Wojewódzki Konkurs z Historii (śląskie) - II stopień: od starożytności do XV w.

1.Koczowniczy i osiadły tryb życia - rewolucja neolityczna

Najdawniejsi ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia: wędrowali za zwierzyną, żyli ze zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa. Rewolucja neolityczna to przejście do osiadłego trybu życia dzięki uprawie roślin i hodowli zwierząt. Zaczęła się około 12 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie, na obszarze Żyznego Półksiężyca. Skutki: stałe osady, zapasy żywności, wzrost liczby ludności, rozwój rzemiosła (garncarstwo, tkactwo) i handlu, a z czasem powstanie miast i państw.

2.Mezopotamia - Sumerowie, miasta-państwa, pismo klinowe, Kodeks Hammurabiego

Mezopotamia to kraina między Tygrysem a Eufratem (dzisiejszy Irak). Rolnictwo wymagało tu budowy kanałów nawadniających. Sumerowie stworzyli pierwsze miasta-państwa, np. Ur i Uruk - każde miało własnego władcę, bogów i świątynię (zikkurat). Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. wynaleźli pismo klinowe, odciskane rylcem na glinianych tabliczkach. Kodeks Hammurabiego to zbiór praw króla Babilonu z XVIII w. p.n.e., wyryty na kamiennej steli. Opierał się na zasadzie odwetu (kara podobna do wyrządzonej krzywdy), a wysokość kary zależała od pozycji społecznej.

3.Egipt - Nil, faraon i monarchia despotyczna, piramidy, hieroglify, politeizm

Egipt powstał w dolinie Nilu, którego coroczne wylewy nanosiły żyzny muł. Władcą był faraon, uznawany za syna boga. Jego rządy to monarchia despotyczna: władza nieograniczona, faraon był właścicielem ziemi, najwyższym sędzią, wodzem i kapłanem, a w rządzeniu pomagali mu urzędnicy i pisarze. Piramidy (np. w Gizie) były grobowcami faraonów. Egipcjanie pisali hieroglifami - pismem obrazkowym, m.in. na papirusie. Wyznawali politeizm, czyli wiarę w wielu bogów (Ra, Ozyrys, Izyda), wierzyli w życie pozagrobowe i dlatego mumifikowali zmarłych.

4.Izrael - monoteizm, judaizm, Tora, Dekalog, Mojżesz, Dawid, Salomon

Izraelici jako pierwszy lud starożytności wyznawali monoteizm - wiarę w jednego Boga (Jahwe). Ich religia to judaizm, a jego świętą księgą jest Tora, czyli pięć pierwszych ksiąg Biblii. Według Biblii Mojżesz wyprowadził Izraelitów z niewoli egipskiej i na górze Synaj otrzymał od Boga Dekalog - dziesięć przykazań. Król Dawid zjednoczył plemiona izraelskie i uczynił Jerozolimę stolicą. Jego syn Salomon zbudował w Jerozolimie świątynię, najważniejsze miejsce kultu. Po jego śmierci państwo rozpadło się na dwa królestwa: Izrael i Judę.

5.Greckie polis - Ateny i Sparta. Demokracja ateńska w czasach Peryklesa

Polis to greckie miasto-państwo: miasto z okolicą, własnymi prawami i władzami. Ateny w V w. p.n.e. były demokracją. Najważniejsze decyzje podejmowało zgromadzenie ludowe, w którym głosowali dorośli mężczyźni mający prawa obywatelskie; praw politycznych nie miały kobiety, cudzoziemcy ani niewolnicy. Perykles, wielokrotnie wybierany na stratega, wprowadził wynagrodzenie za pełnienie urzędów, dzięki czemu w rządach mogli uczestniczyć ubożsi. Sparta była państwem wojowników: rządziło w niej dwóch królów i rada starszych, a chłopców od 7. roku życia wychowywano na żołnierzy.

