Wojewódzki Konkurs z Historii (śląskie) - III stopień: lata 1815-1918

1.Kongres wiedeński (1814-1815) - zasady nowego ładu

Zjazd władców i dyplomatów w Wiedniu po klęsce Napoleona, który ustalił nowy porządek w Europie. Najwięcej znaczyły Rosja, Austria, Prusy i Wielka Brytania. Przyjęto trzy zasady: legitymizm - prawo do tronu mają dawne dynastie; restauracja - przywrócenie władców obalonych w czasie rewolucji i wojen napoleońskich (np. Burbonów we Francji); równowaga sił - żadne mocarstwo nie może zdobyć przewagi nad pozostałymi. W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze - sojusz monarchów do obrony tego ładu i tłumienia rewolucji.

2.Decyzje kongresu wiedeńskiego w sprawie ziem polskich

Kongres zlikwidował Księstwo Warszawskie i podzielił jego ziemie. Z większej części powstało Królestwo Polskie (zwane Kongresowym) ze stolicą w Warszawie, połączone z Rosją unią personalną - car był zarazem królem polskim. Zachodnie ziemie Księstwa otrzymały Prusy jako Wielkie Księstwo Poznańskie z ograniczoną autonomią. Kraków z okolicą stał się Wolnym Miastem Krakowem (Rzecząpospolitą Krakowską) pod nadzorem trzech zaborców. Ziemie zabrane, czyli wschodnie tereny dawnej Rzeczypospolitej, pozostały częścią Rosji.

3.Wiosna Ludów (1848-1849)

Fala rewolucji i powstań w Europie. Żądano konstytucji, swobód obywatelskich i zniesienia pańszczyzny, a narody chciały zjednoczenia lub niepodległości. We Francji obalono króla i ogłoszono republikę. W krajach niemieckich parlament we Frankfurcie bez powodzenia próbował zjednoczyć Niemcy. W Austrii upadł kanclerz Metternich. Węgrzy walczyli o niepodległość, a jednym z ich dowódców był generał Józef Bem; powstanie stłumiły wojska austriackie i rosyjskie. Wielkopolska: powstanie z 1848 r. przegrało z armią pruską. Trwały skutek to zniesienie pańszczyzny w Galicji (1848 r.).

4.Rewolucja przemysłowa - wynalazki

Przejście od pracy ręcznej w warsztatach i manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w Anglii w II połowie XVIII w. Przełomem była maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta - napędzała maszyny w fabrykach i kopalniach. Parę wykorzystano w transporcie: powstały kolej (lokomotywa George'a Stephensona) i statek parowy (Robert Fulton). Telegraf, rozwinięty m.in. przez Samuela Morse'a, pozwolił szybko przesyłać wiadomości na duże odległości. Towary stały się tańsze, a podróże i handel znacznie szybsze.

5.Społeczne skutki rewolucji przemysłowej

Urbanizacja - szybki rozwój miast, do których ludność wsi przenosiła się za pracą w fabrykach. Ukształtowały się dwie nowe grupy: burżuazja (właściciele fabryk, banków i kopalń) oraz proletariat (robotnicy najemni utrzymujący się z pracy rąk). Warunki życia robotników były ciężkie: kilkunastogodzinny dzień pracy, niskie płace, praca kobiet i dzieci, brak ubezpieczeń, ciasne i wilgotne mieszkania, częste choroby. Z czasem robotnicy zaczęli tworzyć związki zawodowe i strajkować, a państwa stopniowo wprowadzały prawa chroniące pracowników.

6.Królestwo Polskie w okresie konstytucyjnym (1815-1830)

Państwo utworzone na kongresie wiedeńskim, połączone z Rosją osobą władcy. Konstytucję z 1815 r. nadał car Aleksander I; należała do najbardziej liberalnych w ówczesnej Europie. Car jako król polski miał władzę wykonawczą, a zastępował go namiestnik (generał Józef Zajączek). Sejm składał się z senatu i izby poselskiej. Królestwo miało własne wojsko polskie, którym dowodził brat cara, wielki książę Konstanty, a także własny skarb, urzędy i szkoły z językiem polskim. W 1816 r. założono Uniwersytet Warszawski.

