Zachodniopomorski Konkurs Języka Polskiego - gatunki, środki i formy wypowiedzi

1.Rodzaje literackie: epika, liryka i dramat

Rodzaje literackie to trzy główne grupy utworów. Epika opowiada o zdarzeniach: ma narratora, fabułę, bohaterów oraz czas i miejsce akcji; narrator pierwszoosobowy opowiada o tym, co przeżył, zobaczył lub usłyszał, a trzecioosobowy stoi poza zdarzeniami. Epika jest zwykle pisana prozą, ale bywa wierszowana („Pan Tadeusz” Mickiewicza). Liryka wyraża uczucia, przeżycia i myśli osoby mówiącej, czyli podmiotu lirycznego; zwykle jest pisana wierszem i nie ma rozbudowanej fabuły. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: nie ma narratora, a o zdarzeniach dowiadujemy się z wypowiedzi postaci.

2.Budowa dramatu: tekst główny, didaskalia, akt, scena, dialog i monolog

Tekst główny dramatu to wypowiedzi postaci przeznaczone do wygłoszenia na scenie: dialog (rozmowa co najmniej dwóch postaci) i monolog (dłuższa wypowiedź jednej postaci). Didaskalia (tekst poboczny) to uwagi autora, zwykle pisane kursywą lub w nawiasie: opisują miejsce akcji, wygląd sceny, ruchy, gesty i sposób mówienia postaci. Dramat dzieli się na akty, czyli większe części akcji, a akty - na sceny, które zwykle zmieniają się, gdy jakaś postać wchodzi albo wychodzi. Na przykład „Zemsta” Aleksandra Fredry ma cztery akty.

3.Gatunki epiki: powieść, opowiadanie i nowela

Powieść to najobszerniejszy gatunek epiki pisany prozą: ma wielu bohaterów, wątek główny i liczne wątki poboczne. Ma odmiany, np. przygodową, obyczajową, detektywistyczną, fantastycznonaukową i fantasy („Hobbit” Tolkiena). Opowiadanie jest krótsze, ma mniej postaci i prostszą akcję, ale może mieć wątki poboczne; jego kompozycja jest luźniejsza niż w noweli. Nowela jest krótka i zwarta: ma jeden wątek, niewielu bohaterów, wyraźny punkt kulminacyjny, wyrazisty motyw (np. ważny przedmiot) i często zaskakujące zakończenie, np. „Latarnik” Henryka Sienkiewicza.

4.Gatunki epiki: baśń, legenda, bajka i przypowieść

Baśń: świat czarów i istot fantastycznych, czas i miejsce akcji nieokreślone, walka dobra ze złem, w której dobro zwykle zwycięża. Legenda: opowieść o dawnych postaciach lub wydarzeniach, związana z konkretnym miejscem lub osobą, w której prawda miesza się z fantastyką, np. legenda o Smoku Wawelskim. Bajka: krótki, często wierszowany utwór, zwykle ze zwierzętami o ludzkich cechach, zawierający morał, czyli pouczenie (bajki Ignacego Krasickiego). Przypowieść: prosta opowieść o zwykłych zdarzeniach z ukrytą nauką moralną lub religijną, np. o miłosiernym Samarytaninie.

5.Epopeja i ballada

Epopeja to obszerny utwór epicki, zwykle wierszowany, który ukazuje losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń w dziejach narodu lub społeczności oraz szeroki obraz jej życia i obyczajów. Często zaczyna się inwokacją. Polską epopeją narodową nazywa się „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Ballada to wierszowany utwór łączący cechy epiki (fabuła, narrator), liryki (wiersz, uczucia, nastrój) i dramatu (dialogi). Opowiada o niezwykłych, tajemniczych zdarzeniach z udziałem istot fantastycznych, czerpie z wierzeń ludowych i często pokazuje karę za winę, np. „Świtezianka” Mickiewicza.