6.Wojny perskie (Maraton, Termopile, Salamina), igrzyska olimpijskie i bogowie olimpijscy

Wojny perskie to walki Greków z imperium perskim w V w. p.n.e. Pod Maratonem (490 p.n.e.) Ateńczycy pokonali Persów. W wąwozie Termopile (480 p.n.e.) król Sparty Leonidas z garstką wojowników poległ, opóźniając marsz wroga. W tym samym roku flota grecka zwyciężyła w bitwie morskiej pod Salaminą. Greków, choć podzielonych na wiele polis, łączyły język i religia. Bogowie olimpijscy mieszkali według mitów na Olimpie: Zeus, Hera, Posejdon, Atena, Apollo. Ku czci Zeusa od 776 p.n.e. co cztery lata odbywały się w Olimpii igrzyska olimpijskie; na ich czas ogłaszano pokój.

7.Rzym - królestwo, republika, cesarstwo. Senat, konsulowie, trybun ludowy, pryncypat

Dzieje Rzymu dzielimy na trzy okresy: królestwo (według tradycji od 753 do 509 p.n.e.), republikę (509-27 p.n.e.) i cesarstwo (od 27 p.n.e.). W republice najważniejszy był senat, kierujący polityką państwa. Władzę wykonawczą i dowództwo wojska mieli dwaj konsulowie wybierani na rok. Trybun ludowy bronił interesów plebejuszy i mógł zgłosić weto wobec decyzji urzędników i senatu. Po wojnach domowych władzę zdobył Oktawian August. Stworzył pryncypat: zachował urzędy republiki, ale jako princeps, czyli pierwszy obywatel, skupił w swoim ręku rzeczywistą władzę.

8.Społeczeństwo Rzymu (patrycjusze, plebejusze, niewolnicy) i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego 476 r.

Patrycjusze to bogate rody arystokratyczne, które początkowo same sprawowały urzędy i zasiadały w senacie. Plebejusze - chłopi, rzemieślnicy, kupcy - byli wolnymi obywatelami i stopniowo wywalczyli dostęp do urzędów. Niewolnicy, głównie jeńcy wojenni, nie mieli żadnych praw, pracowali w majątkach ziemskich, kopalniach i domach. W 395 r. cesarstwo podzielono na zachodnie i wschodnie. Część zachodnią osłabiły najazdy plemion germańskich. W 476 r. germański wódz Odoaker odsunął od władzy ostatniego cesarza, Romulusa Augustulusa - tę datę uznaje się za umowny koniec starożytności.

9.Osiągnięcia kultury starożytnej Grecji i Rzymu

Filozofia: Sokrates uczył przez rozmowę i zadawanie pytań, jego uczeń Platon założył w Atenach Akademię, a uczeń Platona Arystoteles badał wiele dziedzin nauki. Nauka: Pitagoras i Archimedes (matematyka, fizyka), Hipokrates (medycyna). Literatura: Homer, autor Iliady i Odysei. Teatr narodził się z obrzędów ku czci Dionizosa - tragedia i komedia. Architektura: Partenon, świątynia Ateny na Akropolu; w Rzymie Koloseum (amfiteatr), akwedukty doprowadzające wodę i sieć brukowanych dróg. Prawo rzymskie, spisane po raz pierwszy jako Prawo XII tablic, stało się wzorem dla prawa europejskiego.

10.Narodziny i rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa

Chrześcijaństwo narodziło się w I w. w Palestynie. Jezus z Nazaretu głosił miłość Boga i bliźniego; został ukrzyżowany w Jerozolimie za rządów Poncjusza Piłata. Jego naukę roznieśli po cesarstwie apostołowie, m.in. Piotr i Paweł. Chrześcijanie odmawiali oddawania boskiej czci cesarzowi, dlatego spotykały ich prześladowania, m.in. za Nerona i Dioklecjana. Edykt mediolański z 313 r., wydany za cesarza Konstantyna Wielkiego, dał im wolność wyznania. Pod koniec IV w., za cesarza Teodozjusza Wielkiego, chrześcijaństwo stało się religią państwową, a kulty pogańskie zostały zakazane.