7.Przyczyny powstania listopadowego - łamanie konstytucji i tajne związki

Carowie i wielki książę Konstanty nie przestrzegali konstytucji: w 1819 r. wprowadzono cenzurę, sejm zwoływano rzadziej, niż należało, działała tajna policja, a opozycję sejmową (kaliszan) usunięto z sejmu. Polacy na próżno liczyli też na przyłączenie do Królestwa ziem zabranych. Powstawały tajne związki. Towarzystwo Patriotyczne Waleriana Łukasińskiego dążyło do niepodległości - jego twórca spędził w więzieniu wiele lat. W 1828 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie zawiązało się sprzysiężenie podchorążych Piotra Wysockiego.

8.Ksawery Drucki-Lubecki - polityk ugody z Rosją

Książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki pochodził z rodziny magnackiej. W latach 20. XIX w. został ministrem skarbu Królestwa Polskiego i doprowadził do uzdrowienia finansów, m.in. bezwzględnie ściągając podatki, także zaległe. Był zwolennikiem ugody z Rosją - uważał, że dobrobyt gospodarczy pozwoli utrzymać autonomię Królestwa. Jako przeciwnik powstania listopadowego nie poparł powstańców. W grudniu 1830 r. udał się z misją do cara Mikołaja I z petycją o przestrzeganie konstytucji i wycofanie wojsk rosyjskich. Car ją odrzucił, a książę pozostał w Rosji.

9.Reformy gospodarcze Ksawerego Druckiego-Lubeckiego

Z inicjatywy ministra powstały Bank Polski (1828 r.), który udzielał kredytów na rozwój przemysłu i emitował pieniądze, oraz Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, finansujące rozwój rolnictwa. Rozpoczął budowę Kanału Augustowskiego, który miał umożliwić spław towarów do Bałtyku z ominięciem pruskich ceł. Zdecydował o budowie warzelni soli w Ciechocinku. Położył podwaliny pod przemysł włókienniczy w Łodzi oraz unowocześnił górnictwo i hutnictwo - Zagłębie Staropolskie i Dąbrowskie. Dzięki temu w skarbie Królestwa pojawiła się nadwyżka.

10.Noc listopadowa (29/30 listopada 1830 r.)

Początek powstania listopadowego. Zachętą były rewolucje 1830 r. we Francji i Belgii, a bezpośrednio - plany użycia wojska polskiego przeciw nim i wpadnięcie tajnej policji na ślad spisku. W Warszawie grupa spiskowców przeprowadziła atak na Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego, ale książę zdołał ujść. Piotr Wysocki poprowadził do walki podchorążych - Szkoła Podchorążych Piechoty mieściła się w Łazienkach. Przyłączył się lud Warszawy; zdobycie Arsenału dało powstańcom broń. Część wyższych oficerów odmówiła udziału. Konstanty z wojskami rosyjskimi wycofał się z miasta.

11.Od dyktatury Chłopickiego do detronizacji Mikołaja I

Spiskowcy nie mieli własnego rządu, więc władzę przejęli politycy liczący na porozumienie z carem. W grudniu 1830 r. zaczęła się dyktatura Józefa Chłopickiego - generała, który nie wierzył w zwycięstwo i chciał rokowań. Mikołaj I zażądał jednak poddania się i zdania na jego łaskę. Przewagę zdobyli zwolennicy walki i 25 stycznia 1831 r. sejm ogłosił detronizację Mikołaja I, czyli pozbawił go polskiego tronu. Powołano Rząd Narodowy z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele. Władzę dzieliły odtąd trzy ośrodki: rząd, sejm i wódz naczelny.

12.Wojna polsko-rosyjska 1831 r. i następstwa powstania listopadowego

Powstanie listopadowe było regularną wojną dwóch armii. W lutym 1831 r. w bitwie pod Olszynką Grochowską Polacy zatrzymali marsz wojsk Dybicza na Warszawę. W maju ponieśli klęskę pod Ostrołęką. We wrześniu 1831 r. armia Iwana Paskiewicza zdobyła stolicę - upadek Warszawy przesądził o przegranej. Następstwa: Statut organiczny (1832 r.) zastąpił konstytucję, nastąpiła likwidacja sejmu i wojska polskiego, zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie, w Warszawie zbudowano Cytadelę z więzieniem. Lata rządów namiestnika Paskiewicza nazwano nocą paskiewiczowską.

