Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego (śląskie) - teoria literatury

1.Tematyka i problematyka utworu

Tematyka to zespół tematów utworu, czyli odpowiedź na pytanie, o czym on opowiada (np. wojna, przyjaźń, szkoła, dorastanie). Problematyka to problemy i pytania, nad którymi utwór każe się zastanowić: czego uczy, jakie wartości stawia, jakie wybory pokazuje. Przykład: tematyką „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego jest działalność młodych harcerzy z Szarych Szeregów w okupowanej Warszawie, a problematyką - przyjaźń, odwaga, patriotyzm i poświęcenie dla innych.

2.Nadawca, odbiorca (adresat) i narracja pierwszoosobowa lub trzecioosobowa

Nadawca tworzy wypowiedź, a odbiorca ją przyjmuje; adresat to odbiorca, do którego tekst jest wprost skierowany (np. osoba w nagłówku listu). W utworze epickim autor oddaje głos narratorowi, czyli temu, kto opowiada. Narracja pierwszoosobowa: narrator jest bohaterem lub świadkiem, mówi „ja” i zna tylko to, co sam przeżył, zobaczył lub usłyszał (pilot w „Małym Księciu”, Mikołajek). Narracja trzecioosobowa: narrator stoi poza światem przedstawionym, mówi o bohaterach „on, ona” i często wie o nich wszystko (np. „Latarnik”).

3.Świat przedstawiony: zdarzenia, sytuacje, czas i miejsce akcji

Świat przedstawiony to wszystko, co autor stworzył w utworze: postacie, zdarzenia, czas i miejsce akcji. Zdarzenie to pojedynczy fakt w utworze (np. spotkanie, kłótnia, wyjazd), a sytuacja - układ okoliczności, w jakim bohaterowie znajdują się w danej chwili (np. samotność na bezludnej wyspie). Ciąg powiązanych zdarzeń tworzy akcję. Czas akcji mówi, kiedy rozgrywają się zdarzenia, a miejsce akcji - gdzie. Przykład: akcja „Kamieni na szaniec” toczy się głównie w Warszawie w czasie okupacji niemieckiej.

4.Wątek główny i poboczny; postacie pierwszoplanowe, drugoplanowe i epizodyczne

Wątek to ciąg zdarzeń związanych z jednym bohaterem lub jedną sprawą. Wątek główny jest najważniejszy, a wątki poboczne toczą się obok niego. W „Zemście” Aleksandra Fredry wątkiem głównym jest spór Cześnika i Rejenta o mur graniczny, a pobocznym - miłość Wacława i Klary. Bohater to każda postać biorąca udział w zdarzeniach. Postacie pierwszoplanowe są najważniejsze i decydują o akcji, drugoplanowe są ważne, ale mniej, a epizodyczne pojawiają się tylko na chwilę, w jednym lub kilku zdarzeniach.

5.Fikcja literacka; elementy realistyczne i fantastyczne

Fikcja literacka to świat wymyślony przez autora: zdarzenia i postacie nie musiały istnieć naprawdę, nawet jeśli przypominają rzeczywistość. Przeciwstawia się jej literaturę faktu, np. reportaż, opartą na prawdziwych wydarzeniach. Elementy realistyczne mogłyby zdarzyć się w rzeczywistości, a fantastyczne są w niej niemożliwe (duchy, czary, mówiące zwierzęta). W „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa realistyczny jest Londyn i kantor Scrooge’a, a fantastyczne - duch Marleya i trzy duchy świąt.

6.Tytuł, motto i puenta

Tytuł nazywa utwór i zapowiada jego temat lub bohatera; może mieć znaczenie przenośne. Motto to krótki cytat lub sentencja umieszczona przed tekstem utworu, która podpowiada jego sens albo nastrój (np. „Dziady” cz. II poprzedza motto z „Hamleta” Williama Szekspira). Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie, które podsumowuje lub uwydatnia sens utworu; ma ją wiele fraszek i bajek. Puenty nie należy mylić z punktem kulminacyjnym, czyli momentem największego napięcia akcji.