11.Wojny punickie 264-146 p.n.e. - przyczyny i I wojna o Sycylię

Wojny punickie to trzy wojny Rzymu z Kartaginą - fenickim miastem-państwem w północnej Afryce. Rzymianie nazywali Kartagińczyków Punijczykami. Przyczyną była rywalizacja o panowanie w zachodniej części Morza Śródziemnego. Po opanowaniu Italii Rzym zainteresował się Sycylią, której zachodnią część kontrolowała Kartagina. I wojna (264-241 p.n.e.) zaczęła się od sporu o sycylijskie miasto Mesynę. Rzymianie zbudowali flotę z pomostami abordażowymi (krukami). Po klęsce Kartagina oddała swoje posiadłości na Sycylii i zapłaciła kontrybucję. Zdobyte ziemie stały się pierwszą rzymską prowincją.

12.Hannibal, przejście przez Alpy i bitwa pod Kannami 216 p.n.e.

Hannibal, syn Hamilkara Barkasa, był wodzem Kartaginy w II wojnie punickiej (218-201 p.n.e.). Wojnę wywołało zdobycie przez niego Saguntu - hiszpańskiego miasta sprzymierzonego z Rzymem. Hannibal zaatakował wroga na jego ziemi: w 218 p.n.e. przeszedł z Hiszpanii przez Pireneje i Alpy z armią i słoniami bojowymi. W Italii zwyciężał m.in. nad Jeziorem Trazymeńskim. Pod Kannami (216 p.n.e.) okrążył liczniejszą armię rzymską: jego środek celowo się cofał, a jazda ze skrzydeł uderzyła na tyły. Była to największa klęska Rzymu, lecz Hannibal nie zaatakował samego miasta.

13.Scypion Afrykański, bitwa pod Zamą 202 p.n.e. i zburzenie Kartaginy 146 p.n.e.

Po Kannach Rzymianie uderzyli na posiadłości Kartaginy. Publiusz Korneliusz Scypion zdobył Nową Kartaginę w Hiszpanii, a potem przeniósł wojnę do Afryki, co zmusiło Hannibala do opuszczenia Italii. Pod Zamą (202 p.n.e.) Scypion, wsparty jazdą numidyjskiego władcy Masynissy, pokonał Hannibala i zyskał przydomek Afrykański. Kartagina utraciła posiadłości poza Afryką i prawie całą flotę, zapłaciła kontrybucję i nie mogła prowadzić wojen bez zgody Rzymu. III wojna punicka (149-146 p.n.e.) skończyła się zdobyciem i zburzeniem Kartaginy; na jej ziemiach powstała prowincja Afryka.

14.Mahomet, islam, Koran, hidżra 622 r. Podboje arabskie i ich wpływ na Europę

Mahomet, kupiec z Mekki na Półwyspie Arabskim, w VII w. zaczął głosić islam - wiarę w jednego Boga, Allaha. Hidżra to jego ucieczka z Mekki do Medyny w 622 r.; od niej muzułmanie liczą lata. Świętą księgą islamu jest Koran. Po śmierci Mahometa Arabowie pod wodzą kalifów podbili Bliski Wschód, Afrykę Północną i większość Półwyspu Iberyjskiego. Ich marsz w głąb Europy zatrzymała bitwa pod Poitiers w 732 r. Wpływ na Europę: rozwój nauki (matematyka, astronomia, medycyna), przekazanie dzieł greckich uczonych, cyfry arabskie (przejęte z Indii) z zerem, nowe uprawy, np. ryż i cytrusy.

15.Cesarstwo bizantyjskie - Konstantynopol, Justynian, Kodeks Justyniana, Hagia Sophia

Cesarstwo bizantyjskie to wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która przetrwała upadek Zachodu o prawie tysiąc lat. Stolicą był Konstantynopol nad cieśniną Bosfor; językiem urzędowym stała się greka. Największą potęgę państwo osiągnęło w VI w. za cesarza Justyniana, który odzyskał część ziem dawnego Zachodu. Kodeks Justyniana to uporządkowany zbiór prawa rzymskiego. Hagia Sophia, czyli kościół Mądrości Bożej z wielką kopułą, jest najsłynniejszą budowlą Bizancjum. Upadek Konstantynopola w 1453 r., zdobytego przez Turków osmańskich, zakończył dzieje cesarstwa.

16.Chrześcijaństwo wschodnie i zachodnie. Schizma wschodnia 1054 r.