13.Wielka Emigracja i położenie Polaków pod zaborami po 1831 r.

Po klęsce powstania wielu Polaków wyjechało, głównie do Francji. Hotel Lambert (książę Adam Jerzy Czartoryski) liczył na pomoc mocarstw; Towarzystwo Demokratyczne Polskie chciało powstania z udziałem chłopów i uwłaszczenia; Gromady Ludu Polskiego były najbardziej radykalne. Na emigracji tworzyli Mickiewicz, Słowacki i Chopin. W kraju spiskowali Szymon Konarski i ks. Piotr Ściegienny. W zaborze pruskim ograniczano autonomię Poznańskiego, w austriackim rządzili niemieccy urzędnicy, na ziemiach zabranych represje były najostrzejsze, a Rzeczpospolitą Krakowską nadzorowali zaborcy.

14.Powstanie krakowskie i rabacja galicyjska (1846 r.)

Powstanie miało objąć wszystkie zabory, ale po aresztowaniach spiskowców wybuchło w lutym 1846 r. głównie w Wolnym Mieście Krakowie. Rząd Narodowy ogłosił manifest zapowiadający uwłaszczenie chłopów i zniesienie przywilejów stanowych. Jednym z przywódców był Edward Dembowski, który zginął, prowadząc procesję do chłopów. W tym samym czasie w Galicji trwała rabacja galicyjska: chłopi, podburzani przez austriackich urzędników, napadali na dwory i zabijali szlachtę; przewodził im Jakub Szela. Powstanie szybko upadło, a skutkiem było włączenie Krakowa do Austrii.

15.Zjednoczenie Włoch

W połowie XIX w. Półwysep Apeniński był podzielony na kilka państw, a część ziem należała do Austrii. Zjednoczeniu przewodził Piemont (Królestwo Sardynii) z królem Wiktorem Emanuelem II i premierem Camillem Cavourem, który zdobył poparcie Francji. W 1859 r. Piemont i Francja pokonały Austrię i Piemont zyskał Lombardię. W 1860 r. Giuseppe Garibaldi poprowadził „wyprawę tysiąca” ochotników w czerwonych koszulach: opanował Sycylię i Neapol, czyli południe Włoch. W 1861 r. proklamowano Królestwo Włoch. Wenecję przyłączono w 1866 r., a Rzym w 1870 r.

16.Zjednoczenie Niemiec

Niemcy zjednoczyły Prusy, którymi kierował premier Otto von Bismarck - odgórnie, drogą trzech zwycięskich wojen. Wojna z Danią (1864 r.), prowadzona razem z Austrią, odebrała Danii Szlezwik i Holsztyn. Wojna z Austrią w 1866 r., rozstrzygnięta pod Sadową, usunęła Austrię z rywalizacji o przywództwo w Niemczech; powstał Związek Północnoniemiecki. Wojna z Francją 1870-1871 skończyła się klęską Francji pod Sedanem oraz utratą przez nią Alzacji i części Lotaryngii. 18 stycznia 1871 r. nastąpiła proklamacja cesarstwa w Wersalu: cesarzem został król Prus Wilhelm I, a kanclerzem Bismarck.

17.Wojna secesyjna (1861-1865)

Wojna domowa w Stanach Zjednoczonych - Północ i Południe. Północ była uprzemysłowiona i przeciwna niewolnictwu; Południe żyło z plantacji bawełny i tytoniu, na których pracowali czarnoskórzy niewolnicy. Gdy prezydentem został Abraham Lincoln, przeciwnik rozszerzania niewolnictwa, stany południowe ogłosiły secesję (oderwanie się) i utworzyły Skonfederowane Stany Ameryki. Przełomem była bitwa pod Gettysburgiem w 1863 r. Zwyciężyła Północ, która miała więcej ludzi, fabryk i kolei. Skutki: zachowanie jedności państwa i zniesienie niewolnictwa w całych USA (1865 r.).

18.Ekspansja kolonialna w XIX w.

