Wojewódzki Konkurs z Historii (śląskie) - II stopień: wiek XVI i XVII

1.Przyczyny wielkich odkryć geograficznych

W XV w. Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii, skąd pochodziły przyprawy, jedwab i inne drogie towary. Handel z Indiami szedł przez pośredników arabskich i włoskich, a po upadku Konstantynopola w 1453 r. szlaki na Wschód kontrolowali Turcy osmańscy, co podnosiło ceny. Wyprawy umożliwił postęp techniki: karawela (zwrotny żaglowiec zdolny do żeglugi po oceanie), kompas wskazujący kierunek i astrolabium do wyznaczania położenia statku według Słońca i gwiazd. Liczyły się też głód złota i chęć szerzenia chrześcijaństwa.

2.Portugalskie wyprawy: Bartłomiej Diaz i Vasco da Gama

Portugalczycy szukali drogi do Indii, płynąc wzdłuż wybrzeży Afryki. Bartłomiej Diaz w 1488 r. dotarł do południowego krańca Afryki - Przylądka Dobrej Nadziei - i pokazał, że kontynent da się opłynąć. Vasco da Gama opłynął Afrykę i w 1498 r. dotarł do Indii, do portu Kalikat. Odkrył w ten sposób drogę morską do Indii. Portugalia zakładała potem faktorie handlowe na wybrzeżach Afryki i Azji i przejęła dużą część handlu przyprawami, omijając dawnych pośredników.

3.Krzysztof Kolumb (1492 r.), traktat w Tordesillas i Ferdynand Magellan

Krzysztof Kolumb, żeglarz z Genui w służbie Hiszpanii, chciał dotrzeć do Indii, płynąc na zachód. 12 października 1492 r. dopłynął do wysp u wybrzeży Ameryki; sądził, że to Azja, stąd nazwa Indianie. W 1494 r. Hiszpania i Portugalia zawarły traktat w Tordesillas: podzieliły między siebie nowo odkrywane ziemie linią biegnącą przez Atlantyk. Ferdynand Magellan, Portugalczyk w służbie Hiszpanii, poprowadził pierwszą wyprawę dookoła świata (1519-1522). Zginął na Filipinach w 1521 r., a rejs dokończyła jego załoga. Wyprawa potwierdziła, że Ziemia jest kulą.

4.Konkwistadorzy i skutki odkryć geograficznych

Konkwistadorzy to hiszpańscy zdobywcy Ameryki. Hernan Cortez podbił państwo Azteków w Meksyku (1519-1521), a Franciszek Pizarro - państwo Inków w Peru (lata 30. XVI w.). Skutki odkryć: upadek cywilizacji Azteków i Inków, kolonie Hiszpanii i Portugalii, wyniszczenie Indian przez przemoc, pracę przymusową i choroby z Europy, niewolnictwo i przywóz Afrykanów na plantacje, rozwój handlu oceanicznego i portów nad Atlantykiem oraz wymiana roślin i zwierząt (do Europy: ziemniaki, kukurydza, pomidory, tytoń, kakao; do Ameryki: konie, bydło, pszenica).

5.Renesans (odrodzenie) i humanizm

Renesans, czyli odrodzenie, to epoka w kulturze Europy, która narodziła się we Włoszech, a w XVI w. objęła większość kontynentu. Nazwa oznacza odrodzenie antyku - kultury starożytnej Grecji i Rzymu, którą uznano za wzór. Humanizm stawiał w centrum człowieka, jego rozum i życie doczesne; humaniści znali łacinę i grekę i czytali dzieła starożytnych. Jan Gutenberg około 1450 r. w Moguncji wynalazł druk z ruchomą czcionką, dzięki czemu książki staniały i szybko się rozchodziły. Najsłynniejszym humanistą był Erazm z Rotterdamu, autor „Pochwały głupoty”.

