Zachodniopomorski Konkurs Języka Polskiego - nauka o języku

1.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne: czasownik (odmienia się głównie przez osoby, liczby, czasy i tryby - koniugacja) oraz rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek (odmieniają się przez przypadki i liczby - deklinacja). Nieodmienne: przysłówek (najczęściej określa czasownik: biegnie szybko), przyimek (tworzy z rzeczownikiem wyrażenie przyimkowe: na stole), spójnik (łączy wyrazy i zdania: i, ale, że), partykuła (nadaje odcień znaczeniowy: nie, czy, niech), wykrzyknik (wyraża uczucia: ach, och). Nie każdy wyraz odmiennej części mowy się odmienia: kakao, zaimki tu, tam, wtedy.

2.Przypadki, liczba i rodzaj

Rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek odmieniają się przez przypadki: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?), biernik (kogo? co?), narzędnik (z kim? z czym?), miejscownik (o kim? o czym?), wołacz (o!). Liczba: pojedyncza (kot) lub mnoga (koty). Rodzaj w liczbie pojedynczej: męski (ten stół), żeński (ta lampa), nijaki (to okno); w liczbie mnogiej: męskoosobowy (ci chłopcy) i niemęskoosobowy (te dziewczyny, te stoły).

3.Osoba, czas i tryb czasownika; formy na -no, -to

Osoba: 1. (ja, my), 2. (ty, wy), 3. (on, ona, ono, oni, one). Czas: przeszły (pisałem), teraźniejszy (piszę), przyszły (napiszę, będę pisać). W czasie przeszłym czasownik ma też rodzaj: pisał, pisała, pisało. Tryb: oznajmujący (piszę), przypuszczający z cząstką -by (pisałbym), rozkazujący (pisz!). Formy nieosobowe to m.in. bezokolicznik (pisać), formy zakończone na -no, -to (napisano, umyto) i konstrukcje z się (mówi się). Formy na -no, -to nie wskazują wykonawcy, ale w zdaniu pełnią funkcję orzeczenia.

4.Aspekt i strona czasownika

Aspekt dokonany oznacza czynność zakończoną (zrobić, przeczytać); taki czasownik nie ma czasu teraźniejszego. Aspekt niedokonany oznacza czynność trwającą, powtarzającą się lub niezakończoną (robić, czytać). Strona czynna: podmiot jest zwykle wykonawcą czynności (Mama upiekła ciasto). Strona bierna: podmiot doznaje czynności (Ciasto zostało upieczone przez mamę); tworzą ją formy być lub zostać i imiesłów bierny. Stronę bierną mogą tworzyć czasowniki przechodnie - w stronie czynnej łączą się najczęściej z dopełnieniem w bierniku (upiec ciasto).

5.Stopniowanie przymiotników i przysłówków

Stopnie: równy, wyższy, najwyższy. Stopniowanie proste: przyrostek -szy lub -ejszy (przymiotniki), -ej (przysłówki) i przedrostek naj-: stary, starszy, najstarszy; ładny, ładniejszy; szybko, szybciej, najszybciej. Opisowe: z wyrazami bardziej, najbardziej (zmęczony, bardziej zmęczony, najbardziej zmęczony). Nieregularne: stopień wyższy od innego tematu (dobry - lepszy - najlepszy, zły - gorszy, duży - większy, mały - mniejszy; dobrze - lepiej, źle - gorzej). Nie stopniują się np. drewniany, polski. Błąd: bardziej lepszy.

6.Temat fleksyjny i końcówka; oboczności

W formie wyrazu odmiennego wyróżniamy temat fleksyjny - część, która przy odmianie się nie zmienia albo zmienia się tylko przez oboczności - oraz końcówkę, czyli część zmienną, wskazującą m.in. przypadek i liczbę (ręk-a, ręk-ami) albo osobę (pisz-ę, pisz-esz). Końcówka zerowa to brak końcówki w danej formie: kot (mianownik), rąk (dopełniacz liczby mnogiej). Oboczności to wymiany głosek w temacie: ręka - ręce - rąk (k : c, ę : ą), noga - nodze (g : dz), stół - stoły (ó : o). Pomagają w ortografii.

