyny klęski państw Osi: przewaga gospodarcza i ludnościowa aliantów, walka na kilku frontach naraz, współpraca wielkiej koalicji oraz opór podbitych narodów.

28.Zagłada Żydów (Holokaust): getta, konferencja w Wannsee, obozy zagłady

Zagłada Żydów to zaplanowane przez nazistowskie Niemcy ludobójstwo, w którym zginęło około 6 mln Żydów. Najpierw Niemcy zamykali ich w wydzielonych dzielnicach (getta) - największe powstało w Warszawie - gdzie panowały głód i choroby. Na konferencji w Wannsee (styczeń 1942 r.) niemieccy urzędnicy uzgodnili organizację mordu na europejskich Żydach. Ofiary wywożono do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w okupowanej Polsce; były to m.in. Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Bełżec, Sobibór. Większość ofiar mordowano zaraz po przybyciu.

29.Powstanie w getcie warszawskim (19 kwietnia 1943 r.), zagłada Romów i polityka Niemiec w okupowanej Europie

Powstanie w getcie warszawskim wybuchło 19 kwietnia 1943 r., gdy Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta. Żydowską Organizacją Bojową dowodził Mordechaj Anielewicz; słabo uzbrojeni powstańcy walczyli prawie miesiąc, by zginąć z bronią w ręku. Zagłada Romów - Niemcy mordowali ich także z powodów rasowych. Eksterminacja innych narodów objęła m.in. Polaków i jeńców sowieckich. Polityka Niemiec w okupowanej Europie opierała się na rasizmie: na zachodzie była łagodniejsza, a na wschodzie Słowian traktowano jako tanią siłę roboczą i niszczono ich elity.

30.Postawy Polaków wobec Holokaustu

W okupowanej Polsce Niemcy wprowadzili karę śmierci za pomoc Żydom - groziła całej rodzinie. Mimo to wielu Polaków ratowało Żydów. Żegota (Rada Pomocy Żydom, 1942 r.) działała przy władzach podziemnych; Irena Sendlerowa organizowała wyprowadzanie dzieci z getta warszawskiego. Rodzina Ulmów z Markowej została zamordowana w 1944 r. razem z ukrywanymi Żydami. Jan Karski, kurier podziemia, przekazał aliantom relację o Zagładzie. Ratujących honoruje tytuł Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Byli też szmalcownicy - szantażyści wydający Żydów - oraz ludzie obojętni.

31.Konferencje wielkiej trójki: Teheran, Jałta, Poczdam

Wielka trójka to przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR: Roosevelt, Churchill, Stalin. Teheran (1943 r.): decyzja o drugim froncie we Francji i wstępna zgoda na granicę wschodnią Polski na linii Curzona. Jałta (luty 1945 r.): potwierdzenie linii Curzona, podział Niemiec na strefy okupacyjne, Polska w strefie wpływów ZSRR. Poczdam (lipiec-sierpień 1945 r.; USA reprezentował już Harry Truman, a Churchilla w trakcie obrad zastąpił Clement Attlee): zachodnia granica Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz wysiedlenie Niemców. Skutki wojny: zmiany granic i przesiedlenia milionów ludzi.

32.Okupacja niemiecka ziem polskich

Niemcy podzielili zajęte tereny na ziemie wcielone do Rzeszy (m.in. Pomorze, Wielkopolska, Górny Śląsk, Łódź), skąd masowo wysiedlano Polaków, oraz Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, którym rządził Hans Frank. Codziennością był terror: uliczne łapanki, egzekucje, wysiedlenia, praca przymusowa w Rzeszy, zsyłki do obozów koncentracyjnych. Niszczono polskie elity: Sonderaktion Krakau (listopad 1939 r.) to podstępne aresztowanie profesorów krakowskich uczelni, a akcja AB (1940 r.) - mordowanie przedstawicieli inteligencji i działaczy.

33.Okupacja sowiecka ziem polskich (1939-1941)

Na ziemiach zajętych po 17 września 1939 r. władze sowieckie przeprowadziły sfałszowane wybory do zgromadzeń Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi (październik 1939 r.); zgromadzenia wystąpiły o włączenie tych ziem do ZSRR, a mieszkańcom narzucono sowieckie obywatelstwo. NKWD aresztowało oficerów, urzędników, ziemian i działaczy. W latach 1940-1941 trwały masowe deportacje w głąb ZSRR - całe rodziny wywożono w wagonach towarowych na Syberię i do Kazachstanu, gdzie wielu zmarło z głodu, zimna i pracy ponad siły. Likwidowano polskie instytucje.