6.Twórcy renesansu: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael, Mikołaj Kopernik

Leonardo da Vinci - malarz, wynalazca i badacz przyrody, wzór człowieka renesansu; autor „Mony Lisy” i „Ostatniej Wieczerzy”. Michał Anioł - rzeźbiarz, malarz i architekt; rzeźby „Dawid” i „Pieta”, freski w Kaplicy Sykstyńskiej, kopuła bazyliki Świętego Piotra w Rzymie. Rafael - malarz Madonn i fresku „Szkoła ateńska”. Mikołaj Kopernik, astronom urodzony w Toruniu, stworzył teorię heliocentryczną: Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca, a nie Słońce wokół Ziemi. Opisał ją w dziele „O obrotach sfer niebieskich”, wydanym w 1543 r.

7.Przyczyny reformacji. Marcin Luter i 95 tez (1517 r.)

Reformacja to ruch religijny XVI w., który miał naprawić Kościół, a doprowadził do jego rozłamu. Przyczyny: bogactwo i świecki tryb życia części duchowieństwa, kupowanie godności kościelnych, wysokie opłaty na rzecz Kościoła oraz sprzedaż odpustów, czyli darowania kar za grzechy w zamian za pieniądze. W 1517 r. niemiecki zakonnik Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez przeciw handlowi odpustami. Nie odwołał poglądów, został wyklęty przez papieża, a schronienia udzielił mu książę saski. Przełożył Biblię na niemiecki, a druk szybko rozniósł jego idee.

8.Wyznania protestanckie: luteranizm, kalwinizm, anglikanizm

Luteranizm (od Marcina Lutra): podstawą wiary jest Pismo Święte, zbawienie daje wiara, nabożeństwa odprawia się w języku narodowym, uznaje się dwa sakramenty (chrzest i komunię), nie ma zakonów ani celibatu duchownych. Kalwinizm: Jan Kalwin działał w Genewie; głosił predestynację - Bóg z góry przeznacza ludzi do zbawienia lub potępienia; cenił pracowitość i skromne życie, a gminami kierowali wybierani starsi. Anglikanizm: król Anglii Henryk VIII, któremu papież odmówił unieważnienia małżeństwa, w 1534 r. zerwał z Rzymem i ogłosił się głową Kościoła w Anglii.

9.Pokój augsburski (1555 r.) i wojny religijne

Rozłam w Kościele doprowadził do wojen religijnych. W Niemczech cesarz Karol V walczył z książętami luterańskimi; zakończył to pokój augsburski z 1555 r. Przyjęto w nim zasadę „czyj kraj, tego religia”: władca wybierał katolicyzm albo luteranizm, a poddani musieli przyjąć jego wyznanie lub wyjechać. Pokój nie obejmował kalwinistów. Nazwa protestanci wzięła się od protestu książąt luterańskich przeciw zakazowi szerzenia reformacji (1529 r.). We Francji katolicy walczyli z hugenotami, czyli kalwinistami; w noc świętego Bartłomieja w 1572 r. doszło w Paryżu do rzezi hugenotów.

10.Kontrreformacja (reforma katolicka)

Kontrreformacja to działania Kościoła katolickiego podjęte w odpowiedzi na reformację: naprawa Kościoła i walka z protestantyzmem. Sobór trydencki (1545-1563) potwierdził naukę katolicką (siedem sakramentów, kult świętych, władza papieża), nakazał zakładać seminaria dla księży i zaostrzył dyscyplinę duchownych. Zakon jezuitów, czyli Towarzystwo Jezusowe, założył Ignacy Loyola, a papież zatwierdził go w 1540 r.; jezuici prowadzili szkoły i misje. Inkwizycja, sąd kościelny, ścigała ludzi uznanych za heretyków, a indeks ksiąg zakazanych wymieniał dzieła, których katolikom nie wolno było czytać.

11.Bitwa pod Mohaczem (29 sierpnia 1526 r.)