7.Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat

Epika opowiada o zdarzeniach; ma narratora i fabułę, zwykle jest pisana prozą, ale bywa wierszem (np. „Pan Tadeusz”). Gatunki epiki to m.in. powieść, opowiadanie, nowela, przypowieść, dziennik i pamiętnik. Liryka wyraża uczucia, myśli i przeżycia podmiotu lirycznego, zwykle wierszem (np. fraszka, pieśń, tren). Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: nie ma narratora, a akcję poznajemy z wypowiedzi postaci i didaskaliów (np. komedia „Zemsta”, tragedia).

8.Powieść i opowiadanie

Powieść to najobszerniejszy gatunek epiki pisany prozą: ma rozbudowany świat przedstawiony, wielu bohaterów oraz wątek główny i wątki poboczne (np. „Chłopcy z Placu Broni” Ferenca Molnára, „Hobbit” J.R.R. Tolkiena). Opowiadanie jest krótsze: zwykle ma jeden wątek, niewielu bohaterów i prostą fabułę, a jego kompozycja jest swobodniejsza niż w noweli (np. opowiadania o Mikołajku René Goscinny’ego). Obie formy mają narratora, który może być pierwszoosobowy albo trzecioosobowy.

9.Nowela i przypowieść

Nowela to krótki utwór epicki pisany prozą o zwartej budowie: jeden wątek, niewielu bohaterów, wyraźny punkt kulminacyjny i szybkie, często zaskakujące zakończenie; ważną rolę może pełnić tzw. motyw sokoła - wyrazisty, powracający motyw (często przedmiot), który organizuje fabułę (np. „Latarnik” Henryka Sienkiewicza). Przypowieść (parabola) to krótka opowieść, w której zdarzenia i postacie mają drugie, ukryte znaczenie: uczy prawdy moralnej lub religijnej, którą czytelnik ma odczytać (np. biblijne przypowieści o miłosiernym Samarytaninie i o talentach).

10.Dziennik, pamiętnik i kartka z dziennika

Dziennik to zapiski prowadzone na bieżąco, dzień po dniu, opatrzone datami: autor notuje wydarzenia i odczucia z danego dnia. Pamiętnik powstaje po latach - autor wspomina przeszłość z dystansu, porządkuje ją i ocenia. W obu tekstach narracja jest pierwszoosobowa, a narrator jest zarazem bohaterem. Kartka z dziennika jako forma wypowiedzi zawiera datę (czasem miejsce), relację w pierwszej osobie z wydarzeń jednego dnia oraz przeżycia i refleksje piszącego, pisane szczerze, jak dla siebie.

11.Odmiany powieści: obyczajowa, współczesna, podróżnicza, młodzieżowa i inne

Powieść obyczajowa pokazuje codzienne życie, zwyczaje i relacje ludzi z określonego środowiska. Powieść współczesna rozgrywa się w czasach współczesnych autorowi i porusza sprawy jego epoki. Powieść podróżnicza opowiada o wyprawie, poznawaniu nowych krajów, ludzi i kultur. Powieść młodzieżowa ma młodych bohaterów i dotyczy ich spraw: przyjaźni, szkoły, dorastania (np. „Chłopcy z Placu Broni”). Inne odmiany to m.in. przygodowa, detektywistyczna, fantastycznonaukowa i fantasy (np. „Hobbit”).

12.Akt, scena, tekst główny i didaskalia

Dramat dzieli się na akty, czyli większe części utworu, często oddzielone zmianą miejsca lub czasu akcji (w teatrze - przerwą lub opuszczeniem kurtyny); np. „Zemsta” Aleksandra Fredry ma cztery akty. Akty dzielą się na sceny, wyznaczane zwykle wejściem lub wyjściem postaci. Tekst główny to wypowiedzi postaci, które wygłaszają aktorzy. Didaskalia (tekst poboczny) to uwagi autora dla reżysera i aktorów: kto jest na scenie, jak wygląda miejsce, jak postać się zachowuje i mówi; zwykle wyróżnia się je kursywą lub nawiasem.