7.Podmiot i jego rodzaje

Podmiot to część zdania, o której orzeczenie coś mówi; często jest wykonawcą czynności. Podmiot gramatyczny stoi w mianowniku i odpowiada na pytanie kto? co? (Ania czyta). Logiczny stoi w dopełniaczu (Nie było Ani. Przybyło wody). Szeregowy to kilka równorzędnych wyrazów (Ania i Tomek czytają). Domyślny nie występuje w zdaniu, wskazuje go forma orzeczenia (Czytam - domyślnie ja). Zdanie bezpodmiotowe nie ma podmiotu i nie da się go dopowiedzieć: Grzmi. Napisano list.

8.Orzeczenie i dopełnienie

Orzeczenie mówi, co robi podmiot, co się z nim dzieje lub w jakim jest stanie; zwykle jest osobową formą czasownika. Orzeczenie czasownikowe: Pies szczeka. Orzeczenie imienne to łącznik (być, zostać, stać się) i orzecznik, najczęściej rzeczownik lub przymiotnik: Tata jest lekarzem. Niebo stało się szare. Dopełnienie określa zwykle czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich poza mianownikiem i wołaczem: Czytam książkę (co?). Pomagam bratu (komu?). Interesuję się sportem (czym?).

9.Przydawka i okolicznik

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania jaki? który? czyj? ile? z czego?: czerwony samochód, mój brat, trzy koty, dom dziadka, sok z jabłek. Okolicznik określa zwykle czasownik i podaje okoliczności czynności. Rodzaje: miejsca (gdzie? w parku), czasu (kiedy? wczoraj), sposobu (jak? szybko), przyczyny (dlaczego? z zimna), celu (po co? po chleb), warunku (pod jakim warunkiem? w razie deszczu), przyzwolenia (mimo czego? mimo deszczu), stopnia i miary (jak bardzo? bardzo).

10.Związki wyrazowe: zgody, rządu, przynależności

Związek główny tworzą podmiot i orzeczenie (Pies szczeka). W pozostałych związkach wyraz podrzędny określa nadrzędny. Związek zgody: wyraz określający przyjmuje przypadek, liczbę i rodzaj wyrazu określanego (wysoki dom, wysokiego domu, wysokie domy). Związek rządu: wyraz nadrzędny narzuca podrzędnemu stały przypadek (czytam książkę, czytałem książkę; szklanka wody, szklanką wody). Związek przynależności: podrzędny jest wyraz nieodmienny, np. przysłówek lub bezokolicznik (biegnie szybko, chce spać). Poza związkami są m.in. wykrzykniki i rzeczowniki w wołaczu.

11.Wypowiedzenia oznajmujące, pytające, rozkazujące

Typ wypowiedzenia zależy od celu nadawcy. Oznajmujące informuje i zwykle kończy się kropką: Jutro jedziemy nad morze. Pytające zadaje pytanie i kończy się znakiem zapytania; często zaczyna się od partykuły czy albo zaimka pytającego: Czy jutro jedziemy? Kiedy wyjeżdżamy? Rozkazujące wyraża polecenie, prośbę, radę lub zakaz i kończy się wykrzyknikiem albo kropką: Spakuj plecak! Proszę, usiądź. W mowie pomaga intonacja: w pytaniu rozstrzygającym głos zwykle się podnosi, w oznajmieniu opada.

12.Zdanie pojedyncze i równoważnik zdania

Zdanie ma orzeczenie, zwykle w osobowej formie czasownika. Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie: nierozwinięte składa się tylko z podmiotu i orzeczenia albo z samego orzeczenia (Pies szczeka. Grzmi.), rozwinięte ma też określenia (Mały pies głośno szczeka). Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, a mimo to przekazuje pełną myśl: Cisza! Zakaz wjazdu. Do tablicy! Wypowiedzenie z formą na -no, -to (Zamknięto sklep) jest zdaniem, bo ta forma pełni funkcję orzeczenia.