Na Zachodzie głową Kościoła był papież w Rzymie, językiem nabożeństw łacina, a duchownych obowiązywał celibat. Na Wschodzie Kościołem kierował patriarcha Konstantynopola, zależny od cesarza; w liturgii używano greki, czczono ikony, a księżmi mogli zostawać żonaci mężczyźni. Patriarchowie nie uznawali zwierzchnictwa papieża. Spory doprowadziły w 1054 r. do rozłamu w Kościele, zwanego schizmą wschodnią: wysłannik papieża i patriarcha Konstantynopola obłożyli się nawzajem klątwami. Odtąd istnieją Kościół katolicki (katolicyzm) i Kościół prawosławny (prawosławie).

17.Państwo Franków - Chlodwig, Karol Młot, Karol Wielki, traktat w Verdun 843 r.

Frankowie, lud germański, stworzyli w Galii najsilniejsze państwo zachodniej Europy. Chlodwig z dynastii Merowingów zjednoczył ich i pod koniec V w. przyjął chrzest w obrządku rzymskim. Karol Młot, zarządca dworu, zatrzymał Arabów pod Poitiers w 732 r. Jego syn Pepin Krótki został królem i zapoczątkował dynastię Karolingów. Karol Wielki podbił m.in. Sasów i Longobardów, a jego koronacja cesarska w Rzymie w 800 r. odnowiła cesarstwo na Zachodzie. Traktat w Verdun w 843 r. podzielił państwo między trzech wnuków Karola, dając początek przyszłej Francji i Niemcom.

18.Cesarstwo a papiestwo - Otton I, spór o inwestyturę, Canossa 1077 r., konkordat wormacki 1122 r.

Otton I, król niemiecki, w 962 r. koronował się w Rzymie na cesarza i odnowił cesarstwo. Cesarze sami obsadzali biskupstwa, co dawało im wpływ na Kościół. Inwestytura to nadawanie biskupom urzędu i dóbr. Spór o inwestyturę wybuchł w XI w.: papież Grzegorz VII zakazał świeckim mianowania biskupów, a gdy król niemiecki Henryk IV ogłosił go pozbawionym urzędu, papież obłożył króla klątwą. W 1077 r. Henryk IV odbył pokutę pod zamkiem w Canossie i uzyskał zdjęcie klątwy. Spór zakończył konkordat wormacki z 1122 r.: biskupów wybierało duchowieństwo, a cesarz nadawał im tylko dobra ziemskie.

19.System lenny (senior, wasal, lenno, hołd lenny) i stany średniowieczne

System lenny (feudalizm) opierał się na osobistej zależności. Senior nadawał wasalowi lenno, najczęściej ziemię, i zapewniał mu opiekę. Wasal w zamian służył zbrojnie, radą i pomocą oraz dochowywał wierności. Umowę zawierano podczas hołdu lennego: wasal klękał, składał przysięgę wierności i otrzymywał symbol nadania. Wasal mógł mieć własnych wasali, a na szczycie tej drabiny stał król. Od XIII w. ukształtowały się stany - grupy różniące się prawami i obowiązkami: duchowieństwo (modlitwa i nauka), rycerstwo (walka), mieszczaństwo (rzemiosło i handel) oraz chłopi (praca na roli).

20.Średniowieczne miasto i wieś - lokacja, prawo magdeburskie, rada miejska, cechy, trójpolówka

Lokacja to założenie miasta lub wsi na nowych zasadach prawnych. W Europie Środkowej wzorem było prawo magdeburskie: regularny plan z rynkiem pośrodku, samorząd i wolność osobista mieszkańców. Miastem zarządzała rada miejska z burmistrzem, a sądy sprawowała ława z wójtem. Cechy zrzeszały rzemieślników jednego zawodu - ustalały ceny, jakość i liczbę wyrobów, opiekowały się członkami i broniły wyznaczonego odcinka murów. Na wsi upowszechniła się trójpolówka: pole dzielono na trzy części - pod zboże ozime, jare i ugór - i co roku je zmieniano, dzięki czemu plony rosły.