Bitwa na południu Węgier między armią węgierską króla Ludwika II Jagiellończyka (władcy Czech i Węgier, bratanka Zygmunta I Starego) a wojskami tureckimi sułtana Sulejmana Wspaniałego, który wcześniej zdobył Belgrad. Węgrzy, znacznie mniej liczni, nie zaczekali na wojska Jana Zapolyi i sami zaatakowali. Po początkowym powodzeniu trafili pod ogień tureckich dział i janczarów, a kontratak jazdy otoczył ich oddziały. Krótka bitwa skończyła się klęską Węgier: zginął wódz, arcybiskup Paweł Tomori, a młody król stracił życie podczas ucieczki z pola walki.

12.Następstwa bitwy pod Mohaczem i układ wiedeński (1515 r.)

Ludwik II Jagiellończyk zginął bezpotomnie, więc Jagiellonowie utracili trony Czech i Węgier. Zgodnie z układem wiedeńskim z 1515 r., zawartym przez Jagiellonów z cesarzem Maksymilianem Habsburgiem i umocnionym małżeństwami między obiema dynastiami, prawa do tych koron przypadały Habsburgom. Czechy objął Ferdynand Habsburg, ale o koronę Węgier rywalizował z nim Jan Zapolya, wybrany przez dużą część szlachty węgierskiej. Skutkiem był podział Węgier: część zajęli Habsburgowie, środek kraju Turcy, a Siedmiogród stał się księstwem zależnym od sułtana.

13.Zygmunt I Stary (panował 1506-1548)

Przedostatni Jagiellon na tronie Polski i Litwy. Jego druga żona, włoska księżniczka Bona Sforza, powiększała majątek i wzmacniała pozycję dynastii, sprowadzała na dwór włoskich artystów i upowszechniła nowe warzywa (włoszczyzna). Polityka zagraniczna: wojny z Moskwą - utrata Smoleńska i zwycięstwo pod Orszą w 1514 r. (hetman Konstanty Ostrogski); układ wiedeński z Habsburgami w 1515 r.; ostatnia wojna z zakonem krzyżackim (1519-1521), zakończona hołdem pruskim w 1525 r. Po wygaśnięciu linii książąt mazowieckich Mazowsze wcielono do Korony.

14.Zygmunt II August (panował 1548-1572)

Syn Zygmunta I Starego i królowej Bony, ostatni król z dynastii Jagiellonów; zmarł bezpotomnie w 1572 r. Sprawa Inflant: gdy zagroziła im Moskwa, w 1561 r. Inflanty poddały się Zygmuntowi Augustowi, a Kurlandia została lennem - zaczęła się długa rywalizacja o Bałtyk z Moskwą i Szwecją. Ruch egzekucyjny: średnia szlachta żądała egzekucji praw i dóbr, czyli przestrzegania praw i zwrotu królewszczyzn trzymanych bezprawnie przez magnatów; król poparł ją w latach 60. XVI w. Z czwartej części dochodów z królewszczyzn utrzymywano wojsko kwarciane. W 1569 r. doprowadził do unii lubelskiej.

15.Sekularyzacja Prus i hołd pruski (1525 r.)

Wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec Zygmunta I Starego, odmawiał złożenia hołdu i nie zdołał wygrać wojny z Polską, toczonej w latach 1519-1521. Za radą Lutra przeszedł na luteranizm i dokonał sekularyzacji, czyli zeświecczenia państwa zakonnego: w miejsce państwa krzyżackiego powstało świeckie księstwo - Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu. 10 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie Albrecht złożył Zygmuntowi Staremu hołd lenny. Prusy Książęce stały się lennem Polski i pierwszym państwem luterańskim w Europie.

16.Unia lubelska (1569 r.)