13.Zdanie złożone współrzędnie i zdanie złożone podrzędnie

Zdanie złożone składa się z co najmniej dwóch zdań składowych; ich liczba to zwykle liczba orzeczeń. W zdaniu złożonym współrzędnie zdania są równorzędne - żadne nie określa drugiego: Padał deszcz i wiał wiatr. W zdaniu złożonym podrzędnie jedno zdanie (podrzędne) określa część drugiego (nadrzędnego) i można o nie zapytać od zdania nadrzędnego: Wiem (co?), że jutro jest sprawdzian. Zdanie podrzędne zwykle zaczyna się od spójnika (że, bo, gdy, jeśli) albo zaimka (który, kto, gdzie).

14.Rodzaje zdań złożonych współrzędnie

Łączne - czynności się sumują lub następują po sobie; spójniki i, oraz, a, ani: Wstałem i zjadłem śniadanie. Rozłączne - czynności się wykluczają, trzeba wybrać jedną; spójniki lub, albo, czy, bądź: Pojedziemy rowerem albo pójdziemy pieszo. Przeciwstawne - treści są sobie przeciwstawione; spójniki ale, lecz, jednak, natomiast, a: Chciałem iść, ale padało. Wynikowe - drugie zdanie wynika z pierwszego; spójniki więc, dlatego, zatem, toteż: Było zimno, więc włożyłem kurtkę.

15.Zdania podrzędne: podmiotowe, orzecznikowe, dopełnieniowe, przydawkowe

Zdanie podrzędne nazywamy od części zdania nadrzędnego, którą zastępuje lub określa. Podmiotowe (kto? co?): Kto skończył test, może wyjść. Orzecznikowe (kim jest? jaki jest? czym jest?): Został tym, kim chciał być. Dopełnieniowe (pytania przypadków zależnych): Wiem, że zdążymy. Nie pamiętam, czy zamknąłem okno. Przydawkowe (jaki? który? czyj?): Przeczytałem książkę, którą mi poleciłeś. Zdanie przydawkowe określa rzeczownik, także gdy mówi o miejscu: miasto, w którym się urodziłem.

16.Zdania podrzędne okolicznikowe

Określają zwykle orzeczenie zdania nadrzędnego i mówią o okolicznościach. Miejsca (gdzie? skąd? dokąd?): Usiądź, gdzie chcesz. Czasu (kiedy?): Gdy wróciłem, było ciemno. Sposobu (jak?): Zrobiłem to tak, jak mi pokazałeś. Przyczyny (dlaczego?): Nie przyszedł, bo był chory. Celu (po co?): Mówię głośno, żebyś mnie usłyszał. Warunku (pod jakim warunkiem?): Jeśli będzie ładnie, pojedziemy nad jezioro. Przyzwolenia (mimo czego?): Chociaż padało, poszliśmy na spacer. Stopnia i miary (jak bardzo? w jakim stopniu?).

17.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone i wykres zdania

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone ma co najmniej trzy zdania składowe połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby. Na wykresie zdania składowe zwykle numerujemy i zapisujemy w prostokątach. Zdania współrzędne stoją na tym samym poziomie, połączone poziomą linią ze spójnikiem. Zdanie podrzędne stoi niżej, pod zdaniem, które określa, a na łączącej je linii zapisujemy pytanie. Przykład: Wiem, że zdążymy, jeśli wyjdziemy wcześnie. Zdanie „że zdążymy” jest podrzędne wobec „Wiem” (co?), a „jeśli wyjdziemy wcześnie” wobec „że zdążymy” (pod jakim warunkiem?).

18.Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe

Imiesłowy to formy czasownika. Przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki: czynny (-ący) od czasowników niedokonanych (czytający, piszący), bierny (-ny, -ony, -ty) zwykle od czasowników przechodnich (czytany, napisany, umyty). Przysłówkowe są nieodmienne: współczesny (-ąc) od niedokonanych nazywa czynność równoczesną z inną (czytając); uprzedni (-łszy, -wszy) od dokonanych nazywa czynność wcześniejszą (przyniósłszy, przeczytawszy). Nie z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie (nieumyty), z przysłówkowymi - osobno (nie wiedząc).