21.Kultura rycerska - giermek, pasowanie, turniej, kodeks rycerski, krucjaty

Przyszły rycerz jako kilkuletni chłopiec służył na dworze jako paź, a jako nastolatek był giermkiem - pomagał rycerzowi, dbał o jego broń i konia i uczył się walki. Pasowanie, czyli uroczyste uderzenie mieczem w ramię i przypasanie miecza, czyniło go rycerzem. Turniej był zawodami, w których rycerze ćwiczyli walkę. Kodeks rycerski nakazywał odwagę, honor, wierność seniorowi, obronę wiary oraz słabszych. Krucjaty (wyprawy krzyżowe) to zbrojne wyprawy rycerstwa Europy do Ziemi Świętej w XI-XIII w.; powstały wtedy zakony rycerskie: templariusze, joannici i Krzyżacy.

22.Styl romański i styl gotycki - cechy i przykłady

Styl romański (XI-XIII w.): budowle z kamienia, przysadziste, o grubych murach i małych oknach, z półkolistymi łukami i sklepieniem kolebkowym. Przykłady: kolegiata w Tumie pod Łęczycą, kościół św. Andrzeja w Krakowie. Styl gotycki (od XII do XV w.): budowle wysokie i strzeliste, często z cegły, z ostrymi łukami, sklepieniem krzyżowo-żebrowym, przyporami i wielkimi oknami z witrażami. Przykłady: katedra Notre-Dame w Paryżu, kościół Mariacki w Krakowie, zamek w Malborku. Rzeźby i malowidła w kościołach przybliżały treści Biblii ludziom nieumiejącym czytać.

23.Rola Kościoła i zakonów - benedyktyni, cystersi, franciszkanie, dominikanie, skryptoria, uniwersytety

Kościół łączył średniowieczną Europę wspólną wiarą i łaciną, prowadził szkoły i szpitale. Benedyktyni, założeni w VI w. przez św. Benedykta, kierowali się zasadą modlitwy i pracy. Cystersi osiedlali się na odludziu, karczowali lasy i szerzyli nowoczesne rolnictwo. W XIII w. powstały zakony żebracze działające w miastach: franciszkanie (św. Franciszek z Asyżu, ubóstwo i pomoc biednym) oraz dominikanie (kaznodziejstwo i nauka). W skryptoriach, czyli klasztornych pracowniach, mnisi ręcznie przepisywali księgi. Uniwersytety, np. w Bolonii i Paryżu, kształciły m.in. w teologii, prawie i medycynie.

24.Państwo pierwszych Piastów - Mieszko I, Polanie, Gniezno

Państwo polskie powstało w X w. w Wielkopolsce, na ziemiach plemienia Polan, którym władał ród Piastów. Głównym grodem było Gniezno, ważne były też Poznań i Ostrów Lednicki. Mieszko I, panujący od około 960 do 992 r., jest pierwszym historycznym, czyli potwierdzonym w źródłach, władcą Polski. Podporządkował sobie sąsiednie plemiona, a pod koniec panowania jego państwo sięgało od Bałtyku po Śląsk. Opierał się na drużynie - stałym oddziale wojów utrzymywanych przez księcia - i na sieci grodów. W 972 r. pod Cedynią pokonał wojska niemieckiego margrabiego Hodona.

25.Chrzest Polski 966 r. i następstwa chrystianizacji

Mieszko I zawarł sojusz z Czechami i poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w 966 r. przyjął chrzest w obrządku łacińskim. W 968 r. powstało pierwsze biskupstwo w Poznaniu. Następstwa: Polska weszła do kręgu chrześcijańskich państw Europy Zachodniej, a jej władca stał się równy innym władcom chrześcijańskim; sąsiedzi stracili pretekst do najazdów pod hasłem nawracania pogan; wspólna religia jednoczyła plemiona i wzmacniała władzę księcia. Duchowni przynieśli znajomość pisma i łaciny, pomagali w zarządzaniu państwem i dyplomacji. Zaczęto wznosić murowane kościoły, z czasem powstawały szkoły.

26.Bolesław Chrobry - misja św. Wojciecha, zjazd gnieźnieński 1000 r., koronacja 1025 r.