13.Monolog i dialog

Dialog to rozmowa co najmniej dwóch postaci; w dramacie to główny sposób rozwijania akcji i pokazywania charakterów, bo nie ma w nim narratora. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej postaci, której nikt nie przerywa; postać może mówić do siebie albo do innych, odsłaniając swoje myśli, uczucia i zamiary. Dialog i monolog występują też w epice: w opowiadaniu lub powieści dialog ożywia akcję, a monolog wewnętrzny pokazuje myśli bohatera. W prozie każdą kwestię dialogu zapisuje się od nowej linii.

14.Teksty ikoniczne: obraz, plakat, grafika, fotografia, przedstawienie teatralne

Tekst ikoniczny przekazuje treść głównie obrazem, a nie słowem. W obrazie malarskim zwracamy uwagę na kompozycję, kolory, światło i plany (pierwszy, dalszy). Plakat łączy wyrazisty obraz z krótkim hasłem, by szybko przyciągnąć uwagę i coś ogłosić lub zareklamować. Grafika to obraz odbity z przygotowanej płyty, np. drzeworyt albo linoryt. Fotografia utrwala chwilę; ważne są kadr, ujęcie i światło. Przedstawienie teatralne łączy słowo aktorów ze scenografią, kostiumami, gestem, światłem i muzyką.

15.Komizm sytuacyjny, słowny i postaci

Komizm to cecha tego, co wywołuje śmiech. Komizm sytuacyjny wynika ze zdarzeń: nieporozumień, pomyłek, zbiegów okoliczności, zaskakujących zwrotów akcji. Komizm słowny tkwi w języku: w grze słów, przekręcaniu wyrazów, powtarzanych powiedzonkach, niezręcznych wypowiedziach. Komizm postaci wynika z wyglądu, zachowania lub cech charakteru bohatera. Wszystkie trzy rodzaje występują w komedii „Zemsta” Aleksandra Fredry; przykładem komizmu postaci jest Papkin - samochwała, który opowiada o swojej odwadze, a jest tchórzem.

16.Związki frazeologiczne pochodzenia mitologicznego (1)

Związek frazeologiczny to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym. Wiele takich związków pochodzi z mitów greckich. Syzyfowa praca - ciężka, bezowocna praca bez końca (Syzyf wtaczał na górę głaz, który staczał się w dół); stąd tytuł „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego. Pięta Achillesa - czyjś słaby punkt (matka zanurzyła Achillesa w Styksie, trzymając go za piętę). Nić Ariadny - wskazówka, sposób wyjścia z trudnej sytuacji (nić pomogła Tezeuszowi wyjść z labiryntu).

17.Związki frazeologiczne pochodzenia mitologicznego (2)

Puszka Pandory - źródło wielu nieszczęść (Pandora otworzyła puszkę, z której wyleciały nieszczęścia). Stajnia Augiasza - wielki bałagan, zaniedbanie (Herakles oczyścił ogromną, latami niesprzątaną stajnię króla Augiasza). Męki Tantala - cierpienie z powodu czegoś upragnionego, co jest blisko, ale pozostaje nieosiągalne. Jabłko niezgody - przyczyna sporu (bogini Eris rzuciła złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej i wywołała kłótnię bogiń). Koń trojański - podstęp, ukryte zagrożenie wprowadzone do środka.

18.Typy tekstów: informacyjny, publicystyczny, ikoniczny, reklamowy

Tekst informacyjny rzeczowo przekazuje fakty (kto, co, gdzie, kiedy) bez ocen autora, np. notatka prasowa, komunikat, hasło w encyklopedii. Tekst publicystyczny dotyczy ważnych, aktualnych spraw społecznych, komentuje je i często wyraża opinię autora, by przekonać odbiorcę, np. artykuł, reportaż. Tekst ikoniczny przekazuje treść obrazem, np. zdjęcie, rysunek, plakat. Tekst reklamowy zachęca do kupna lub skorzystania z oferty; używa haseł (sloganów), obietnic, przymiotników w stopniu najwyższym i wyrazistego obrazu.