Podbój i podporządkowanie ziem zamorskich przez państwa europejskie. Przyczyny: potrzeba surowców dla przemysłu, rynków zbytu i taniej siły roboczej, rywalizacja i prestiż mocarstw, szukanie ziem dla osadników. W II połowie XIX w. Europejczycy podzielili niemal całą Afrykę, a Azja w dużej części też trafiła pod ich władzę. Największe było imperium brytyjskie, obejmujące m.in. Indie. Skutki dla ludności kolonii: utrata niezależności, wyzysk i praca przymusowa, rabunek bogactw, niszczenie miejscowych kultur, granice wytyczane bez względu na podziały plemienne.

19.Nowe idee polityczne XIX w.

Liberalizm - najważniejsze są wolność jednostki, równość wobec prawa, konstytucja i swoboda gospodarcza. Konserwatyzm - obrona tradycji, religii, rodziny i dawnego porządku; zmiany powinny być powolne. Socjalizm - dążenie do równości społecznej i poprawy losu robotników; jego teoretykami byli Karol Marks i Fryderyk Engels. Nacjonalizm - naród i jego interes są najwyższą wartością. Emancypacja kobiet - ruch na rzecz równouprawnienia; sufrażystki walczyły przede wszystkim o prawa wyborcze dla kobiet, szczególnie głośno w Wielkiej Brytanii.

20.Kultura masowa i przemiany obyczajowe przełomu XIX i XX w.

Kultura masowa jest przeznaczona dla szerokiego grona odbiorców, a nie dla samych elit. Umożliwiły ją powszechne nauczanie i spadek analfabetyzmu. Jej przejawy: tania prasa o wysokich nakładach, kino - bracia Lumière urządzili pierwszy publiczny pokaz filmów w Paryżu w 1895 r. - oraz sport jako widowisko i rozrywka. W 1896 r. w Atenach odbyły się pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie, wznowione z inicjatywy Pierre'a de Coubertina. Przemiany obyczajowe: więcej czasu wolnego, wygodniejsze stroje, turystyka, kobiety podejmujące pracę zawodową i studia.

21.Pośrednie przyczyny powstania styczniowego - odwilż posewastopolska i Wielopolski

Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej car Aleksander II złagodził politykę - nastała odwilż posewastopolska: amnestia dla zesłańców, lżejsza cenzura, zgoda na Towarzystwo Rolnicze. Ożywiło to nadzieje Polaków. W 1861 r. w Warszawie odbywały się manifestacje patriotyczne, krwawo rozpędzane przez wojsko; wprowadzono stan wojenny. Margrabia Aleksander Wielopolski, naczelnik rządu cywilnego, przeprowadził reformy (polskie urzędy i szkoły, Szkoła Główna, zamiana pańszczyzny na czynsz), lecz odrzucał dążenia do niepodległości i nie zyskał poparcia społeczeństwa.

22.„Biali”, „czerwoni” i branka

Przed powstaniem styczniowym działały dwa obozy. „Czerwoni” (młodzież, studenci, rzemieślnicy, część oficerów) chcieli szybkiego powstania połączonego z uwłaszczeniem chłopów; kierował nimi Komitet Centralny Narodowy. „Biali” (ziemianie i bogate mieszczaństwo) uważali powstanie za przedwczesne, woleli pracę organiczną i stopniowe reformy, liczyli też na pomoc państw zachodnich. Bezpośrednią przyczyną wybuchu była branka - zarządzony przez Wielopolskiego w styczniu 1863 r. pobór do wojska rosyjskiego według imiennych list, wymierzony w młodych spiskowców.

23.Wybuch i przebieg powstania styczniowego

Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 r. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się władzą powstańczą - Tymczasowy Rząd Narodowy wydał manifest wzywający do walki i dekret o uwłaszczeniu: chłopi dostawali na własność uprawianą ziemię. Powstańcy nie mieli regularnej armii, więc toczyła się wojna partyzancka - małe oddziały atakowały z zaskoczenia i kryły się w lasach. Walki objęły Królestwo Polskie, Litwę oraz część Białorusi i Ukrainy. Działało tajne państwo podziemne z rządem, pieczęcią, podatkami, pocztą i prasą. Powstanie upadło w 1864 r.