19.Imiesłowowy równoważnik zdania

To wypowiedzenie z imiesłowem przysłówkowym, które zastępuje zdanie podrzędne: zdanie Gdy wracałem ze szkoły, spotkałem kolegę można zamienić na Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę. Równoważnik jest poprawny, gdy wykonawca jego czynności jest ten sam co podmiot zdania nadrzędnego, a sens zostaje zachowany. Błąd: Wracając ze szkoły, zaczął padać deszcz (deszcz nie wracał). Imiesłów na -ąc wyraża czynność równoczesną, na -łszy, -wszy - wcześniejszą. Równoważnik oddzielamy przecinkiem.

20.Mowa zależna i niezależna

Mowa niezależna przytacza cudze słowa dosłownie: w cudzysłowie po dwukropku (Mama powiedziała: „Wróć przed ósmą”.) albo w dialogu, w nowym wierszu po myślniku. Mowa zależna oddaje treść wypowiedzi zdaniem podrzędnym, bez cudzysłowu: Mama powiedziała, żebym wrócił przed ósmą. Przy przekształceniu zwykle zmieniamy osobę czasownika i zaimki, tryb rozkazujący zamieniamy na zdanie z żeby lub aby, pytanie rozstrzygające - na zdanie z czy, a pomijamy wołacze i wykrzykniki.

21.Wyraz podstawowy i pochodny, temat słowotwórczy, formant

Wyraz pochodny powstał od innego wyrazu, czyli wyrazu podstawowego, i znaczeniowo do niego nawiązuje: domek - mały dom. Temat słowotwórczy to część wyrazu pochodnego wspólna z wyrazem podstawowym (dom-ek; kierow-ca od kierować); może mieć oboczność (rącz-ka od ręka). Formant to cząstka dodana do tematu, która tworzy nowe znaczenie (-ek, -ca, -ka). Definicja słowotwórcza objaśnia wyraz pochodny przez podstawowy: kierowca - ten, kto kieruje pojazdem.

22.Rodzaje i funkcje formantów

Przedrostek stoi przed tematem (na-pisać, prze-czytać), przyrostek - po temacie (pis-arz, dom-ek). Formant zerowy to brak dodanej cząstki: wyraz pochodny powstaje przez odcięcie zakończenia wyrazu podstawowego (podpis od podpisać). Formanty nadają znaczenie: zdrobnienia (-ek, -ka: kotek, rączka), zgrubienia (-isko: psisko), nazwy wykonawców czynności (-arz, -ca, -ciel: pisarz, kierowca, nauczyciel), nazwy miejsc (-arnia: kawiarnia), nazwy cech (-ość: mądrość), nazwy żeńskie (-ka: nauczycielka).

23.Rodzina wyrazów, rdzeń, wyrazy złożone

Rodzina wyrazów to wszystkie wyrazy pokrewne, związane znaczeniem i pochodzeniem: las, lasek, leśny, leśniczy, zalesić. Rdzeń to ich wspólna, najmniejsza część, czasem z obocznością (las-, leś-). Wyrazy złożone powstają z co najmniej dwóch wyrazów: złożenia mają łącznik, najczęściej -o- lub -i- (wodospad, gwiazdozbiór, łamigłówka), zrosty to człony zrośnięte bez łącznika (dobranoc, Wielkanoc), zestawienia to osobne wyrazy o jednym znaczeniu (panna młoda, maszyna do szycia).

24.Synonimy i antonimy; słownictwo neutralne i wartościujące

Synonimy to wyrazy o takim samym lub bardzo bliskim znaczeniu (szybki - prędki, smutny - przygnębiony); pozwalają uniknąć powtórzeń. Antonimy to wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym (wysoki - niski, dzień - noc, kupić - sprzedać); pomagają budować kontrast. Słownictwo neutralne tylko nazywa (twarz), a wartościujące wyraża też ocenę i emocje: dodatnie (buzia) lub ujemne (gęba). W tekstach oficjalnych wybieramy słownictwo neutralne.