19.Fakt i opinia

Fakt to informacja o rzeczywistym zdarzeniu lub stanie rzeczy, którą można sprawdzić, np. zdanie: „Zemstę” napisał Aleksander Fredro. Opinia to subiektywny pogląd lub ocena nadawcy, z którą można się zgadzać albo nie, np. zdanie: to najzabawniejsza polska komedia. Opinię zdradzają zwroty: moim zdaniem, uważam, sądzę, wydaje mi się, oraz wyrazy wartościujące (najlepszy, okropny, wspaniały). Rzetelny tekst informacyjny opiera się na faktach, a w tekstach publicystycznych i reklamowych fakty często przeplatają się z opiniami.

20.Podmiot liryczny (osoba mówiąca), bohater liryczny i obraz poetycki

Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu, która wyraża swoje uczucia, myśli i przeżycia; nie należy jej utożsamiać z autorem. Może ujawniać się wprost (mówi „ja”, „my”) albo pozostawać ukryta i tylko opisywać. Bohater liryczny to osoba lub rzecz, o której mówi się w wierszu, a adresat liryczny - ten, do kogo wiersz jest skierowany. Obraz poetycki to fragment wiersza, który dzięki środkom stylistycznym tworzy w wyobraźni czytelnika widok, sytuację lub nastrój, np. obraz jesiennego deszczu.

21.Epitet i porównanie

Epitet to wyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, który podkreśla jakąś cechę i pomaga wyobrazić sobie opisywaną rzecz, np. zielona łąka, szumiący las, wysoka góra. Porównanie zestawia dwie rzeczy podobne pod jakimś względem za pomocą wyrazów: jak, jakby, niby, niczym, podobny do, np. oczy jasne jak gwiazdy, szybki niczym błyskawica. Porównanie składa się z tego, co porównujemy, wyrazu porównującego i tego, do czego porównujemy. Oba środki uplastyczniają opis.

22.Przenośnia (metafora); znaczenie dosłowne i przenośne

Znaczenie dosłowne to podstawowy sens wyrazu (złamać nogę), a przenośne - nowy sens, nadany w określonym połączeniu (złamać obietnicę). Przenośnia (metafora) to połączenie wyrazów, w którym nabierają one znaczenia przenośnego; w odróżnieniu od porównania nie ma w niej wyrazów jak, niby, niczym. Przykłady: dywan jesiennych liści (liście leżące na ziemi), pajęczyna ulic (gęsta sieć ulic). Znaczenie przenośne może mieć też tytuł, np. „Kamienie na szaniec” mówią o młodych ludziach oddających życie za ojczyznę.

23.Ożywienie i uosobienie

Ożywienie nadaje przedmiotom, zjawiskom przyrody lub pojęciom cechy istot żywych, np. ruch czy głos zwierzęcia: wiatr wyje w kominie, mgła pełznie po łące. Uosobienie (personifikacja) nadaje im cechy wyłącznie ludzkie: myślenie, mówienie, ludzkie uczucia i zachowania, np. słońce uśmiecha się do dzieci, drzewa szepczą sobie sekrety; uosobieniem jest też przedstawienie pojęcia jako osoby. Aby je odróżnić, zapytaj: czy tę czynność wykonuje tylko człowiek? Jeśli tak - to uosobienie.

24.Wyraz dźwiękonaśladowczy i powtórzenie

Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) naśladuje brzmieniem dźwięki natury, zwierząt lub przedmiotów, np. kukać, szum, plusk, bęc, miauczeć, szelest. Dzięki niemu czytelnik niemal słyszy opisywaną scenę. Powtórzenie to wielokrotne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu w niewielkim odstępie, np. Długo, długo czekałem na list. Podkreśla ważną myśl, wzmacnia uczucie, buduje rytm i nastrój wiersza. Szczególnymi odmianami powtórzenia są anafora (powtórzenie na początku wersów) i refren.

