Zachodniopomorski Konkurs Języka Polskiego - poezja, esej i malarstwo

1.Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944)

Krzysztof Kamil Baczyński urodził się w 1921 r. w Warszawie. Gdy miał 18 lat, wybuchła II wojna światowa. W czasie okupacji pisał wiersze, studiował polonistykę na tajnym, podziemnym uniwersytecie i działał w konspiracji, w Armii Krajowej. Zginął 4 sierpnia 1944 r., w czwartym dniu powstania warszawskiego. Uchodzi za najwybitniejszego poetę pokolenia Kolumbów. W wierszach pisał o wojnie i śmierci, ale też o miłości i o losie swojego pokolenia.

2.Pokolenie Kolumbów

Pokolenie Kolumbów to Polacy urodzeni około 1920 r., których młodość przypadła na II wojnę światową i okupację. Zamiast spokojnej nauki i dorastania czekały ich konspiracja, tajne nauczanie i walka; wielu zginęło, m.in. w powstaniu warszawskim. Nazwa pochodzi od powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20” (1957): jak Kolumb, to pokolenie musiało odkrywać nowy, nieznany świat - świat wojny. Należeli do niego m.in. poeci Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy oraz bohaterowie „Kamieni na szaniec”.

3.Okupacja i czas wojny - tło „Elegii…”

Wiersz powstał 20 marca 1944 r. w okupowanej przez Niemców Warszawie, kilka miesięcy przed wybuchem powstania warszawskiego (1 sierpnia 1944 r.). Okupacja oznaczała codzienny terror: łapanki, publiczne egzekucje, wywózki do obozów, zamknięte uniwersytety i szkoły średnie ogólnokształcące. Młodzi uczyli się na tajnych kompletach i wstępowali do konspiracji, np. do Szarych Szeregów i Armii Krajowej. Czas wojny widać w obrazach wiersza: krew, pożogi, wisielcy, broń i noc.

4.Elegia - gatunek liryczny

Elegia to gatunek liryki o smutnym, poważnym i refleksyjnym nastroju. Podmiot liryczny żali się i rozmyśla nad śmiercią, przemijaniem, utratą bliskiej osoby, ojczyzny albo szczęścia. Gatunek wywodzi się ze starożytnej Grecji. Elegia jest bliska trenowi, ale ma szerszy zakres: tren to lament po śmierci konkretnej osoby (np. „Treny” Jana Kochanowskiego po śmierci córki Urszuli), a elegia może opłakiwać także szerszą stratę, np. los całego pokolenia.

5.„Elegia o… [chłopcu polskim]” - tytuł, data, budowa

Wiersz Baczyńskiego jest datowany na 20 marca 1944 r. Pełny zapis tytułu to „Elegia o… [chłopcu polskim]”: po słowie „o” stoi wielokropek, a dalsza część w nawiasie kwadratowym (skrótowo: „Elegia o chłopcu polskim”). Utwór ma 12 wersów w trzech czterowersowych strofach; wersy łączą się w pary rymowe (np. drżą - krwią), część rymów jest niedokładna. Bohater nie ma imienia, więc można go odczytać jako przedstawiciela całego pokolenia. Strofy prowadzą od dzieciństwa przez dorastanie do śmierci.

6.Apostrofa „syneczku” - podmiot liryczny i adresat

Apostrofa to bezpośredni zwrot do kogoś lub czegoś. W „Elegii…” podmiot liryczny w każdej strofie zwraca się do chłopca: „syneczku”, „synku”, „jasny synku”. Czułe zdrobnienie sprawia, że mówiący bywa odczytywany jako matka lub ojciec, a szerzej - starsze pokolenie opłakujące młodych. W dwóch pierwszych strofach pada „syneczku”, w ostatniej „synku”: można to odczytać jako znak, że dziecko dorasta i staje się żołnierzem. Sprawców zła wiersz nie nazywa - mówi o nich tylko czasownikami w liczbie mnogiej (oddzielili, haftowali).

7.Metafory w „Elegii…” - haft, chleb, łzy

Metafora (przenośnia) łączy wyrazy tak, że powstaje nowe, nieoczywiste znaczenie. W pierwszej strofie Baczyński używa słów związanych z haftem: „haftowali”, „ściegi”, „wyszywali”. Haftuje się tu jednak krwią, pożogami i wisielcami. Haft kojarzy się z domem i spokojem, więc obraz wojny, która „wyszywa” cierpienie w życiu dziecka, jest tym bardziej przejmujący. Dorastanie opisują dalsze metafory: „bochnem trwóg” (strach zamiast chleba) i „żelaznymi łzami” (łzy zmienione w żelazo - można odczytać jako broń i walkę).

8.Anafora i powtórzenia w „Elegii…”

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych wersów lub zdań. W trzeciej strofie dwa wersy zaczynają się od „i” („I wyszedłeś”, „i poczułeś”), co podkreśla ciąg zdarzeń prowadzących do śmierci bohatera. Podobny efekt daje szereg czasowników o tej samej budowie na początkach wersów: oddzielili, haftowali, malowali, wyszywali, wyuczyli, odchowali. Powtarzają się też zwroty „syneczku” i „synku”, a w ostatnim wersie - „czy to”. Powtórzenia nadają wierszowi rytm, który można odczytać jako rytm lamentu.

9.Kontrast dzieciństwa i wojny (porównanie, epitety)

Kontrast to zestawienie przeciwieństw, które wzmacnia wymowę utworu. W „Elegii…” świat dziecka zderza się ze światem wojny. Sny dziecka drżą „jak motyl” - to porównanie podkreśla kruchość dzieciństwa. Przeciwstawione są mu krew, pożogi, wisielcy i broń. Epitety tworzą kontrast światła i ciemności: chłopiec jest „jasny”, a wychodzi „z czarną bronią w noc”; dorasta „w ciemności”. Wiersz można odczytać jako opowieść o dzieciństwie, które wojna odebrała całemu pokoleniu.

10.Zakończenie „Elegii…” - pytanie retoryczne

W ostatniej strofie chłopiec wychodzi do walki, czuje zło i ginie. Zanim padnie, żegna ziemię znakiem krzyża („przeżegnałeś”) - to gest religijny, który można odczytać jako pożegnanie z ojczyzną. Wiersz kończy pytanie retoryczne: czy chłopca zabiła kula, czy pękło mu serce. Pytanie retoryczne nie czeka na odpowiedź, lecz skłania do refleksji. Można je odczytać tak: chłopiec ginie nie tylko od kuli, ale i z bólu. Wiersz napisany kilka miesięcy przed powstaniem bywa odczytywany jako przeczucie losu poety i jego pokolenia.

11.Esej - gatunek

Esej to utwór na pograniczu literatury, filozofii (nauki) i publicystyki. Autor swobodnie rozważa jakiś problem - moralny, społeczny lub kulturalny - i przedstawia własny, subiektywny punkt widzenia. Typowe cechy: swobodna kompozycja, dygresje, osobiste doświadczenia i przykłady, erudycja, staranny, artystyczny język. Nazwa pochodzi od francuskiego „essai” - próba. Za twórcę gatunku uchodzi Michel de Montaigne, autor „Prób” (XVI w.). W odróżnieniu od rozprawki esej nie musi mieć ścisłego układu: teza - argumenty - wniosek.

12.Natalia Ginzburg (1916-1991)

Natalia Ginzburg (1916-1991) to włoska pisarka. Pisała m.in. eseje, czyli utwory, w których swobodnie i osobiście rozważa się ważne sprawy. W 1962 r. ukazał się jej zbiór esejów „Małe cnoty”; esej tytułowy, czyli ten, od którego zbiór wziął nazwę, także nosi tytuł „Małe cnoty”. Esej ukazał się po polsku w 2025 r. - to przekład W. Korzenieckiej. Przekład to tekst przełożony z jednego języka na drugi - tutaj z włoskiego na polski; tłumacz dba, by oddać sens i styl oryginału.

13.„Małe cnoty” - esej o wychowaniu

„Małe cnoty” Natalii Ginzburg to esej o wychowaniu dzieci. Autorka zastanawia się, czego rodzice powinni uczyć swoje dzieci, i przeciwstawia sobie małe i wielkie cnoty. Jej teza brzmi: dzieci trzeba uczyć przede wszystkim wielkich cnót. Jak to w eseju, autorka przedstawia własne zdanie i przekonuje do niego czytelnika. Wychowanie to kształtowanie charakteru, postaw i wartości młodego człowieka - przez rodziców, szkołę i otoczenie.

14.Cnota; małe cnoty

Cnota to trwała zaleta charakteru, dobra cecha moralna człowieka (przeciwieństwo wady). W eseju „Małe cnoty” Natalia Ginzburg do małych cnót zalicza m.in. oszczędność, ostrożność, spryt, dyplomację i dążenie do sukcesu. Można je nazwać cnotami praktycznymi: pomagają radzić sobie w codziennym życiu i dbać o własne sprawy. Autorka uważa jednak, że w wychowaniu nie powinny stać na pierwszym miejscu - ważniejsze są wielkie cnoty.

15.Wielkie cnoty

Wielkie cnoty to według Natalii Ginzburg m.in. hojność, obojętność wobec pieniędzy, odwaga, szczerość, umiłowanie prawdy i miłość do bliźniego. Hojność to chętne dzielenie się z innymi, a umiłowanie prawdy - przywiązanie do prawdy nawet wtedy, gdy jest trudna. Wielkie cnoty można zestawić z małymi w pary przeciwieństw: oszczędność - hojność, ostrożność - odwaga, spryt - szczerość. Autorka przekonuje, że uczyć dzieci trzeba przede wszystkim wielkich cnót.

16.Młoda Polska (ok. 1890-1918)

Młoda Polska to okres w polskiej literaturze i sztuce na przełomie XIX i XX w., mniej więcej od 1890 do 1918 r. Nazwę spopularyzował Artur Górski cyklem artykułów pod tym tytułem (1898). Artyści szukali nowych form, wyrażali nastroje, niepokój i przeczucia, często pesymistyczne. Najważniejszym ośrodkiem był Kraków. Malarze tego okresu to m.in. Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski, Józef Mehoffer i Olga Boznańska; pisarze - m.in. Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz i debiutujący wtedy Leopold Staff. Ważne kierunki to symbolizm i secesja.

17.Secesja

Secesja to styl w sztuce przełomu XIX i XX w., widoczny zwłaszcza w architekturze, grafice, plakatach, witrażach, meblach i biżuterii. Jej cechy to płynna, falista linia, dekoracyjny ornament, asymetria i motywy roślinne (lilie, irysy, liście) oraz zwierzęce (łabędzie, pawie, ważki). Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego odłączenie się: artyści z Wiednia odłączyli się od sztuki akademickiej. We Francji styl nazywano Art Nouveau, w Niemczech - Jugendstil. W Polsce secesyjne witraże projektowali m.in. Wyspiański i Mehoffer.

18.Symbolizm i symbol

Symbolizm to kierunek w literaturze i sztuce końca XIX w. Artysta nie opisuje świata wprost, lecz sugeruje ukryte znaczenia, nastroje i tajemnice. Służy temu symbol - znak, który poza znaczeniem dosłownym ma znaczenia ukryte i wieloznaczne, np. jesienne kwiaty mogą oznaczać przemijanie. Alegoria ma natomiast jedno, ustalone znaczenie (np. lis w bajce oznacza chytrość). Symboliści chętnie podejmowali tematy śmierci, przemijania, snu i duszy. Symbolistyczne obrazy malowali m.in. Jacek Malczewski i Józef Mehoffer.

19.Leopold Staff (1878-1957), „Dzieciństwo”

Leopold Staff (1878-1957) to polski poeta. Debiutował w okresie Młodej Polski, a tworzył jeszcze przez wiele dziesięcioleci, dlatego nazywa się go „poetą trzech pokoleń”. Jest autorem wiersza „Dzieciństwo”, którego tematem jest dzieciństwo. Utwór łączy się więc z innymi tekstami kultury o dzieciństwie: z „Elegią o… [chłopcu polskim]” Baczyńskiego oraz z obrazami Olgi Boznańskiej i Józefa Mehoffera, na których ważną postacią jest dziecko.

20.Portret

Portret to wizerunek konkretnej osoby lub kilku osób w malarstwie, rysunku, rzeźbie albo fotografii. Ze względu na ujęcie wyróżnia się m.in. portret en face (twarz na wprost), z profilu, popiersie, półpostać i portret całopostaciowy. Autoportret przedstawia samego artystę, a portret zbiorowy - grupę, np. rodzinę. Portret psychologiczny oddaje nie tylko wygląd, ale też charakter, nastrój i przeżycia osoby - przez wyraz twarzy, spojrzenie, gest, kolor i tło. Mistrzynią takich portretów była Olga Boznańska.

21.Kompozycja obrazu; pierwszy plan i tło

Kompozycja to układ elementów na obrazie: rozmieszczenie postaci, przedmiotów, linii i plam barwnych. Bywa statyczna (spokojna, zrównoważona) lub dynamiczna (pełna ruchu, z liniami ukośnymi), symetryczna lub asymetryczna. Pierwszy plan to część obrazu najbliższa widza - zwykle są tam najważniejsze postacie, większe i wyraźniejsze. Dalej leżą drugi plan i tło. Ciemne, jednolite tło skupia uwagę na postaci, a bogate tło, np. sad czy krajobraz, buduje miejsce akcji i nastrój.

22.Kolorystyka i światło

Kolorystyka to dobór i układ barw na obrazie. Barwy ciepłe (czerwień, pomarańcz, żółć) kojarzą się ze słońcem i radością, a zimne (np. błękit, fiolet) - z chłodem i spokojem. Kolorystyka bywa stonowana (barwy przygaszone, bliskie sobie) albo intensywna (barwy nasycone, kontrastowe). Światło może być naturalne lub sztuczne; jasne miejsca przyciągają wzrok, a światłocień, czyli kontrast jasnych i ciemnych partii, buduje bryłę i nastrój. Barwy i światło w dużej mierze decydują, czy obraz wydaje się pogodny, czy smutny.

23.Interpretacja dzieła sztuki

Interpretacja to odczytanie sensu dzieła. Zwykle przebiega etapami: opis (co i kogo widać, gdzie dzieje się scena), analiza (kompozycja, plany, kolorystyka, światło, gest, spojrzenie) i interpretacja (nastrój, symbole, przesłanie). Każde odczytanie trzeba uzasadnić elementami obrazu, a nie samym wrażeniem. Pomagają konteksty: biograficzny (życie artysty), historyczny (czas powstania) i kulturowy (epoka, np. Młoda Polska, jej symbole). Jedno dzieło można odczytać na kilka sposobów, jeśli każdy jest dobrze uzasadniony.

24.Olga Boznańska (1865-1940)

Olga Boznańska (1865-1940) to jedna z najwybitniejszych polskich malarek. Urodziła się w Krakowie. Kształciła się i tworzyła w Monachium, a pod koniec XIX w. przeniosła się do Paryża, gdzie mieszkała do śmierci. Słynęła przede wszystkim z portretów psychologicznych: malowała ludzi zamyślonych, wyciszonych, pokazywała ich nastrój i wnętrze. Jej obrazy mają zwykle stonowaną, przygaszoną kolorystykę. Zalicza się ją do artystów okresu Młodej Polski.

25.„Dziewczynka z chryzantemami” - podstawowe informacje

„Dziewczynka z chryzantemami” to obraz Olgi Boznańskiej namalowany w 1894 r. w Monachium, farbami olejnymi na tekturze. Znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. W 1896 r. był wystawiany w Berlinie i Wiedniu. Często nazywa się go najsłynniejszym obrazem artystki. To portret dziecka, a zarazem dzieło symbolistyczne: ważniejsze od wyglądu modelki są nastrój i ukryte znaczenia. Rok 1894 to koniec XIX w., czyli okres Młodej Polski.

26.Postać dziewczynki i blada twarz

Obraz przedstawia stojącą dziewczynkę, która trzyma białe chryzantemy. Najbardziej przyciąga uwagę jej twarz: blada, poważna, zamyślona, z wpatrzonymi oczami. Dziecko nie bawi się i nie uśmiecha - wydaje się smutne i dojrzałe nad swój wiek. Obraz nie pokazuje żadnej akcji, cała uwaga skupia się na nastroju postaci. Dlatego mówi się o nim jako o portrecie psychologicznym; bywa odczytywany jako obraz dziecięcej samotności, smutku albo tajemnicy.

27.Tło i kolorystyka obrazu Boznańskiej

Kolorystyka „Dziewczynki z chryzantemami” jest stonowana, przygaszona, bez jaskrawych barw. Tło jest jednolite, bez szczegółów. Na takim tle wyraźnie odcinają się jasne plamy: blada twarz i białe chryzantemy. Ten kontrast działa jak światło skierowane na najważniejsze miejsca - prowadzi wzrok widza właśnie do twarzy dziecka i kwiatów. Puste, jednolite tło można odczytać jako znak samotności i niepokoju, a także jako część tajemniczego, symbolistycznego nastroju obrazu.

28.Białe chryzantemy - symbol

Chryzantemy kwitną jesienią. W polskiej tradycji kojarzą się z dniem Wszystkich Świętych, cmentarzem i pamięcią o zmarłych, a więc z przemijaniem. Biel bywa znakiem niewinności i czystości. Na obrazie Boznańskiej te kwiaty trzyma dziecko, czyli ktoś na początku życia. Zestawienie dzieciństwa z kwiatami przemijania tworzy niepokojący kontrast. Można go odczytać jako przeczucie smutku i przemijania, przedwczesne zetknięcie dziecka z powagą życia albo znak kruchości dzieciństwa.

29.Symbolizm „Dziewczynki z chryzantemami”

Obraz Boznańskiej bywa odczytywany jako symbolistyczny, bo buduje tajemniczy nastrój i podsuwa ukryte znaczenia. Służą temu: symboliczne kwiaty, puste tło, poważne spojrzenie dziecka i niedopowiedzenie - nie wiadomo, o czym myśli dziewczynka. Sens dopowiada widz. Obraz bywa odczytywany jako opowieść o samotności dziecka, o przeczuciu przemijania albo o tajemnicy, którą człowiek nosi w sobie. Takie wieloznaczne dzieła są typowe dla sztuki Młodej Polski.

30.Jak interpretować „Dziewczynkę z chryzantemami” - krok po kroku

Opis: stojąca dziewczynka trzyma białe chryzantemy; to portret jednej postaci. Analiza: uwagę przyciąga blada, poważna twarz z wpatrzonymi oczami, kolorystyka jest stonowana, a jasne plamy twarzy i kwiatów odcinają się od jednolitego tła. Interpretacja: obraz można odczytać jako zapis smutku i samotności dziecka albo przeczucia przemijania, na które wskazują kwiaty kojarzone z jesienią i pamięcią o zmarłych. Kontekst: Młoda Polska, symbolizm i portrety psychologiczne Boznańskiej.

31.Józef Mehoffer (1869-1946)

Józef Mehoffer (1869-1946) to polski artysta okresu Młodej Polski, związany z Krakowem. Był malarzem i projektantem witraży, zajmował się też grafiką i sztuką użytkową. W jego obrazach realistycznie namalowane postacie i przyroda łączą się z symbolami i dekoracyjnością bliską secesji. Malował m.in. portrety. Jego najsłynniejszym obrazem jest „Dziwny ogród”, na którym przedstawił swoich bliskich w letnim sadzie.

32.„Dziwny ogród” - podstawowe informacje

„Dziwny ogród” to obraz Józefa Mehoffera namalowany farbami olejnymi na płótnie. Artysta zaczął go w 1902 r. podczas letniego pobytu rodziny w Siedlcu pod Krakowem, a ukończył w 1903 r., dlatego datę zapisuje się jako 1902-1903. Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i należy do najsłynniejszych dzieł Młodej Polski. Łączy realistyczną scenę rodzinną w letnim sadzie z niezwykłym, symbolicznym elementem - ogromną złotą ważką.

33.Postacie: żona artysty Jadwiga, mały syn, opiekunka

Mehoffer namalował swoich bliskich. Na obrazie są: żona artysty Jadwiga, ich mały syn i jego opiekunka. Postacie przebywają w rozsłonecznionym wiejskim sadzie, w czasie letniego wypoczynku. To rodzaj portretu rodzinnego w plenerze, czyli na świeżym powietrzu, a nie we wnętrzu. Scena wygląda zwyczajnie i spokojnie, jak chwila z rodzinnych wakacji. Właśnie dlatego tak bardzo zaskakuje ogromna ważka unosząca się nad postaciami.

34.Letni sad - światło i kolorystyka

Scena rozgrywa się w letnim, rozsłonecznionym wiejskim sadzie, wśród zieleni drzew. Ten słoneczny obraz bardzo różni się od stonowanych barw i pustego tła „Dziewczynki z chryzantemami”. Światło i letnia przyroda budują nastrój pogody, spokoju i rodzinnego szczęścia. Sad można odczytać jako obraz idylli, czyli szczęśliwego, beztroskiego życia, a nawet jako rajski ogród dzieciństwa.

35.Złota ważka

Nad postaciami unosi się ogromna, złocista ważka - o wiele za duża jak na prawdziwego owada. To ona sprawia, że ogród jest „dziwny”: zwyczajna scena rodzinna nabiera cech snu, baśni albo wizji. Ważka to owad ulotny, szybko przelatuje i znika, dlatego bywa symbolem ulotności chwili. Jej złoty kolor i niezwykłą wielkość można odczytać różnie: jako znak przemijania szczęścia, zapowiedź niepokoju albo tajemniczego strażnika rodziny. Ważki należały też do ulubionych motywów secesji.

36.Realizm i symbolizm w „Dziwnym ogrodzie”

Realizm to wierne, zgodne z rzeczywistością przedstawianie świata. Symbolizm sugeruje ukryte znaczenia i nastroje. „Dziwny ogród” łączy oba sposoby: postacie, sad i letnie światło są namalowane realistycznie, a ogromna złota ważka wprowadza element nierealny, symboliczny. Dzięki temu codzienna chwila z życia rodziny staje się wieloznaczna. Obraz bywa odczytywany jako pochwała rodzinnego szczęścia i dzieciństwa, ale też jako przypomnienie, że takie szczęście jest kruche i przemija.

37.Tytuł „Dziwny ogród” - ogród jako symbol

Ogród jest w kulturze dawnym symbolem raju (biblijny ogród Eden), szczęścia, spokoju i harmonii człowieka z naturą. Przymiotnik „dziwny” w tytule zapowiada, że w tym rajskim, rodzinnym miejscu jest coś niezwykłego i niepokojącego. Tytuł kieruje więc uwagę widza na tajemnicę obrazu: zwykły sad zmienia się w przestrzeń baśniową, pełną znaczeń. Można go odczytać jako obraz szczęśliwego dzieciństwa, które jest piękne, ale nie całkiem pewne i bezpieczne.

38.Motyw dzieciństwa w tekstach kultury

Motyw dzieciństwa to powracający w literaturze i sztuce temat dziecka i dorastania. Dzieciństwo bywa przedstawiane jako czas beztroski, niewinności i szczęścia, do którego dorosły wraca we wspomnieniach, ale też jako czas zagrożony albo odebrany. Ten motyw łączy omawiane teksty kultury: wiersz Leopolda Staffa „Dzieciństwo”, „Elegię o… [chłopcu polskim]” (dzieciństwo zniszczone przez wojnę), esej „Małe cnoty” (wychowanie dzieci) oraz obrazy Boznańskiej i Mehoffera, na których ważną postacią jest dziecko.

39.Dziecko u Boznańskiej i u Mehoffera - porównanie

Oba obrazy powstały w okresie Młodej Polski (1894 oraz 1902-1903) i łączą przedstawienie dziecka z symbolizmem. Boznańska maluje samotną dziewczynkę na jednolitym tle, w stonowanych barwach; nastrój jest smutny i zamyślony, a symbolem są białe chryzantemy. Mehoffer pokazuje dziecko wśród bliskich w słonecznym sadzie; nastrój jest pogodny, ale niezwykłość wprowadza ogromna złota ważka. W obu dziełach zwykła scena ma drugie, ukryte znaczenie - można je odczytać jako przeczucie przemijania lub kruchości dzieciństwa.

40.Dzieciństwo i wychowanie: Baczyński a Ginzburg

„Elegię o… [chłopcu polskim]” i „Małe cnoty” można zestawić jako teksty o tym, kto i czego uczy dziecko. U Baczyńskiego chłopca „wychowuje” wojna: sprawcy zła go „odchowali”, „odkarmili” strachem i „wyuczyli” ziemi przez walkę, aż dojrzał do śmierci. Natalia Ginzburg pisze o świadomym wychowaniu: dzieci trzeba uczyć przede wszystkim wielkich cnót, takich jak odwaga, szczerość i miłość do bliźniego. Takie zestawienie to odczytanie: pokazuje, jak bardzo dzieciństwo zależy od dorosłych i od czasu, w którym przypada.