25.Homonimy, wyrazy wieloznaczne, treść i zakres wyrazu

Wyraz wieloznaczny ma kilka znaczeń powiązanych ze sobą: ucho (człowieka, igły, dzbanka), korona (króla, drzewa). Homonimy brzmią i piszą się tak samo, ale ich znaczenia nie mają ze sobą związku, zwykle mają też inne pochodzenie: lama (zwierzę i buddyjski mnich), rakieta (tenisowa i kosmiczna). Treść wyrazu to zespół cech, które ma nazywany obiekt, a zakres - zbiór wszystkich obiektów, które ten wyraz nazywa. Im bogatsza treść, tym węższy zakres: zwierzę, ssak, pies, jamnik.

26.Słownictwo o ograniczonym zasięgu: terminy naukowe, kolokwializmy; neologizmy

Słownictwo ogólnonarodowe jest znane i używane powszechnie (dom, woda, iść). Słownictwo o ograniczonym zasięgu używane jest przez część mówiących lub w określonych sytuacjach: terminy naukowe - wyrazy o ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie (fotosynteza, przeciwprostokątna, orzecznik), kolokwializmy - wyrazy potoczne (kasa w znaczeniu pieniądze, fajny), regionalizmy i gwary (pyry - ziemniaki), archaizmy. Neologizmy to nowe wyrazy lub nowe znaczenia: wyszukiwarka (internetowa), mysz jako urządzenie komputerowe.

27.Wyrazy rodzime i zapożyczenia; wzbogacanie słownictwa

Wyrazy rodzime pochodzą z dawnej polszczyzny i języka prasłowiańskiego (matka, woda, dom). Zapożyczenia przejęto z innych języków, np. z niemieckiego (dach, rynek), francuskiego (bukiet, fotel), włoskiego (pomidor), angielskiego (weekend, komputer). Wiele z nich ma spolszczoną pisownię i odmianę (fotel, komputer), część zachowuje obcą pisownię (weekend). Kalka to dosłowne tłumaczenie obcego wyrażenia: drapacz chmur. Słownictwo wzbogaca się przez tworzenie nowych wyrazów, zapożyczanie i nadawanie wyrazom nowych znaczeń.

28.Związek frazeologiczny

Związek frazeologiczny (frazeologizm) to utrwalone połączenie wyrazów, którego znaczenie zwykle nie wynika z sumy znaczeń składników. Rodzaje: wyrażenie - bez czasownika (biały kruk - rzadkość), zwrot - z czasownikiem (wziąć nogi za pas - uciec, mieć muchy w nosie - być w złym humorze), fraza - zdanie lub równoważnik zdania (Klamka zapadła - decyzja jest nieodwołalna). Źródła: mitologia (syzyfowa praca, nić Ariadny), Biblia (syn marnotrawny), życie codzienne. Składników frazeologizmu nie zmieniamy dowolnie.

29.Zmiany historyczne w języku: archaizmy i dawne formy

Język stale się zmienia: znikają wyrazy, zmieniają się znaczenia, formy i wymowa. Archaizmy to dawne, dziś przestarzałe wyrazy i formy. Leksykalne - wyraz wyszedł z użycia (białogłowa - kobieta, azali - czy); znaczeniowe - wyraz istnieje, ale zmienił znaczenie (dowcip dawniej oznaczał rozum, bystrość); fleksyjne - dawne formy odmiany (przed wieki zamiast przed wiekami); fonetyczne - dawna wymowa i zapis (barzo - bardzo). Śladem dawnej liczby podwójnej są formy rękoma, oczyma. W literaturze archaizmy przywołują dawne czasy.