34.Zbrodnie niemieckie i sowieckie o wymiarze ogólnokrajowym i regionalnym

Zbrodnia katyńska (1940 r.): na rozkaz władz ZSRR NKWD zamordowało około 22 tys. polskich jeńców i więźniów, głównie oficerów; miejsca pochówku to m.in. Katyń, Charków i Miednoje. Auschwitz-Birkenau - niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady, założony w 1940 r. dla polskich więźniów, potem największe miejsce Zagłady. Zbrodnie regionalne Niemców: Palmiry pod Warszawą (tajne egzekucje), kaźń profesorów lwowskich (1941 r.), wysiedlenia na Zamojszczyźnie (1942-1943) - dzieci Zamojszczyzny odbierano rodzicom, część przeznaczono do germanizacji.

35.Konflikt polsko-ukraiński i ludobójstwo na Wołyniu (1943-1944)

Konflikt polsko-ukraiński narastał od lat międzywojennych; ukraińscy nacjonaliści chcieli własnego państwa bez Polaków. W czasie okupacji niemieckiej Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) dokonała ludobójstwa ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej (1943-1944). Napadano na wsie i mordowano mieszkańców bez względu na wiek. Szczyt zbrodni to „krwawa niedziela” 11 lipca 1943 r., gdy zaatakowano jednocześnie wiele miejscowości. Zginęło około 100 tys. Polaków. Część Ukraińców ratowała sąsiadów; dochodziło też do polskich akcji odwetowych.

36.Polskie Państwo Podziemne i Armia Krajowa

Polskie Państwo Podziemne to tajne struktury państwa podległe rządowi na wychodźstwie. Częścią cywilną kierowała Delegatura Rządu na Kraj (m.in. tajne nauczanie, sądy, pomoc). Wojsko podziemne: Służba Zwycięstwu Polski (wrzesień 1939 r.), potem Związek Walki Zbrojnej, a od lutego 1942 r. Armia Krajowa; pierwszym dowódcą AK był gen. Stefan Rowecki „Grot”. Działały też Bataliony Chłopskie i Szare Szeregi - konspiracyjne harcerstwo. Formy walki: mały sabotaż (np. napisy na murach), dywersja, wywiad, a w 1944 r. akcja „Burza” - walka z cofającymi się Niemcami.

37.Powstanie warszawskie (1 sierpnia - 2 października 1944 r.)

Wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godzinie „W” (17.00) na rozkaz dowódcy AK gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora”. Przyczyny: chęć wyzwolenia stolicy własnymi siłami przed wkroczeniem Armii Czerwonej i wystąpienia w roli gospodarza. Walki trwały 63 dni. Postawa Związku Sowieckiego: wstrzymanie ofensywy na linii Wisły; postawa aliantów zachodnich: zrzuty broni i zaopatrzenia, zbyt małe, by zmienić sytuację. Skutki: około 200 tys. ofiar, głównie cywilów, wypędzenie mieszkańców, planowe zniszczenie Warszawy przez Niemców, osłabienie podziemia.

38.Rząd RP na wychodźstwie (1939-1945)

Po klęsce wrześniowej ciągłość państwa utrzymał rząd RP na wychodźstwie: prezydentem został Władysław Raczkiewicz, a premierem i Naczelnym Wodzem gen. Władysław Sikorski. Siedzibą był Paryż, potem Angers (Paryż-Angers), a od 1940 r. Londyn. Układ Sikorski-Majski (1941 r.) przywrócił stosunki z ZSRR i pozwolił tworzyć tam armię polską. W 1943 r. doszło do zerwania stosunków przez ZSRR po ujawnieniu Katynia, gdy Polska poprosiła o zbadanie grobów. Katastrofa gibraltarska 4 lipca 1943 r. przyniosła śmierć Sikorskiego; premierem został Stanisław Mikołajczyk.

39.Polskie formacje na Zachodzie

Narwik (1940 r.) - walki Brygady Strzelców Podhalańskich w Norwegii. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich broniła Tobruku w Afryce (1941 r.). Armia Andersa, utworzona w ZSRR i wyprowadzona na Bliski Wschód, stała się 2 Korpusem Polskim, który w maju 1944 r. zdobył Monte Cassino. 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka walczyła pod Falaise i wyzwoliła Bredę. 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego walczyła pod Arnhem. Polscy lotnicy i marynarze służyli m.in. w Dywizjonie 303 i na okrętach ORP „Błyskawica” i ORP „Orzeł”.

40.Wojsko polskie na Wschodzie i polityka mocarstw wobec sprawy polskiej

W ZSRR, pod kontrolą komunistów, powstała 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki; dowodził nią gen. Zygmunt Berling, a chrzest bojowy przeszła pod Lenino (październik 1943 r.). Z niej rozwinęły się 1 i 2 Armia Wojska Polskiego; żołnierze 1 Armii przełamali Wał Pomorski i brali udział w zdobyciu Berlina. Polityka mocarstw wobec sprawy polskiej: w Teheranie i Jałcie o granicach i władzach Polski zdecydowano bez udziału Polaków. W 1945 r. powstał zdominowany przez komunistów Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, a Zachód ogłosił cofnięcie uznania rządowi londyńskiemu.