24.Dyktatorzy powstania styczniowego

Ludwik Mierosławski - pierwszy dyktator; przybył z emigracji w lutym 1863 r., przegrał dwie potyczki na Kujawach i wyjechał. Marian Langiewicz - dowódca dużego oddziału, dyktator w marcu 1863 r. popierany przez „białych”; po kilku dniach przeszedł do Galicji, gdzie aresztowali go Austriacy. Romuald Traugutt - ostatni dyktator, od października 1863 r.; uporządkował władze i wojsko, chciał wciągnąć do walki chłopów. Aresztowany w kwietniu 1864 r., został stracony 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli warszawskiej razem z czterema członkami Rządu Narodowego.

25.Uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach i represje popowstaniowe

Uwłaszczenie to nadanie chłopom na własność uprawianej ziemi i zniesienie pańszczyzny. W Prusach w 1807 r. zniesiono poddaństwo osobiste, a uwłaszczenie zaczęto w 1811 r. (w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 r.); przebiegało stopniowo, za odszkodowaniem dla właścicieli ziemskich. W zaborze austriackim nastąpiło w 1848 r., a w Królestwie Polskim w 1864 r. - carski ukaz miał odciągnąć chłopów od powstania. Represje popowstaniowe: egzekucje, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków, likwidacja autonomii Królestwa, nazywanego odtąd Krajem Przywiślańskim, odbieranie praw miejskich wielu miastom.

26.Rusyfikacja

Polityka wynaradawiania Polaków w zaborze rosyjskim, nasilona po powstaniu styczniowym. Wprowadzono język rosyjski w szkołach i urzędach, a także w sądach; język polski stał się w szkole przedmiotem nadobowiązkowym. Szkołę Główną zamieniono na rosyjski uniwersytet. Urzędy obsadzano Rosjanami, ograniczano działalność Kościoła katolickiego, zlikwidowano Kościół unicki. Okres szczególnie ostrej rusyfikacji szkół, gdy kuratorem warszawskiego okręgu szkolnego był Aleksandr Apuchtin, nazwano nocą apuchtinowską (noc apuchtinowska). Polacy odpowiadali tajnym nauczaniem.

27.Germanizacja i kulturkampf

Polityka niemczenia Polaków w zaborze pruskim. Kulturkampf (lata 70. XIX w.) - walka kanclerza Bismarcka z Kościołem katolickim, która uderzała w polskość; niemiecki stał się językiem urzędów i szkół. Rugi pruskie (1885 r.) - wysiedlenie Polaków bez obywatelstwa pruskiego. Komisja Kolonizacyjna (1886 r.) wykupywała ziemię od Polaków dla niemieckich osadników. Hakata (1894 r.) - organizacja niemieckich nacjonalistów. Opór: strajk dzieci we Wrześni w 1901 r. przeciw nauce religii po niemiecku oraz wóz Drzymały - chłop Michał Drzymała zamieszkał w wozie, gdy zakazano mu budowy domu.

28.Autonomia galicyjska

W latach 60. XIX w. osłabiona klęskami wojennymi Austria nadała Galicji szeroką autonomię. Sprawami kraju zajmowały się Sejm Krajowy we Lwowie i jego organ wykonawczy - Wydział Krajowy, a namiestnikami byli Polacy. Obowiązywał język polski w szkołach, urzędach i na uniwersytetach w Krakowie i Lwowie, a także w sądach. Swobodnie rozwijały się polska nauka, kultura i życie polityczne, działały legalne partie i organizacje - dlatego Galicję nazywano polskim Piemontem. Zarazem był to region biedny i przeludniony, z którego wielu chłopów emigrowało za chlebem.

29.Postawy Polaków: trójlojalizm, praca organiczna, praca u podstaw

Po klęsce powstania styczniowego wielu Polaków odrzuciło walkę zbrojną. Trójlojalizm - lojalność wobec władz trzech państw zaborczych w zamian za ustępstwa. Praca organiczna - wzmacnianie narodu przez rozwój gospodarki, oświaty i kultury; najwcześniej, już w latach 30. XIX w., rozwinęła się w Wielkopolsce. Karol Marcinkowski, lekarz, założył Bazar w Poznaniu i towarzystwo dające stypendia ubogiej młodzieży. Hipolit Cegielski stworzył w Poznaniu fabrykę maszyn rolniczych. Ruch spółdzielczy (spółki i banki ludowe) prowadził ks. Piotr Wawrzyniak. Praca u podstaw to szerzenie oświaty wśród ludu.