Bolesław Chrobry, syn Mieszka I, panował w latach 992-1025. W 997 r. wysłał biskupa Wojciecha z misją do pogańskich Prusów; misjonarz zginął, a książę wykupił jego ciało i pochował w Gnieźnie. Na zjazd gnieźnieński w 1000 r. przybył do grobu św. Wojciecha cesarz Otton III. Utworzono wtedy arcybiskupstwo w Gnieźnie oraz biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, a cesarz włożył Bolesławowi na głowę diadem i uznał go za samodzielnego władcę. Chrobry toczył długie wojny z Niemcami, zakończone pokojem w Budziszynie (1018). Koronacja w 1025 r. uczyniła go pierwszym królem Polski.

27.Kryzys i odbudowa monarchii - Mieszko II, najazd Brzetysława, Kazimierz Odnowiciel, Bolesław Śmiały

Mieszko II, syn Chrobrego, koronował się w 1025 r., lecz po najazdach sąsiadów utracił koronę i część ziem. Po jego śmierci wybuchł bunt możnych i powstanie ludowe. Kryzys pogłębił najazd Brzetysława, księcia czeskiego, który pod koniec lat 30. XI w. złupił Gniezno, wywiózł relikwie św. Wojciecha i zajął Śląsk. Kazimierz Odnowiciel odbudował państwo i organizację kościelną, odzyskał Mazowsze i Śląsk, a siedzibę przeniósł do Krakowa. Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r.; konflikt z biskupem Stanisławem, zakończony śmiercią biskupa, wywołał bunt i wygnanie króla.

28.Bolesław Krzywousty - wojna z Niemcami 1109 r., podbój Pomorza, statut (testament) 1138 r.

Bolesław Krzywousty panował w latach 1102-1138, początkowo dzieląc władzę z bratem Zbigniewem. Gdy wygnał brata, ten poprosił o pomoc króla niemieckiego Henryka V. Wojna z Niemcami w 1109 r. zakończyła się niepowodzeniem najeźdźców; zasłynęła w niej obrona Głogowa. Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie i podporządkował sobie Pomorze Zachodnie, gdzie rozpoczął chrystianizację. Aby zapobiec walkom synów o tron, w 1138 r. ogłosił statut, zwany testamentem: podzielił kraj na dzielnice, a zwierzchnią władzę oddał najstarszemu przedstawicielowi rodu. Jego czyny opisał kronikarz Gall Anonim.

29.Rozbicie dzielnicowe - zasada senioratu, dzielnica senioralna, przyczyny i skutki

Rozbicie dzielnicowe (1138-1320) to okres podziału Polski na księstwa rządzone przez Piastów. Zasada senioratu głosiła, że władzę zwierzchnią sprawuje senior - najstarszy z rodu. Otrzymywał on niepodzielną dzielnicę senioralną z Krakowem i decydował o wojnie, pokoju i polityce zagranicznej. Synowie Krzywoustego dostali dzielnice dziedziczne, np. Śląsk, Mazowsze i Wielkopolskę. Przyczyny: chęć uniknięcia walk o tron i ambicje możnych. Skutki: walki książąt, upadek senioratu, dalsze podziały, słabość wobec sąsiadów i utrata ziem (m.in. ziemi lubuskiej), ale też rozwój gospodarczy dzielnic.

30.Kolonizacja na prawie niemieckim - sołtys, wolnizna, przemiany społeczne i gospodarcze

W XIII w. książęta, chcąc zwiększyć dochody, zakładali wsie i miasta na prawie niemieckim i sprowadzali osadników, także z Niemiec. Wieś organizował zasadźca, który zostawał sołtysem: dziedzicznie stał na czele wsi, przewodniczył ławie wiejskiej, miał większe gospodarstwo i część opłat. Wolnizna to okres kilku lub kilkunastu lat zwolnienia osadników z czynszu. Później chłopi płacili stały czynsz zamiast dawnych danin i posług. Skutki: trójpolówka i lepsze narzędzia, wyższe plony, rozwój handlu i gospodarki pieniężnej, lokacje miast (np. Krakowa w 1257 r.).