6.Gatunki liryki: pieśń, hymn i oda

Pieśń to utwór liryczny o budowie stroficznej i regularnym rytmie, często z refrenem, pierwotnie związany ze śpiewem; mówi o miłości, ojczyźnie, przyrodzie czy sensie życia, np. pieśni Jana Kochanowskiego, „Rota” Marii Konopnickiej. Hymn to uroczysta pieśń pochwalna ku czci Boga, ojczyzny lub ważnej idei; hymnem państwowym Polski jest „Mazurek Dąbrowskiego” Józefa Wybickiego. Oda to podniosły utwór, który wysławia wybitną osobę, czyn lub ideę i często wzywa do działania, np. „Oda do młodości” Mickiewicza wysławia młodość i jej siłę.

7.Gatunki liryki: fraszka, tren i elegia

Fraszka to krótki wierszowany utwór, żartobliwy lub refleksyjny, zwykle zakończony puentą, czyli wyrazistym, często zaskakującym zakończeniem, które podsumowuje lub uwydatnia sens utworu; fraszki pisał m.in. Jan Kochanowski (np. „Na lipę”). Tren to utwór żałobny: wyraża żal po śmierci bliskiej osoby i chwali zmarłego; najsłynniejsze polskie treny napisał Kochanowski po śmierci córki Urszulki. Elegia to utwór o smutnym, poważnym, refleksyjnym nastroju: wyraża żal, tęsknotę lub zadumę nad przemijaniem, np. utraconą młodością, miłością czy ojczyzną.

8.Gatunki dramatu: komedia i tragedia

Komedia to dramat o pogodnym charakterze, który ośmiesza ludzkie wady za pomocą komizmu: sytuacyjnego (zabawne zdarzenia, pomyłki), postaci (śmieszne cechy i zachowania) i słownego (żarty, przejęzyczenia, zabawny sposób mówienia). Kończy się zwykle szczęśliwie, np. „Zemsta” Aleksandra Fredry. Tragedia to dramat o poważnym charakterze: bohater uwikłany w konflikt lub własne winy zmierza do klęski, a zakończenie jest nieszczęśliwe, często ze śmiercią bohatera. Przykład: „Balladyna” Juliusza Słowackiego.

9.Środki stylistyczne: epitet i porównanie

Środki stylistyczne to sposoby wzbogacania wypowiedzi, które budują obrazy i wyrażają uczucia. Epitet to wyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, który nazywa cechę osoby, rzeczy lub zjawiska, np. „zielona łąka”, „dzielny rycerz”, „srebrny księżyc”; dookreśla, uplastycznia i często ocenia. Porównanie zestawia dwie rzeczy na podstawie wspólnej cechy za pomocą wyrazów: jak, jakby, niby, niczym, podobny do, np. „szybki jak strzała”, „biały jak śnieg”; pomaga wyobrazić sobie opisywany obraz.

10.Metafora (przenośnia)

Metafora, czyli przenośnia, to połączenie wyrazów, w którym przynajmniej jeden z nich zyskuje nowe, niedosłowne znaczenie. W odróżnieniu od porównania zwykle nie ma w niej wyrazów „jak”, „niczym”: zamiast mówić, że coś jest do czegoś podobne, nazywa to wprost inną nazwą. Przykłady: „jesień życia” (starość), „złote serce” (wielka dobroć). Przenośnia tworzy nowe, zaskakujące obrazy, pobudza wyobraźnię i wyraża emocje. Wiele przenośni utrwaliło się w języku jako związki frazeologiczne.

11.Uosobienie i ożywienie

Uosobienie (personifikacja) nadaje zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cechy ludzkie: myśli, uczucia, mowę i ludzkie czynności, np. „słońce uśmiecha się do nas”, „księżyc opowiada bajki”. Ożywienie (animizacja) nadaje przedmiotom, roślinom lub zjawiskom cechy istot żywych, ale nie typowo ludzkie, np. ruch lub głos zwierzęcia: „wiatr wyje”, „mgła pełznie”. Oba środki sprawiają, że opisywany świat wydaje się żywy, i budują nastrój utworu.

12.Apostrofa i inwokacja

Apostrofa to bezpośredni, zwykle uroczysty zwrot do osoby, zwierzęcia, przedmiotu, zjawiska lub idei, często nieobecnych albo zmarłych, np. „O wiosno, wróć do nas!”. Poznasz ją po zwrocie w wołaczu, często z wykrzyknikiem. Podkreśla uczucia, nadaje tekstowi podniosły ton i wyróżnia adresata. Inwokacja to rozbudowana apostrofa na początku utworu, zwykle obszernego: poeta zwraca się w niej do bóstwa, muzy, ojczyzny lub ważnej wartości, często z prośbą o natchnienie lub pomoc. „Pan Tadeusz” Mickiewicza zaczyna się inwokacją do Litwy.

13.Pytanie retoryczne i wykrzyknienie

Pytanie retoryczne to pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest oczywista albo pytanie ma tylko pobudzić do myślenia, np. „Kto z nas nie marzył o wielkiej przygodzie?”. Skłania odbiorcę do refleksji, podkreśla ważną myśl i wyraża emocje. Wykrzyknienie to zdanie lub wyraz wypowiedziany z silnym uczuciem i zakończony wykrzyknikiem, np. „Jak tu pięknie!”, „Co za wspaniały dzień!”. Wyraża zachwyt, radość, gniew, żal lub zdziwienie i dodaje wypowiedzi dynamiki. Oba środki są częste w wierszach i przemówieniach.

14.Powtórzenie i anafora

Powtórzenie to ponowne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu w utworze, np. „Cicho, cicho, dziecko śpi”. Podkreśla ważną myśl, wzmacnia emocje i nadaje rytm. Anafora to szczególny rodzaj powtórzenia: ten sam wyraz lub zwrot rozpoczyna kolejne wersy albo zdania, np. „Pamiętam twój uśmiech, / pamiętam twój głos, / pamiętam nasze rozmowy”. Rodzajem powtórzenia jest też refren, czyli wers lub grupa wersów powracająca po kolejnych zwrotkach. Powtórzenia porządkują tekst i ułatwiają zapamiętanie.

15.Wyliczenie i kontrast

Wyliczenie to wymienienie po kolei wielu elementów tego samego rodzaju: przedmiotów, osób, cech lub czynności, np. „Na straganie leżały jabłka, gruszki, śliwki i orzechy”. Oddaje bogactwo, nadmiar lub szybkie tempo zdarzeń i porządkuje wypowiedź. Kontrast to zestawienie przeciwieństw: postaci, cech, zjawisk, nastrojów lub obrazów, np. dzień i noc, bogaty pan i biedny sługa, „Ona się śmiała, a on płakał”. Uwydatnia różnice, wzmacnia wymowę każdej z przeciwstawionych stron i często służy ocenie.

16.Onomatopeja, zdrobnienie i zgrubienie

Onomatopeja to wyrazy dźwiękonaśladowcze, które naśladują odgłosy przyrody, zwierząt i przedmiotów, np. „szum”, „plusk”, „bęc”, „brzęczeć”, „kukać”; tak nazywa się też dobór głosek naśladujący dźwięk w całym fragmencie. Oddaje brzmienie świata i ożywia opis. Zdrobnienie to wyraz z formantem zdrabniającym (np. -ek, -ka, -eczko), który nazywa coś małego albo wyraża czułość: „domek”, „rączka”, „słoneczko”. Zgrubienie to wyraz z formantem zgrubiającym (np. -isko, -sko), który zwykle nazywa coś dużego albo wyraża niechęć: „domisko”, „psisko”, „łapsko”.

17.Symbol i alegoria

Symbol to przedmiot, postać, zdarzenie lub kolor, który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte i niejednoznaczne; trzeba je odczytać, a można to zrobić na kilka sposobów. Np. droga w wierszu może oznaczać życie, wybór albo poszukiwanie celu, a róża w „Małym Księciu” bywa odczytywana jako symbol miłości. Alegoria to obraz lub postać o jednym, stałym znaczeniu, utrwalonym w kulturze: lis w bajkach oznacza chytrość, kobieta z przepaską na oczach i wagą - sprawiedliwość, kościotrup z kosą - śmierć. Alegorie są częste w bajkach.

18.Sens dosłowny, przenośny i symboliczny

Sens dosłowny to to, co tekst mówi wprost: zdarzenia, opisy i znaczenia słów zgodne ze słownikiem. Sens przenośny powstaje, gdy wyrazy znaczą coś innego niż zwykle, np. w przenośni lub związku frazeologicznym: „mieć głowę na karku” znaczy być zaradnym i rozsądnym. Sens symboliczny to głębsze znaczenie utworu lub jego elementu, które odsyła do ogólnych prawd o człowieku i świecie i wymaga interpretacji. Np. opowieść o wędrówce można czytać dosłownie, jako historię podróży, i symbolicznie, jako obraz ludzkiego życia.

19.Fakt i opinia, informacja i komentarz, prawda i fikcja

Fakt to informacja, którą można sprawdzić, np. „Szkoła ma dwa piętra”. Opinia to ocena lub pogląd, z którym można się nie zgodzić, np. „To najpiękniejsza szkoła w mieście”; zdradzają ją słowa wartościujące i zwroty „moim zdaniem”, „uważam”. W prasie informacja podaje fakty (co, gdzie, kiedy), a komentarz je ocenia i objaśnia. Prawda i fikcja: fikcja literacka to świat wymyślony przez autora, nawet gdy przypomina prawdziwy, a literatura faktu, np. reportaż, opisuje prawdziwe wydarzenia i osoby.

20.Mit

Mit to dawna opowieść o bogach, herosach i początkach świata, przekazywana z pokolenia na pokolenie; jest też gatunkiem epiki. Mity objaśniały powstanie świata i człowieka, zjawiska przyrody i ludzki los, a także uczyły zasad moralnych. Z mitologii greckiej: mit o Demeter i Korze tłumaczy zmiany pór roku, tytan Prometeusz wykradł bogom ogień dla ludzi i został za to ukarany, a Syzyf musi bez końca wtaczać na górę głaz, który się stacza. Stąd związek frazeologiczny „syzyfowa praca”, czyli ciężka praca bez efektów.

21.Wątek i motyw

Wątek to ciąg zdarzeń związanych z jedną postacią lub jedną sprawą. Wątek główny jest najważniejszy, a wątki poboczne toczą się obok niego. W „Zemście” Fredry wątek główny to spór Cześnika i Rejenta o mur graniczny, a poboczny - miłość Wacława i Klary. Motyw to element treści: sytuacja, postać, przedmiot lub idea, który powtarza się w wielu utworach, np. motyw matki, przyjaźni, podróży, sieroty, walki dobra ze złem. Ten sam motyw bywa w różnych utworach ujęty odmiennie, co pozwala je porównywać.

22.Topos i interpretacja porównawcza

Topos to motyw o długiej tradycji, utrwalony w kulturze, który - często od starożytności - powraca w literaturze i sztuce w podobnej postaci, np. życie jako wędrówka, świat jako teatr, Arkadia - kraina szczęścia i spokoju. Każdy topos jest motywem, ale nie każdy motyw jest toposem. Interpretacja porównawcza to odczytanie dwóch lub więcej utworów zestawionych ze sobą: wskazuje się wspólny motyw, temat lub problem, porównuje sposób jego ujęcia (podobieństwa i różnice w nastroju, formie, wnioskach) i formułuje wniosek.

23.Konteksty interpretacyjne: biograficzny, historyczny, historycznoliteracki, filozoficzny

Kontekst to wiedza spoza utworu, która pomaga go zrozumieć. Kontekst biograficzny: fakty z życia autora, np. treny Kochanowskiego powstały po śmierci jego córki. Kontekst historyczny: wydarzenia, o których mówi utwór lub w czasie których powstał, np. „Reduta Ordona” Mickiewicza dotyczy obrony Warszawy w powstaniu listopadowym. Kontekst historycznoliteracki: tradycja literacka, okres powstania utworu i inne utwory, do których nawiązuje. Kontekst filozoficzny: myśli filozofów o szczęściu, dobru i sensie życia. Są też konteksty kulturowy i społeczny.

24.Zaproszenie

Zaproszenie to krótki tekst, w którym nadawca prosi adresata o przybycie na wydarzenie i zachęca do udziału. Musi zawierać: kto zaprasza, kogo, na jakie wydarzenie, gdzie i kiedy (data, godzina) się ono odbędzie. Może dodać informacje praktyczne, np. o stroju lub prośbę o potwierdzenie przybycia. Kończy się podpisem. Zaproszenie pisze się uprzejmie, ze zwrotami grzecznościowymi („Serdecznie zapraszam”, „Szanowna Pani”), a zaimki i zwroty odnoszące się do adresata, np. Cię, Państwa, pisze się wielką literą.

25.Ogłoszenie i zawiadomienie

Ogłoszenie podaje informację do wiadomości szerokiego grona odbiorców, często w sprawie sprzedaży, kupna, zguby, poszukiwań lub zajęć. Ma być krótkie i rzeczowe: czego dotyczy, najważniejsze szczegóły (np. wygląd zgubionej rzeczy) i dane kontaktowe. Zawiadomienie informuje o wydarzeniu, które się odbędzie lub już się odbyło (np. o zebraniu, zmianie godzin pracy biblioteki), zwykle określoną grupę osób; zawiera: co, gdzie, kiedy i kto zawiadamia. W odróżnieniu od zaproszenia nie zachęca serdecznie do udziału, tylko rzeczowo informuje.

26.Życzenia i dedykacja

Życzenia to krótki tekst z okazji święta, urodzin, imienin lub ważnego wydarzenia. Zawierają zwrot do adresata, nazwę okazji, konkretne życzenia (np. „życzę Ci zdrowia i radości”) oraz podpis; ton jest serdeczny, a zwroty do adresata pisze się wielką literą. Dedykacja to krótki tekst, w którym ktoś ofiarowuje komuś książkę, utwór, zdjęcie lub prezent. Zawiera: komu się go ofiarowuje, z jakiej okazji lub dlaczego, często życzenia, a także datę i podpis. Autor może też zadedykować komuś swój utwór na jego początku.

27.Reklama i środki perswazji

Reklama to tekst słowny, obrazowy lub dźwiękowy, który ma nakłonić odbiorcę do kupna produktu, skorzystania z usługi albo przyjęcia jakiejś postawy (reklama społeczna, np. zachęcająca do oszczędzania wody). Posługuje się środkami perswazji: chwytliwym hasłem (sloganem), zwrotami do odbiorcy („ty”), trybem rozkazującym („Spróbuj!”), przymiotnikami w stopniu najwyższym („najlepszy”), rymami, obietnicami, odwołaniem do emocji i autorytetów. Zwykle łączy słowo z obrazem i muzyką. Warto ją odbierać krytycznie.

28.Regulamin

Regulamin to zbiór zasad, które określają, jak działa jakaś instytucja lub jak korzystać z miejsca, urządzenia czy wydarzenia, np. regulamin biblioteki, basenu, szkolnej wycieczki. Ma tytuł i jest podzielony na numerowane punkty lub paragrafy (§); każdy punkt dotyczy jednej sprawy. Pisze się go stylem urzędowym: językiem jednoznacznym i rzeczowym, z formami bezosobowymi i zwrotami „należy”, „zabrania się”, „jest zobowiązany”, „można”. Nie ma w nim słownictwa potocznego ani emocjonalnego.

29.Przepis i instrukcja

Przepis (np. kulinarny) i instrukcja (np. obsługi urządzenia, montażu mebla) uczą wykonać czynność krok po kroku. Zawierają tytuł, wykaz potrzebnych składników, elementów lub narzędzi, a potem kolejne czynności w ustalonej kolejności, często numerowane. Używa się w nich trybu rozkazującego („Wymieszaj”, „Naciśnij”) albo bezokoliczników („Wymieszać”, „Nacisnąć”), krótkich zdań i precyzyjnego słownictwa (ile, jak długo, w jakiej temperaturze). Instrukcja często ma rysunki, ostrzeżenia i wskazówki bezpieczeństwa.

30.List prywatny, list oficjalny i list otwarty

Każdy list ma: miejscowość i datę (w prawym górnym rogu), nagłówek, czyli zwrot do adresata, treść, zwrot pożegnalny i podpis; można dodać postscriptum (PS). List prywatny kieruje się do bliskiej osoby: ton jest swobodny i serdeczny, a zwroty do adresata pisze się wielką literą (Ty, Cię). List oficjalny kieruje się do instytucji lub osoby na stanowisku: zwroty „Szanowny Panie”, „Z poważaniem”, styl rzeczowy i uprzejmy, bez potocyzmów. List otwarty ma konkretnego adresata, ale jest tekstem publicznym: publikuje się go, by poznali go wszyscy.

31.Opowiadanie twórcze i odtwórcze

Opowiadanie przedstawia ciąg zdarzeń, zwykle w kolejności ich następowania. Wstęp wprowadza bohaterów, czas i miejsce, rozwinięcie przedstawia zdarzenia prowadzące do punktu kulminacyjnego (chwili największego napięcia), a zakończenie - rozwiązanie akcji. Opowiadanie odtwórcze wiernie opowiada zdarzenia znane z lektury, filmu lub historii, zachowując ich kolejność. Opowiadanie twórcze ma fabułę wymyśloną przez piszącego, np. własną przygodę lub dalszy ciąg lektury. Ożywiają je dialogi, czasowniki ruchu, krótkie zdania i wyrazy typu „nagle”.

32.Opis sytuacji i opis przeżyć wewnętrznych

Opis sytuacji przedstawia krótkie zdarzenie w jednym miejscu i czasie, jego przebieg i to, co dzieje się równocześnie (opis dynamiczny): miejsce, uczestników, ich wygląd, zachowanie i reakcje oraz atmosferę, np. zamieszanie na dworcu przed odjazdem pociągu; nie opowiada długiego ciągu zdarzeń. Opis przeżyć wewnętrznych przedstawia uczucia, emocje i myśli w ważnym momencie: co je wywołało, jak się zmieniały i jak przejawiały się w ciele (drżenie rąk, rumieniec). Pomagają w nim nazwy uczuć, porównania, przenośnie, związki frazeologiczne („serce podeszło mi do gardła”) i pytania retoryczne.

33.Charakterystyka postaci

Charakterystyka przedstawia i ocenia postać. Wstęp: kim jest bohater (imię, wiek, pochodzenie, z jakiego utworu go znamy, jaką odgrywa rolę). Rozwinięcie: krótko wygląd, potem cechy charakteru, zainteresowania, zachowanie wobec innych; każdą cechę potwierdza się przykładem z czynów lub wypowiedzi postaci. Cechy mogą być nazwane wprost przez narratora lub inne postacie (charakterystyka bezpośrednia) albo wynikać z czynów bohatera (pośrednia). Zakończenie: ocena postaci z uzasadnieniem. Charakterystyka porównawcza zestawia dwie postacie i wskazuje ich podobieństwa i różnice.

34.Dziennik i pamiętnik

Dziennik prowadzi się na bieżąco: autor regularnie, np. codziennie, zapisuje wydarzenia, przeżycia i przemyślenia, a każdy wpis opatruje datą. Pisze w pierwszej osobie, zwykle o tym, co właśnie się wydarzyło, często tylko dla siebie. Pamiętnik w ścisłym znaczeniu to wspomnienia spisane po pewnym czasie: autor opowiada o przeszłości, którą przeżył lub widział, i ocenia ją z perspektywy lat. W szkole „kartką z pamiętnika” nazywa się też wpis o jednym dniu: data, opis zdarzenia, uczucia i refleksje, narracja pierwszoosobowa.