30.Style: potoczny, urzędowy, artystyczny, naukowy, publicystyczny

Styl to sposób wypowiadania się dobrany do sytuacji i celu. Potoczny - codzienne rozmowy; swobodny, z kolokwializmami, wykrzyknikami i równoważnikami zdań. Urzędowy - podania, wnioski, regulaminy, zaświadczenia; rzeczowy, schematyczny, ze stałymi formułami (Zwracam się z uprzejmą prośbą). Naukowy - podręczniki, artykuły naukowe; precyzyjny, z terminami i definicjami. Publicystyczny - prasa, radio, telewizja, internet (artykuł, reportaż, wywiad); informuje, ocenia i przekonuje. Artystyczny - literatura; obrazowy, ze środkami stylistycznymi.

31.Norma wzorcowa i użytkowa; błąd językowy

Norma językowa to zbiór form uznanych za poprawne. Norma wzorcowa obowiązuje w wypowiedziach starannych i oficjalnych (szkoła, urząd, media, przemówienia). Norma użytkowa dopuszcza w swobodnych rozmowach niektóre formy potoczne: tą książkę zamiast wzorcowego tę książkę, akcent w wyrazie matematyka na przedostatniej sylabie. Błąd językowy to nieuzasadnione odstępstwo od normy, np. poszłem zamiast poszedłem. Od błędu odróżniamy celowe innowacje, np. neologizmy w poezji.

32.Błędy fleksyjne, składniowe i leksykalne

Błąd fleksyjny to zła forma odmiany wyrazu: poszłem (zamiast poszedłem), z dwiema koleżanki (zamiast z dwiema koleżankami), wziąść (zamiast wziąć). Błąd składniowy to złe połączenie wyrazów w zdaniu: zły przypadek (przyglądam się na obraz zamiast przyglądam się obrazowi), błędny imiesłowowy równoważnik (Wracając do domu, złapał mnie deszcz), zły szyk. Błąd leksykalny to użycie wyrazu w niewłaściwym znaczeniu (adoptować strych zamiast adaptować) albo pleonazm, czyli zbędne powtórzenie treści (cofnąć się do tyłu, wrócić z powrotem).

33.Błędy frazeologiczne, ortograficzne i interpunkcyjne

Błąd frazeologiczny to zmiana składnika lub formy związku frazeologicznego albo pomieszanie dwóch związków: odnieść porażkę (z odnieść zwycięstwo i ponieść porażkę), w każdym bądź razie (z w każdym razie i bądź co bądź). Błąd ortograficzny to zapis niezgodny z zasadami pisowni: żeka zamiast rzeka, nie dobry zamiast niedobry. Błąd interpunkcyjny to brak potrzebnego znaku albo znak zbędny: Myślę że zdążymy (brak przecinka przed że). Wyróżnia się też błędy fonetyczne, czyli błędną wymowę lub akcent.

34.Głoska, litera, sylaba, akcent

Głoska to najmniejszy dźwięk mowy, a litera - znak pisma. Dwuznaki (ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz) to dwie litery oznaczające jedną głoskę; litera i przed samogłoską często oznacza tylko miękkość (nie: 3 litery, 2 głoski). Sylaba to cząstka wyrazu z samogłoską jako ośrodkiem: szko-ła. Akcent zwykle pada na przedostatnią sylabę. Wyjątki: trzecia od końca w wyrazach na -yka, -ika pochodzenia greckiego lub łacińskiego (ma-te-MA-ty-ka) i w formach czasu przeszłego z -śmy, -ście (czy-TA-li-śmy); czwarta od końca w formach z -byśmy, -byście (zro-BI-li-by-śmy).

35.Samogłoski i spółgłoski; upodobnienia

Samogłoski ustne: a, e, i, o, u (ó), y; nosowe: ą, ę. Spółgłoski dźwięczne (b, d, g, w, z, ż, dz, dź, dż, ź) mają bezdźwięczne odpowiedniki (p, t, k, f, s, sz, c, ć, cz, ś); miękkie to m.in. ś, ź, ć, dź, ń. Upodobnienie to zmiana dźwięczności głoski pod wpływem sąsiedniej: wsteczne - do następnej (ławka [łafka], prośba [proźba]), postępowe - do poprzedniej (kwiat [kfiat], przy [pszy]). Na końcu wyrazu spółgłoski dźwięczne mające bezdźwięczne odpowiedniki tracą dźwięczność: chleb [chlep], róg [ruk]. Stąd rozbieżności między mową a pismem.