31.Zagrożenia w XIII w. - Krzyżacy 1226 r., najazd mongolski i Legnica 1241 r., Marchia Brandenburska

W 1226 r. książę Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków, zakon rycerski, do obrony Mazowsza przed pogańskimi Prusami i nadał im ziemię chełmińską. Zakon podbił Prusy i stworzył własne silne państwo, od 1309 r. ze stolicą w Malborku. W 1241 r. nastąpił najazd mongolski: Mongołowie spustoszyli Małopolskę i Śląsk, a w bitwie pod Legnicą zginął książę Henryk Pobożny, co przerwało jednoczenie ziem polskich przez Henryków śląskich. Od zachodu zagrażała Marchia Brandenburska, która w połowie XIII w. zajęła ziemię lubuską i utworzyła Nową Marchię, oddzielającą Wielkopolskę od Pomorza Zachodniego.

32.Początki zjednoczenia - Przemysł II (koronacja 1295 r.) i Wacław II

Do zjednoczenia dążyli książęta, Kościół z arcybiskupem Jakubem Świnką, rycerstwo i mieszczanie; sprzyjały mu wspólny język, dynastia, jedna prowincja kościelna i kult św. Stanisława. Przemysł II, książę wielkopolski, objął też Pomorze Gdańskie. Jego koronacja w Gnieźnie w 1295 r. przywróciła Królestwo Polskie po ponad dwustu latach przerwy, ale już rok później król został zamordowany. W walce o tron zwyciężył Wacław II, król Czech z dynastii Przemyślidów: władał już Małopolską, zajął Wielkopolskę, w 1300 r. koronował się na króla Polski i wprowadził urząd starosty - swojego namiestnika.

33.Władysław Łokietek - utrata Pomorza Gdańskiego 1308 r., koronacja 1320 r., Płowce 1331 r.

Władysław Łokietek, książę kujawski, do 1306 r. opanował Małopolskę, a później Wielkopolskę. W 1308 r. poprosił Krzyżaków o pomoc w obronie Gdańska przed Brandenburczykami; zakon odparł napastników, lecz sam zajął Gdańsk i całe Pomorze Gdańskie. Koronacja Łokietka w 1320 r. w Krakowie - pierwsza w katedrze na Wawelu - kończy umownie rozbicie dzielnicowe. Jego państwo obejmowało Małopolskę i Wielkopolskę; poza nim zostały Śląsk, Mazowsze i Pomorze. W wojnie z Krzyżakami stoczył bitwę pod Płowcami (1331), w której rozbił część sił zakonu, ale potem utracił Kujawy.

34.Kazimierz Wielki - pokój w Kaliszu 1343 r., przyłączenie Rusi Halickiej, rozwój terytorialny

Kazimierz Wielki, syn Łokietka, panował w latach 1333-1370 i był ostatnim Piastem na polskim tronie. Wolał dyplomację od wojny. Z królem Czech uzgodnił, że ten zrzeknie się roszczeń do korony polskiej, a Polska - praw do Śląska. Pokój w Kaliszu z 1343 r. zakończył spór z Krzyżakami: Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie zostało przy zakonie. Kierunkiem rozwoju terytorialnego stał się wschód - król przyłączył Ruś Halicką ze Lwowem, przez którą wiodły szlaki handlowe nad Morze Czarne. Zwierzchnictwo Polski uznało też Mazowsze. Obszar państwa znacznie się powiększył.

35.Kazimierz Wielki - statuty, Akademia Krakowska 1364 r., zamki, „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”

Kazimierz Wielki umocnił państwo od wewnątrz. Statuty wiślicko-piotrkowskie spisały prawo ziemskie, osobno dla Małopolski i Wielkopolski. Akademia Krakowska, założona w 1364 r., była pierwszym polskim uniwersytetem i miała kształcić głównie prawników dla państwa. Król wznosił murowane zamki (m.in. na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej) i otaczał miasta murami - stąd powiedzenie, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Lokował miasta i wsie, wprowadził nową monetę - grosz krakowski, uporządkował dochody z kopalni soli, popierał handel i wziął w opiekę ludność żydowską.

36.Związki z Węgrami - Ludwik Węgierski, przywilej koszycki 1374 r., Jadwiga Andegaweńska

Kazimierz Wielki nie miał prawowitego syna, więc na mocy wcześniejszej umowy tron objął jego siostrzeniec Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów (1370-1382). Polska i Węgry były połączone unią personalną, czyli osobą wspólnego władcy. Ludwik nie miał synów. Aby szlachta uznała prawo jego córki do tronu, wydał przywilej koszycki z 1374 r.: ograniczył stały podatek poradlnego do 2 groszy z łana ziemi chłopskiej w dobrach szlacheckich. Był to przywilej ogólnoszlachecki; wcześniejszy przywilej budziński Ludwik wydał w 1355 r. W 1384 r. na króla Polski koronowano jego córkę, Jadwigę Andegaweńską.

37.Unia Polski z Litwą - Krewo 1385 r., Władysław Jagiełło, Horodło 1413 r., Władysław Warneńczyk

Polskę i Litwę zbliżyło wspólne zagrożenie krzyżackie. Unia w Krewie z 1385 r.: wielki książę litewski Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest wraz z Litwą, poślubić Jadwigę i połączyć Litwę z Polską. W 1386 r. został ochrzczony i koronowany jako Władysław Jagiełło - zaczęła się dynastia Jagiellonów. Unia w Horodle z 1413 r. potwierdziła związek obu państw i odrębność Litwy z własnym wielkim księciem, a katoliccy bojarzy litewscy otrzymali herby i prawa polskiej szlachty. Syn Jagiełły, Władysław Warneńczyk, król Polski i Węgier, zginął w bitwie pod Warną w 1444 r., walcząc z Turkami.

38.Wielka wojna z zakonem 1409-1411 - Grunwald 1410 r., I pokój toruński 1411 r.

Mimo chrztu Litwy Krzyżacy nadal ją najeżdżali. Wielka wojna z zakonem (1409-1411) wybuchła, gdy Litwa poparła powstanie na Żmudzi przeciw Krzyżakom, a zakon zajął ziemię dobrzyńską. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem wojska polsko-litewskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły i księcia Witolda rozbiły armię zakonu; poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Malborka jednak nie zdobyto. I pokój toruński z 1411 r.: Litwa odzyskała Żmudź, Polska ziemię dobrzyńską, a zakon zapłacił odszkodowanie; Pomorze Gdańskie pozostało krzyżackie. Zwycięstwo złamało potęgę zakonu i umocniło unię.

39.Wojna trzynastoletnia 1454-1466 - Związek Pruski, II pokój toruński 1466 r., Prusy Królewskie

Związek Pruski (1440) założyli szlachta i mieszczanie z państwa krzyżackiego. W 1454 r. wypowiedzieli posłuszeństwo zakonowi i poprosili króla Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski. Wojna trzynastoletnia (1454-1466) przyniosła na początku klęskę pospolitego ruszenia pod Chojnicami; zwycięstwo przyniosły wojska zaciężne, opłacane m.in. przez Gdańsk. II pokój toruński z 1466 r.: Polska odzyskała Pomorze Gdańskie i otrzymała ziemię chełmińską, Malbork, Elbląg i Warmię - są to Prusy Królewskie. Reszta państwa zakonu, ze stolicą w Królewcu, stała się lennem Polski.

40.Monarchia stanowa i przywileje szlacheckie - koszycki, cerekwicko-nieszawski, sejm walny, nihil novi

W monarchii stanowej król rządzi razem z przedstawicielami stanów; w Polsce największe znaczenie zyskała szlachta. Zdobywała je dzięki przywilejom, które królowie wydawali w zamian za poparcie. Przywilej koszycki (1374) ograniczył podatki. Przywilej cerekwicko-nieszawski (1454): król nie może zwołać pospolitego ruszenia ani nałożyć nowych podatków bez zgody sejmików ziemskich. Pod koniec XV w. ukształtował się sejm walny: król, senat i izba poselska złożona z posłów wybranych na sejmikach. Konstytucja nihil novi (1505): król nie ustanowi nic nowego bez zgody senatu i izby poselskiej.