30.Ruch socjalistyczny na ziemiach polskich

Socjalizm głosił poprawę losu robotników. Wielki Proletariat, założony w 1882 r. w Warszawie przez Ludwika Waryńskiego, był pierwszą polską partią robotniczą; organizował strajki, a rewolucję społeczną stawiał wyżej niż sprawę niepodległości. Polska Partia Socjalistyczna (PPS), utworzona w 1892 r., łączyła hasła socjalne z walką o niepodległą Polskę; jednym z jej przywódców był Józef Piłsudski, redaktor tajnego pisma „Robotnik”. SDKPiL (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy) z Różą Luksemburg odrzucała walkę o niepodległość i stawiała na międzynarodową rewolucję robotniczą.

31.Ruch ludowy i ruch narodowy

Ruch ludowy bronił interesów chłopów; narodził się w Galicji, gdzie dzięki autonomii mógł działać legalnie. W 1895 r. w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, później Polskie Stronnictwo Ludowe; jednym z jego przywódców został chłop Wincenty Witos. Ruch narodowy stworzyła tajna Liga Narodowa (1893 r.), którą kierował Roman Dmowski. Z niej wyrosła Narodowa Demokracja, czyli endecja. Narodowcy głosili solidarność wszystkich warstw narodu i obronę polskości, a za głównego wroga uważali Niemcy - dlatego Dmowski dopuszczał współpracę z Rosją.

32.Rewolucja 1905-1907

Wybuchła w Rosji osłabionej klęskami w wojnie z Japonią. Zaczęła ją krwawa niedziela w Petersburgu (22 stycznia 1905 r.): wojsko ostrzelało pokojowy pochód robotników idących z petycją do cara Mikołaja II. Na ziemiach polskich miała aspekty społeczne i narodowe. Społeczne - strajki robotników o 8-godzinny dzień pracy i wyższe płace, powstanie łódzkie w czerwcu 1905 r. (walki na barykadach). Narodowe - strajk szkolny młodzieży żądającej nauki po polsku. Skutki: car zgodził się na parlament (Dumę), zezwolono na polskie szkoły prywatne i legalne organizacje, złagodzono cenzurę.

33.Przyczyny I wojny światowej

Rywalizacja mocarstw o kolonie, rynki zbytu i wpływy oraz wyścig zbrojeń. Powstały dwa bloki: trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy; 1882 r.) i trójporozumienie, czyli ententa (Francja, Rosja, Wielka Brytania; ukształtowana do 1907 r.). Punktem zapalnym był kocioł bałkański - na Bałkanach ścierały się interesy Austro-Węgier, Rosji i młodych państw, m.in. Serbii. Bezpośrednią przyczyną był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 r.: Serb Gavrilo Princip zabił austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Miesiąc później Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii.

34.Wojna manewrowa i pozycyjna - front zachodni

Wojna manewrowa to szybkie przemieszczanie wojsk i rozstrzygające bitwy. Wojna pozycyjna - armie tkwią miesiącami w okopach osłoniętych zasiekami z drutu kolczastego, a ataki dają niewielkie zdobycze kosztem ogromnych strat. Niemcy chcieli szybko pokonać Francję, lecz we wrześniu 1914 r. zatrzymano ich w bitwie nad Marną i front zachodni zastygł na lata. W 1916 r. stoczono tam dwie wielkie, krwawe bitwy: Verdun (niemiecka próba wykrwawienia armii francuskiej) i Somma (ofensywa brytyjsko-francuska). Żadna nie przyniosła przełomu.

35.Front wschodni oraz działania powietrzne i morskie

Front wschodni był dłuższy i bardziej ruchomy niż zachodni, dłużej toczyła się tam wojna manewrowa. W sierpniu 1914 r. pod Tannenbergiem w Prusach Wschodnich Niemcy rozbili armię rosyjską, a w 1915 r. państwa centralne wyparły Rosjan z Królestwa Polskiego. Działania morskie: flota brytyjska blokowała niemieckie porty, a Niemcy wysyłali okręty podwodne, które zatapiały statki płynące do Wielkiej Brytanii, także handlowe i pasażerskie. Działania powietrzne: samoloty służyły najpierw do rozpoznania, potem do walk i bombardowań; Niemcy używali też sterowców.