36.Pisownia „nie” z różnymi częściami mowy

Zwykle łącznie piszemy nie z rzeczownikami (nieporządek, niepalenie), z przymiotnikami i przysłówkami od nich utworzonymi (niedobry, niedobrze), z imiesłowami przymiotnikowymi (nieumyty, niepalący). Osobno - z czasownikami (nie wiem, nie mam), z imiesłowami przysłówkowymi (nie wiedząc, nie zrobiwszy), z liczebnikami (nie pięć), z zaimkami (nie on, nie mój) i z przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników (nie bardzo, nie zawsze). Wyjątki pisane łącznie: nienawidzić, niepokoić, niedowidzieć; niektóry, niejeden.

37.Wymiana głosek oraz wielka i mała litera

Wymiana głosek uzasadnia pisownię: ó wymienia się na o, e lub a (stół - stoły, popiół - popiele, wrócić - wracać), rz na r (morze - morski), ż na g, h, z, s (książka - księga, druh - drużyna, mazać - mażę, wysoko - wyżej), ch na sz (mucha - musze). Wielką literą piszemy m.in. imiona i nazwiska, nazwy geograficzne, państw i miast, świąt (Boże Narodzenie), mieszkańców państw (Polak) i pierwszy wyraz tytułu (Opowieść wigilijna). Małą: dni tygodnia, miesiące, przymiotniki od nazw (polski, warszawski).

38.Przecinek w zdaniu złożonym

Przecinkiem oddzielamy zdania składowe zdania złożonego podrzędnie, zwykle przed spójnikiem lub zaimkiem: że, żeby, bo, ponieważ, gdy, jeśli, który, kto, gdzie (Wiem, że zdążymy). W zdaniach złożonych współrzędnie stawiamy przecinek przed: a, ale, lecz, jednak, więc, dlatego, zatem (Padało, więc zostaliśmy). Nie stawiamy go przed pojedynczymi: i, oraz, lub, albo, ani, bądź (Wstałem i wyszedłem); gdy spójnik się powtarza, przecinek stoi przed powtórzonym (I śmiał się, i płakał). Przecinkiem oddzielamy też imiesłowowy równoważnik zdania.

39.Cudzysłów, dwukropek, średnik, nawias

Cudzysłów obejmuje przytoczenia cudzych słów, tytuły utworów oraz wyrazy użyte ironicznie lub w nietypowym znaczeniu. Dwukropek stawiamy przed przytoczeniem (Powiedział: „Zaraz wracam”.), przed wyliczeniem, zwłaszcza po wyrazie uogólniającym (Kupiłam wszystko: chleb, mleko i ser), oraz przed wyjaśnieniem lub wnioskiem. Średnik oddziela luźno powiązane, rozbudowane zdania składowe lub elementy wyliczenia; jest mocniejszy od przecinka, słabszy od kropki. Nawias obejmuje wtrącenia i objaśnienia: Ola (moja siostra) wyjechała.

40.Zmiany zasad pisowni od 1 stycznia 2026 r.

Wielką literą: nazwy mieszkańców miast (Warszawianin), marki i egzemplarze wyrobów (marka Ford, czerwony Mustang), pierwszy wyraz nazw takich obiektów jak aleja, plac, park, most, pomnik (Plac Dominikański; ulica nadal małą), wyrazy w nazwach nagród poza przyimkami i spójnikami (Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe). Małą: przymiotniki od nazwisk na -owski (komedia fredrowska). Łącznie: nie z imiesłowami przymiotnikowymi i ze stopniem wyższym i najwyższym (nienajlepiej), pół- (półżartem), niby- (nibyartysta). Osobno: by po spójniku (Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry).