Środki stylistyczne - rozpoznawanie i funkcje

Środki stylistyczne nadają wypowiedzi szczególną formę i pomagają przekazać więcej niż samą informację. Korzystają z nich poeci i pisarze, ale także osoby rozmawiające na co dzień: mówiąc „umieram z nudów”, podkreślamy swoje odczucia, a nie opisujemy rzeczywiste zagrożenie życia.

Najpierw ustal znaczenie wypowiedzi, a potem przyjrzyj się sposobowi jej zbudowania. Sprawdź, czy słowa opisują coś dosłownie, zestawiają podobne elementy, naśladują dźwięki, powtarzają się lub tworzą sprzeczność.

Kontekst to otaczające zdania i sytuacja, w której padają słowa. Pomaga rozpoznać na przykład ironię: „Świetna robota!” może być pochwałą albo krytyką, jeśli ktoś właśnie zepsuł wykonane zadanie.

Nie każda cecha tekstu pełni tę samą funkcję. Powtórzenie może podkreślać radość, rozpacz albo uporczywość działania - rozstrzyga o tym treść konkretnej wypowiedzi.

Epitet wskazuje cechę rzeczownika. W wyrażeniach „posępne niebo” i „pogodne niebo” zmiana określenia wpływa na nastrój opisu. Epitet najczęściej ma postać przymiotnika, ale określeniem rzeczownika może być także inny rzeczownik, np. „olbrzym” w połączeniu „dąb olbrzym”.

Porównanie przedstawia podobieństwo dwóch elementów. W zdaniu „Jezioro było gładkie niczym lustro” zestawiono jezioro i lustro ze względu na gładką powierzchnię. Samo wystąpienie słowa „jak” nie wystarcza: w pytaniu „Jak wrócisz do domu?” nie ma porównania.

Metafora, czyli przenośnia, tworzy sens niedosłowny. Wyrażenie „nić porozumienia” nie oznacza przedmiotu do szycia, lecz więź między ludźmi. Aby wyjaśnić metaforę, nazwij tę ukrytą myśl prostymi słowami.

Ożywienie przypisuje czemuś nieożywionemu cechy żywej istoty, np. „Strumień podskakiwał między skałami”. Uosobienie nadaje cechy typowo ludzkie, np. „Jesień zaprosiła deszcz na spacer”. Oba zabiegi są odmianami przenośni.

Obraz poetycki może łączyć kilka wrażeń zmysłowych. Opis „Pachnący chleb leżał na stole, a jego skórka cicho chrupała pod nożem” odwołuje się do węchu i słuchu, dzięki czemu scena staje się wyrazista.

Onomatopeje naśladują odgłosy, np. „stuk”, „brzęk”, „ćwir”. Nie każdy wyraz związany z dźwiękiem jest dźwiękonaśladowczy: „hałas” nazywa zjawisko, ale nie odtwarza określonego odgłosu tak jak „bum”.

Powtórzenie wzmacnia wybrany element treści. W wypowiedzi „Dalej, dalej, nie zatrzymuj się!” może oddawać ponaglenie. Anafora jest szczególnym powtórzeniem na początku kolejnych części: „Niech wróci spokój. Niech wróci radość”.

Wyliczenie gromadzi elementy, np. „Na targu sprzedawano jabłka, gruszki, śliwki i dynie”. Może pokazywać bogactwo opisywanego miejsca. Paralelizm składniowy polega natomiast na podobnej budowie wypowiedzeń, np. „Matka szyje ubranie. Ojciec naprawia krzesło”.

Rym łączy podobnie brzmiące zakończenia wyrazów, np. „droga - trwoga”. Rytm wynika z powtarzalnej organizacji tekstu, między innymi z liczby sylab i układu akcentów. Wiersz może mieć rytm, nawet jeśli nie ma rymów.

Przerzutnia pojawia się wtedy, gdy zdanie nie mieści się w jednym wersie i trwa w następnym. Jeśli wers kończy się słowami „Na pustej ławce zostawiła”, a kolejny zaczyna się od „czerwony szalik”, myśl trzeba odczytać przez granicę wersów. Taki układ może wyróżnić przeniesioną część zdania.

Apostrofa kieruje wypowiedź bezpośrednio do adresata. Może nim być człowiek, ale także pojęcie lub przedmiot: „Nadziejo, nie opuszczaj mnie!”. Samo wspomnienie nadziei w zdaniu nie byłoby apostrofą - potrzebny jest zwrot do niej.

Pytanie retoryczne ma podkreślić myśl, a nie uzyskać informację. Zdanie „Któż nie pragnie szczęścia?” może wyrażać przekonanie, że pragną go wszyscy. Zwykłe pytanie, np. „O której odjeżdża autobus?”, wymaga odpowiedzi.

Wykrzyknienie pozwala wyrazić gwałtowne uczucie: „Ratunku!” wskazuje na strach lub zagrożenie. Wykrzyknik może też kończyć polecenie, dlatego emocjonalny charakter wypowiedzi trzeba oceniać razem z jej treścią.

Hiperbola celowo przekracza prawdopodobną miarę zjawiska. W zdaniu „Ten plecak waży tonę” chodzi o odczuwany ciężar, a nie wynik ważenia. Przesada może wzmacniać skargę albo wywoływać śmiech.

Kontrast uwydatnia przeciwieństwa, np. gdy opis zestawia ciepły dom i mroźną ulicę. Oksymoron skupia sprzeczność w jednym wyrażeniu, takim jak „słodka gorycz”; może oddawać uczucia trudne do jednoznacznego nazwania.

Ironia wymaga odczytania intencji innej niż dosłowny sens słów. Gdy ktoś patrzy na zagracony pokój i mówi „Jaki tu porządek!”, może w rzeczywistości wytykać bałagan. Bez znajomości sytuacji łatwo pomylić ironię ze szczerą pochwałą.

Eufemizm łagodzi sposób mówienia o trudnej sprawie. Określenie „mija się z prawdą” może zastąpić dosadne „kłamie”. Sens pozostaje podobny, ale wypowiedź jest mniej ostra.

Zdrobnienia mogą wyrażać małość lub czułość, np. „rączka”, a zgrubienia - rozmiar lub emocjonalny stosunek, np. „bucior”. Nie oceniaj ich wyłącznie po formie: zdrobnienie wypowiedziane z przekąsem może być lekceważące, a zgrubienie użyte żartobliwie - serdeczne.

Neologizm wprowadza nowy wyraz lub znaczenie. Autor może wymyślić „snomalownika” jako nazwę postaci malującej sny. Archaizm przywołuje dawny język, np. „jeno” w znaczeniu „tylko”, i pomaga nadać wypowiedzi historyczny charakter.

Kolokwializm pochodzi z mowy potocznej, np. „mieć pietra” zamiast „bać się”. W dialogu może sprawić, że bohater brzmi naturalnie, ale nie będzie odpowiedni w każdej oficjalnej wypowiedzi.

Symbol pozwala odczytać dodatkowe znaczenia przedmiotu, postaci lub zdarzenia. Wędrówka może oznaczać rzeczywistą podróż, ale także dorastanie, poszukiwanie celu lub poznawanie siebie. Interpretację trzeba uzasadnić szczegółami utworu.

Alegoria odwołuje się do bardziej utrwalonego znaczenia. Postać z wagą i opaską na oczach tradycyjnie przedstawia sprawiedliwość. W bajkach zwierzęta często służą ukazaniu określonych cech człowieka.

W odpowiedzi o funkcję środka stylistycznego połącz jego nazwę z treścią fragmentu. Zamiast pisać jedynie „epitet ubarwia tekst”, wyjaśnij, jaką cechę uwydatnia i jaki nastrój tworzy.

• Wskaż słowa, w których występuje środek.
• Nazwij zabieg i wyjaśnij jego znaczenie, jeśli jest przenośne.
• Określ skutek: podkreślenie cechy, stworzenie obrazu, oddanie emocji, brzmienia lub tempa wydarzeń.

Przykładowo określenie „groźne chmury” może zapowiadać niebezpieczeństwo i budować niepokój. Takie wyjaśnienie odnosi się do konkretnego opisu, zamiast przypisywać wszystkim epitetom identyczną rolę.