Zawarta na sejmie w Lublinie za Zygmunta II Augusta unia realna Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wcześniej łączyła je unia personalna, czyli tylko osoba władcy. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wspólne: król wybierany razem, sejm walny, moneta i polityka zagraniczna. Osobne: wojsko, skarb, urzędy i sądy. Przyczyny: bezdzietność króla, zagrożenie Litwy przez Moskwę, dążenie szlachty litewskiej do praw szlachty polskiej. Przed zawarciem unii król wcielił do Korony Podlasie, Wołyń i Ukrainę (województwa kijowskie i bracławskie).

17.Demokracja szlachecka: sejm walny, sejmiki, złota wolność

Demokracja szlachecka to ustrój, w którym władzę z królem dzieliła szlachta. Sejm walny tworzyły trzy stany sejmujące: król, senat (biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, ministrowie) i izba poselska (posłowie szlachty wybrani na sejmikach). Sejmiki ziemskie to lokalne zjazdy szlachty, które wybierały posłów i dawały im instrukcje. Pozycję szlachty zbudowały przywileje, a konstytucja nihil novi z 1505 r. zakazała królowi stanowić nowe prawa bez zgody senatu i posłów. Złota wolność to ogół praw szlachty: równość w obrębie stanu, nietykalność osobista, wybór króla, wolność wyznania.

18.Gospodarka XVI w.: folwark pańszczyźniany i handel zbożem

Folwark pańszczyźniany to duże gospodarstwo szlachcica nastawione na produkcję zboża na sprzedaż, uprawiane pracą chłopów. Pańszczyzna to obowiązek darmowej pracy chłopa na polu pana; w XVI w. jej wymiar rósł, a chłopów przywiązano do ziemi. Rozwojowi folwarków sprzyjał duży popyt na zboże w Europie Zachodniej. Zboże, drewno i popiół spławiano Wisłą do Gdańska, skąd statki wiozły je m.in. do Niderlandów. Gdańsk stał się najbogatszym miastem Rzeczypospolitej, a szlachta kupowała za zyski towary luksusowe. Skutkiem było jednak zubożenie chłopów i osłabienie miast.

19.Pisarze polskiego renesansu: Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski

Mikołaj Rej - nazywany ojcem literatury polskiej, bo pisał wyłącznie po polsku; autor m.in. „Krótkiej rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem” i „Żywota człowieka poczciwego”. Jan Kochanowski z Czarnolasu - najwybitniejszy poeta polskiego renesansu; autor fraszek, pieśni, „Trenów” po śmierci córki Urszuli i dramatu „Odprawa posłów greckich”. Andrzej Frycz Modrzewski - pisarz polityczny, autor dzieła „O poprawie Rzeczypospolitej”; domagał się równości stanów wobec prawa, lepszych szkół i sprawiedliwych sądów. Wiek XVI nazywamy złotym wiekiem kultury polskiej.

20.Architektura polskiego renesansu: Wawel i Zamość

Zygmunt I Stary przebudował zamek królewski na Wawelu w stylu renesansowym: powstał dziedziniec arkadowy otoczony krużgankami, a komnaty ozdobiły później arrasy - tkaniny zamówione przez Zygmunta II Augusta. Przy katedrze wawelskiej włoski architekt Bartłomiej Berrecci zbudował kaplicę Zygmuntowską - nakryte kopułą mauzoleum ostatnich Jagiellonów, uznawane za perłę renesansu na północ od Alp. Zamość założył w 1580 r. kanclerz Jan Zamoyski; Włoch Bernardo Morando zaprojektował go jako miasto idealne - z regularną siatką ulic, rynkiem z ratuszem, kamienicami z podcieniami i fortyfikacjami.