36.Postęp techniczny, przystąpienie USA i koniec I wojny światowej

Wojna przyspieszyła rozwój uzbrojenia. Karabiny maszynowe i ciężka artyleria sprawiały, że ataki na okopy były bardzo krwawe. Gazy bojowe na dużą skalę zastosowali po raz pierwszy Niemcy pod Ypres w 1915 r. Czołgi wprowadzili Brytyjczycy nad Sommą w 1916 r., żeby przełamywać linie okopów. Samoloty stały się nowym rodzajem broni. Przystąpienie USA do wojny w 1917 r. po stronie ententy, wywołane m.in. niemiecką wojną podwodną, przechyliło szalę. Rozejm w Compiègne Niemcy podpisały 11 listopada 1918 r. Przegrały państwa centralne: Niemcy, Austro-Węgry, Turcja i Bułgaria.

37.Rewolucje w Rosji 1917 r. i wojna domowa

Klęski na froncie, głód i drożyzna doprowadziły w Rosji do dwóch rewolucji. Rewolucja lutowa (według naszego kalendarza marzec 1917 r.) przyniosła obalenie caratu: Mikołaj II abdykował, a władzę objął Rząd Tymczasowy, który prowadził wojnę dalej. Rewolucja październikowa (listopad 1917 r.) była zbrojnym przewrotem w Piotrogrodzie: władzę przejęli bolszewicy, czyli komuniści, którym przewodził Włodzimierz Lenin. Obiecywali pokój, ziemię dla chłopów i fabryki dla robotników. W 1918 r. zawarli z Niemcami pokój w Brześciu. Wybuchła wojna domowa między czerwonymi a białymi - wygrali bolszewicy.

38.Sprawa polska w latach 1914-1916: zaborcy, orientacje, Legiony

W 1914 r. zaborcy stanęli po przeciwnych stronach: Rosja przeciw Niemcom i Austro-Węgrom. Potrzebowali polskiego żołnierza, więc składali Polakom ogólnikowe obietnice. Orientacja prorosyjska (Roman Dmowski) liczyła na zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara; proaustriacka (Józef Piłsudski) - na walkę z Rosją u boku Austro-Węgier. 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła I Kompania Kadrowa. Wkrótce powstały Legiony Polskie przy armii austro-węgierskiej; Piłsudski dowodził I Brygadą. Założył też tajną Polską Organizację Wojskową (Polska Organizacja Wojskowa, POW).

39.Akt 5 listopada 1916 r., kryzys przysięgowy i Rada Regencyjna

Akt 5 listopada 1916 r. - cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli utworzenie Królestwa Polskiego z ziem odebranych Rosji, bez określenia granic; liczyli na polskiego rekruta. Sprawa polska stała się międzynarodowa. Kryzys przysięgowy (lipiec 1917 r.): na wezwanie Piłsudskiego większość legionistów z I i III Brygady odmówiła przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami; żołnierzy internowano, a Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu. W 1917 r. powstała Rada Regencyjna - zależna od okupantów namiastka polskiej władzy, która w listopadzie 1918 r. przekazała władzę Piłsudskiemu.

40.Sprawa polska a Rosja i Zachód: deklaracje, orędzie Wilsona, Komitet Narodowy Polski

Po obaleniu caratu deklaracja Rządu Tymczasowego Rosji z 1917 r. uznała prawo Polaków do niepodległości, ale w sojuszu wojskowym z Rosją. Rola USA: orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918 r. zawierało 14 punktów programu pokojowego - punkt 13 mówił o niepodległej Polsce z dostępem do morza. Komitet Narodowy Polski w Paryżu (1917 r.), kierowany przez Romana Dmowskiego, państwa ententy uznały za przedstawicielstwo Polski. Ignacy Jan Paderewski, pianista, zabiegał o sprawę polską w USA. We Francji powstała Błękitna Armia, którą w 1918 r. objął generał Józef Haller (Błękitna Armia Józefa Hallera).