35.Sprawozdanie

Sprawozdanie to rzeczowa relacja z wydarzenia, w którym piszący uczestniczył lub które obserwował, np. z wycieczki, zawodów, uroczystości. Wstęp: co, gdzie i kiedy się odbyło, kto brał udział. Rozwinięcie: przebieg wydarzenia w kolejności chronologicznej, najważniejsze fakty, bez zbędnych drobiazgów. Zakończenie: ocena, wrażenia lub znaczenie wydarzenia. Pisze się je w czasie przeszłym, ze słownictwem porządkującym (najpierw, następnie, potem, na koniec). W przeciwieństwie do opowiadania twórczego przedstawia prawdziwe zdarzenia, bez zmyślonej fabuły.

36.Recenzja

Recenzja łączy informację o dziele (książce, filmie, spektaklu, wystawie) z jego oceną. Wstęp: tytuł, autor lub reżyser, gatunek, czasem okoliczności powstania lub premiery. Rozwinięcie: krótko o treści, bez zdradzania zakończenia, oraz ocena wybranych elementów (fabuła, bohaterowie, gra aktorska, muzyka, scenografia, język) z uzasadnieniem. Zakończenie: ocena ogólna i rekomendacja - komu i dlaczego warto (albo nie warto) poznać dzieło. Recenzent używa słownictwa wartościującego, ale każdą ocenę uzasadnia.

37.Teza, hipoteza, argument i przykład

Teza to stwierdzenie, którego słuszności piszący chce dowieść, np. „Prawdziwa przyjaźń wymaga poświęceń”. Hipoteza to przypuszczenie, które piszący dopiero sprawdza, rozważając racje za i przeciw, a rozstrzyga je we wniosku. Argument to uzasadnienie tezy: odwołuje się do faktów, logiki, wiedzy i doświadczenia albo do emocji. Przykład to konkretny przypadek z lektury, historii lub życia, który potwierdza argument; sam przykład nie zastępuje argumentu. Argumenty warto ułożyć od najsłabszego do najmocniejszego.

38.Rozprawka

Rozprawka to wypowiedź argumentacyjna, w której piszący udowadnia tezę albo sprawdza hipotezę. Wstęp: wprowadzenie w temat i sformułowanie tezy lub hipotezy. Rozwinięcie: kilka argumentów, każdy w osobnym akapicie i poparty przykładem z lektury, historii lub życia. Zakończenie: wniosek, czyli potwierdzenie tezy albo rozstrzygnięcie hipotezy. Pomaga słownictwo porządkujące: po pierwsze, ponadto, kolejnym argumentem jest, podsumowując. Rozprawkę pisze się stylem rzeczowym, bez potocyzmów, z wyraźnym podziałem na akapity.

39.Streszczanie i parafrazowanie

Streszczanie i parafrazowanie to działania na tekście cudzym. Streszczenie to krótkie przedstawienie najważniejszych zdarzeń lub myśli tekstu własnymi słowami, w kolejności zgodnej z oryginałem; pomija szczegóły, opisy, dialogi i oceny. Utwór epicki streszcza się najczęściej w czasie teraźniejszym i w trzeciej osobie. Parafraza to przekształcenie cudzego tekstu własnymi słowami z zachowaniem jego sensu: wyjaśnia trudne fragmenty, zastępuje dawne lub rzadkie słowa, ale nie skraca tekstu tak jak streszczenie. Streszczenie skraca, parafraza objaśnia.

40.Sporządzanie notatki

Notatka to krótki zapis najważniejszych informacji z tekstu, lekcji lub wykładu, przydatny do nauki. Sporządzanie notatki wymaga selekcji: wybierasz informacje ważne i pomijasz drugorzędne. Notatka może mieć formę planu w punktach, krótkich zdań, tabeli albo notatki graficznej: schematu lub mapy myśli. Ma tytuł, układ od ogółu do szczegółu, równoważniki zdań, skróty i wyróżnienia (podkreślenia, kolory). Plan odtwórczy porządkuje cudzy tekst, a plan twórczy - własną wypowiedź, którą dopiero napiszesz.