21.Reformacja na ziemiach polskich i tolerancja religijna

Luteranie - głównie mieszczanie pochodzenia niemieckiego w miastach Prus Królewskich (Gdańsk, Toruń, Elbląg) i Wielkopolski. Kalwini - przede wszystkim szlachta i magnaci Małopolski i Litwy; kalwinizm odpowiadał im, bo dawał świeckim wpływ na Kościół. Bracia polscy (arianie) - najbardziej radykalny odłam, który wyodrębnił się z kalwinizmu; odrzucali dogmat Trójcy Świętej, wielu z nich potępiało służbę wojskową i pańszczyznę; ich ośrodkiem był Raków ze znaną szkołą. Rzeczpospolita słynęła z tolerancji religijnej: nie było tu wojen religijnych, dlatego nazywano ją państwem bez stosów.

22.Stosunki wyznaniowe i narodowościowe. Konfederacja warszawska (1573 r.)

Rzeczpospolita była państwem wielu narodów i wyznań: żyli w niej Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi, Ormianie i Tatarzy; katolicy, prawosławni, protestanci, wyznawcy judaizmu i islamu. Konfederacja warszawska, uchwalona przez szlachtę w 1573 r. w czasie bezkrólewia, gwarantowała pokój między wyznaniami i równe prawa szlachty bez względu na religię; jej przestrzeganie przysięgali kolejni królowie elekcyjni. Unia brzeska z 1596 r. podporządkowała część prawosławnych papieżowi - powstał Kościół unicki (greckokatolicki), który zachował wschodni obrządek. Część prawosławnych unię odrzuciła.

23.Pierwsza wolna elekcja (1573 r.) i Henryk Walezy

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta w 1572 r. nastało bezkrólewie; państwem kierował wtedy prymas jako interrex. Ustalono, że króla wybierze ogół szlachty w elekcji viritim: każdy szlachcic mógł przyjechać i osobiście oddać głos. Pierwsza wolna elekcja odbyła się w 1573 r. pod Warszawą. Wygrał francuski królewicz Henryk Walezy, pokonując m.in. kandydata Habsburgów. Koronowany w 1574 r., po kilku miesiącach potajemnie wyjechał do Francji, by objąć tron po zmarłym bracie. Wolne elekcje wzmacniały szlachtę i magnatów, osłabiały króla i dawały obcym dworom wpływ na wybór.

24.Artykuły henrykowskie i pacta conventa

Artykuły henrykowskie (1573 r.) to stałe zasady ustroju, jednakowe dla każdego króla elekcyjnego: wolna elekcja, zwoływanie sejmu co dwa lata na sześć tygodni, zgoda sejmu na nowe podatki i pospolite ruszenie, stała rada senatorów przy królu, zachowanie pokoju religijnego oraz prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, który łamie prawa. Pacta conventa to osobiste zobowiązania konkretnego elekta, inne przy każdej elekcji - Henryk Walezy obiecał m.in. sojusz z Francją, budowę floty na Bałtyku i spłatę długów Zygmunta Augusta.

25.Stefan Batory i wojny z Moskwą

Stefan Batory, książę Siedmiogrodu, został królem w 1576 r. i poślubił Annę Jagiellonkę; panował do 1586 r. Gdy car Iwan IV Groźny zajął większość Inflant, Batory poprowadził trzy wyprawy: zdobył Połock (1579 r.) i Wielkie Łuki (1580 r.), a w 1581 r. obległ Psków. Rozejm w Jamie Zapolskim z 1582 r. przywrócił Rzeczypospolitej Inflanty i ziemię połocką. Batory utworzył piechotę wybraniecką złożoną z chłopów z dóbr królewskich, a jego najbliższym doradcą był kanclerz i hetman Jan Zamoyski. Powołał też Trybunał Koronny - najwyższy sąd dla szlachty.

26.Wojny z Rosją: dymitriady i bitwa pod Kłuszynem (1610 r.)

Na początku XVII w. Rosja przeżywała kryzys zwany wielką smutą. Dymitriady to wyprawy polskich magnatów popierających samozwańców, którzy podawali się za Dymitra, syna cara Iwana Groźnego; Dymitr Samozwaniec I zdobył na krótko tron w Moskwie. W 1609 r. Zygmunt III Waza rozpoczął otwartą wojnę i obległ Smoleńsk. 4 lipca 1610 r. hetman Stanisław Żółkiewski dzięki husarii rozbił pod Kłuszynem wojska rosyjskie i wspierające je oddziały szwedzkie. Polacy zajęli Kreml, a bojarzy wybrali carem królewicza Władysława. W 1612 r. polska załoga Kremla skapitulowała.

27.Zakończenie wojen z Rosją: rozejm w Dywilinie i pokój w Polanowie

Po kapitulacji Polaków na Kremlu carem został w 1613 r. Michał Romanow, założyciel nowej dynastii. Rozejm w Dywilinie (1618 r.) zostawił Rzeczypospolitej ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską - państwo osiągnęło wtedy największy obszar w swoich dziejach. W 1632 r. Rosja próbowała odzyskać Smoleńsk, ale król Władysław IV Waza przyszedł twierdzy z odsieczą. Pokój w Polanowie (1634 r.) potwierdził granicę z Dywilina, a Władysław IV zrzekł się tytułu cara. Kolejna wojna z Rosją wybuchła w 1654 r. w związku z powstaniem Chmielnickiego.

28.Wojny ze Szwecją: spór o koronę i Inflanty

Zygmunt III Waza, wybrany królem Polski w 1587 r., był synem króla Szwecji i po ojcu odziedziczył także tron szwedzki. Protestanccy Szwedzi nie chcieli króla katolika mieszkającego w Polsce i w 1599 r. pozbawili go tronu, lecz Zygmunt i jego synowie nie zrzekli się praw do korony szwedzkiej. Drugą przyczyną wojen był spór o Inflanty i panowanie nad Bałtykiem: w 1600 r. Zygmunt III przyłączył do Rzeczypospolitej Estonię, którą władali Szwedzi. Wojny toczyły się z przerwami do 1629 r., a potem w czasie potopu; spór zamknął dopiero pokój w Oliwie w 1660 r.

29.Bitwa pod Kircholmem (1605 r.) i husaria

27 września 1605 r. pod Kircholmem niedaleko Rygi hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz pokonał znacznie liczniejszą armię szwedzką króla Karola IX. Pozorowanym odwrotem wyciągnął Szwedów ze wzgórz, a potem rozbił ich szarżą husarii. Husaria to ciężka jazda Rzeczypospolitej: husarze nosili półzbroje i skrzydła, walczyli długimi kopiami, szablami i koncerzami, a ich szarża przełamywała szyk wroga. Zwycięstwa nie wykorzystano, bo brakowało pieniędzy na żołd. W latach 20. XVII w. Szwedzi pod wodzą króla Gustawa II Adolfa zajęli Rygę, a potem uderzyli na Pomorze Gdańskie.

30.Wojna o ujście Wisły, blokada Gdańska i Królewska Komisja Okrętowa

W 1626 r. Szwedzi króla Gustawa II Adolfa uderzyli na Prusy Królewskie i Książęce, zajmując m.in. Elbląg, Tczew i Puck. Zaczęła się wojna ze Szwecją o ujście Wisły: kto panował nad ujściem rzeki i Gdańskiem, ten kontrolował handel zbożem Rzeczypospolitej. Okręty szwedzkie rozpoczęły blokadę Gdańska i pobierały od statków wysokie cła, licząc na gospodarcze osłabienie przeciwnika. Działająca z woli króla Zygmunta III Wazy Królewska Komisja Okrętowa rozbudowała flotę; część okrętów przerobiono ze statków handlowych. Szwecja uchodziła wtedy za potęgę morską na Bałtyku.

31.Bitwa morska pod Oliwą (28 listopada 1627 r.)

Starcie na Zatoce Gdańskiej między flotą Rzeczypospolitej a szwedzką eskadrą blokującą Gdańsk. Polacy wykorzystali chwilę, gdy sztormy skłoniły dużą część floty szwedzkiej do powrotu do portów. Flotą dowodził admirał Arend Dickmann, Holender, płynący na okręcie „Święty Jerzy”. Załoga tego okrętu zdobyła abordażem szwedzki okręt flagowy „Tigern”. Galeon „Solen”, zaatakowany przez okręt „Wodnik”, został wysadzony w powietrze przez własną załogę i zatonął. Reszta Szwedów odpłynęła. Zwycięstwo floty Rzeczypospolitej na pewien czas przerwało blokadę portu; admirał Dickmann zginął od kuli.

32.Wojny z Turcją: Cecora (1620 r.) i Chocim (1621 r.)

Przyczyny: najazdy Tatarów, wyprawy Kozaków na wybrzeża tureckie i mieszanie się magnatów w sprawy Mołdawii, zależnej od sułtana. W 1620 r. hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski wyprawił się do Mołdawii; pod Cecorą i w czasie odwrotu wojsko polskie zostało rozbite, a hetman zginął. W 1621 r. sułtan Osman II ruszył na Rzeczpospolitą z wielką armią. Zatrzymała ją obrona obozu pod Chocimiem nad Dniestrem, którą kierował hetman Jan Karol Chodkiewicz, wspierany przez Kozaków Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego; hetman zmarł w czasie oblężenia. Pokój utrzymał granicę na Dniestrze.

33.Jan Sobieski i bitwa pod Chocimiem (1673 r.)

W 1672 r. Turcy zdobyli twierdzę Kamieniec Podolski, a osłabiona Rzeczpospolita zawarła pokój w Buczaczu: oddała Podole i miała płacić sułtanowi haracz. Sejm nie zatwierdził tego układu i uchwalił podatki na wojsko. 11 listopada 1673 r. hetman wielki koronny Jan Sobieski rozbił armię turecką w jej obozie pod Chocimiem - tym samym, pod którym walczono z Turkami w 1621 r. Zwycięstwo przyniosło mu sławę i koronę: w 1674 r. szlachta wybrała go na króla jako Jana III Sobieskiego. Kamieniec Podolski pozostał jednak w rękach tureckich.

34.Odsiecz wiedeńska (1683 r.) i pokój w Karłowicach (1699 r.)

W 1683 r. wielka armia turecka wezyra Kara Mustafy obległa Wiedeń, stolicę cesarza Leopolda I Habsburga. Jan III Sobieski, związany z cesarzem sojuszem, przyprowadził odsiecz i objął dowództwo nad połączonymi wojskami polskimi, cesarskimi i niemieckimi. 12 września 1683 r. sprzymierzeni rozbili Turków pod Wiedniem; bitwę rozstrzygnęła szarża jazdy z husarią ze wzgórza Kahlenberg. Zwycięstwo zatrzymało turecką ekspansję w Europie. W 1684 r. powstała Święta Liga przeciw Turcji. Pokój w Karłowicach z 1699 r. zwrócił Rzeczypospolitej Podole z Kamieńcem Podolskim i zakończył wojny z Turcją.

35.Kozacy i wybuch powstania Bohdana Chmielnickiego (1648 r.)

Kozacy to wolni ludzie z Zaporoża nad dolnym Dnieprem, znakomici żołnierze. Tylko część wpisywano do rejestru - listy Kozaków na żołdzie Rzeczypospolitej; resztę magnaci chcieli zamienić w chłopów pańszczyźnianych. Dochodziły do tego ucisk ludności ruskiej i spory religijne. W 1648 r. powstanie wzniecił hetman kozacki Bohdan Chmielnicki, sprzymierzony z Tatarami krymskimi. Powstańcy rozbili wojska koronne nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem, gdzie do niewoli trafili obaj hetmani, a potem pod Piławcami. W tym samym roku zmarł Władysław IV, a królem został Jan Kazimierz.

36.Zbaraż (1649 r.), Beresteczko (1651 r.), ugoda w Perejasławiu i rozejm andruszowski

W 1649 r. wojska koronne, którymi faktycznie dowodził książę Jeremi Wiśniowiecki, przez kilka tygodni broniły Zbaraża przed Kozakami i Tatarami; oblężenie przerwała ugoda zborowska. W 1651 r. pod Beresteczkiem król Jan Kazimierz pokonał armię Chmielnickiego i chana krymskiego - była to jedna z największych bitew XVII w. Powstania jednak nie stłumiono. W 1654 r. Chmielnicki zawarł ugodę w Perejasławiu, oddając Ukrainę pod władzę cara. Wybuchła wojna z Rosją (1654-1667), zakończona rozejmem andruszowskim w 1667 r.: Rosja otrzymała Smoleńsk, lewobrzeżną Ukrainę i - formalnie na dwa lata - Kijów.

37.Potop szwedzki (1655-1660): najazd i obrona Jasnej Góry

W 1655 r. król Szwecji Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą osłabioną wojnami z Kozakami i Rosją. Pospolite ruszenie Wielkopolski poddało się pod Ujściem, a magnaci litewscy Radziwiłłowie w Kiejdanach oddali Litwę pod opiekę Szwecji. Szwedzi zajęli Warszawę i Kraków, a król Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Przełomem była obrona klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie (listopad-grudzień 1655 r.), którą kierował przeor Augustyn Kordecki: Szwedzi odstąpili od oblężenia. Atak na sanktuarium i grabieże poruszyły ludność, która stanęła do walki z najeźdźcą.

38.Stefan Czarniecki, wojna partyzancka i pokój w Oliwie (1660 r.)

Po powrocie króla do kraju walką kierował Stefan Czarniecki. Unikał wielkich bitew z lepiej uzbrojonymi Szwedami i prowadził wojnę partyzancką, zwaną szarpaną: szybkie ataki na mniejsze oddziały i zaopatrzenie wroga. W 1656 r. Jan Kazimierz złożył śluby lwowskie, obiecując poprawę losu chłopów. Szwecję wsparli Brandenburgia i książę Siedmiogrodu Rakoczy; za zerwanie sojuszu ze Szwedami elektor uzyskał w 1657 r. niezależność Prus Książęcych od Polski. Pokój w Oliwie (1660 r.): Jan Kazimierz zrzekł się praw do korony szwedzkiej, a większość Inflant pozostała przy Szwecji.

39.Liberum veto (1652 r.) i skutki wojen XVII w.

Liberum veto to prawo posła do zerwania sejmu jednym głosem sprzeciwu - wynikało z zasady jednomyślności. Po raz pierwszy sejm zerwał w ten sposób w 1652 r. poseł Władysław Siciński. Z czasem zrywanie sejmów paraliżowało państwo i ułatwiało magnatom oraz obcym dworom blokowanie reform. Skutki wojen XVII w.: śmierć dużej części ludności (walki, głód, zarazy), zniszczone miasta i wsie, grabież dzieł sztuki, upadek handlu i rzemiosła, utrata ziem (lewobrzeżna Ukraina, Smoleńsk, większość Inflant, lenno pruskie), wzrost potęgi magnatów i niechęć do innowierców - w 1658 r. sejm wygnał arian.

40.Kultura baroku

Barok to styl w sztuce XVII i pierwszej połowy XVIII w., związany z kontrreformacją. Cechy: przepych, bogate zdobienia i złocenia, wrażenie ruchu, kontrasty światła i cienia, linie faliste. Przykłady: jezuicki kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie; pałac w Wilanowie - rezydencja Jana III Sobieskiego. Sarmatyzm to obyczajowość szlachty wierzącej, że pochodzi od starożytnych Sarmatów: przywiązanie do tradycji, złotej wolności i katolicyzmu, strój - kontusz i żupan. Portret trumienny to wizerunek zmarłego mocowany do trumny na czas pogrzebu.