25.Anafora i paralelizm

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu lub wyrażenia na początku kolejnych wersów lub zdań, np. Za oknem pada deszcz, / za oknem drzewa kołyszą się w mroku, / za oknem nikt już nie czeka. Wzmacnia rytm i podkreśla myśl. Paralelizm to podobna budowa sąsiednich zdań lub wersów, np. Wiatr szumi w lesie, rzeka płynie w dolinie (w obu częściach: kto, co robi, gdzie). Paralelizm często zestawia dwa obrazy, np. przyrodę i przeżycia człowieka, by pokazać ich podobieństwo.

26.Pytanie retoryczne i apostrofa

Pytanie retoryczne to pytanie, na które nadawca nie oczekuje odpowiedzi, bo jest oczywista albo chodzi o skłonienie odbiorcy do refleksji, np. Któż nie lubi wakacji? Często pojawia się w przemówieniach i wierszach. Apostrofa to bezpośredni, zwykle uroczysty zwrot do osoby, rzeczy, zjawiska lub pojęcia, często z wykrzyknikiem, np. O, wiosno, wróć do nas! W „Odzie do młodości” Adama Mickiewicza podmiot liryczny zwraca się do młodości. Rozbudowaną, uroczystą apostrofę otwierającą utwór, często z prośbą o natchnienie, nazywa się inwokacją (np. zwrot do Litwy w „Panu Tadeuszu”).

27.Aluzja literacka

Aluzja literacka to nawiązanie do innego utworu, postaci, wydarzenia lub mitu zwykle bez dosłownego przytaczania (choć może wykorzystać rozpoznawalny fragment) i często bez podawania źródła. Rozpozna ją czytelnik, który zna pierwowzór; wzbogaca znaczenie tekstu, może dodać mu powagi, humoru lub ironii. Przykłady: tytuł „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego nawiązuje do wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”, a tytuł „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego - do mitu o Syzyfie. Aby odczytać aluzję, trzeba znać tekst, do którego się odwołuje.

28.Wers, strofa, refren

Wers to jedna linijka wiersza; jego koniec wyznacza autor, a nie szerokość strony. Strofa (zwrotka) to grupa wersów oddzielona od innych odstępem, zwykle połączona treścią i układem rymów, np. dwuwiersz, czterowiersz. Refren to wers lub kilka wersów powtarzanych regularnie, najczęściej po każdej strofie; podkreśla główną myśl i nadaje rytm, dlatego często występuje w pieśniach i piosenkach. Rytm wiersza tworzy regularne powtarzanie się podobnych elementów: liczby sylab, akcentów, rymów.

29.Rym; rymy męskie i żeńskie

Rym to współbrzmienie końcówek wyrazów zamykających wersy, liczone od ostatniej akcentowanej samogłoski. Rymy żeńskie: akcent pada na przedostatnią sylabę, więc współbrzmią dwie ostatnie sylaby, np. góry - chmury, ręka - męka. W polszczyźnie są najczęstsze, bo zwykle akcentujemy przedostatnią sylabę. Rymy męskie: akcent pada na ostatnią sylabę, więc współbrzmi jedna sylaba; tworzą je głównie wyrazy jednosylabowe, np. kot - płot, las - czas.

30.Układy rymów: parzyste (sąsiadujące), krzyżowe, okalające

Układ rymów zapisuje się literami: wersy, które się ze sobą rymują, oznacza ta sama litera. Rymy parzyste (sąsiadujące): rymują się sąsiednie wersy, pierwszy z drugim i trzeci z czwartym (aabb). Rymy krzyżowe: rymują się wersy co drugi, pierwszy z trzecim i drugi z czwartym (abab). Rymy okalające: pierwszy wers rymuje się z czwartym, a drugi z trzecim, więc para zewnętrzna obejmuje wewnętrzną (abba). Przykład: wersy zakończone słowami las, góry, czas, chmury mają rymy krzyżowe.

31.Wiersz sylabiczny

Wiersz sylabiczny ma stałą liczbę sylab w wersach (np. osiem, jedenaście lub trzynaście), zwykle też rymy. Dłuższe wersy dzieli średniówka - stała przerwa w wymowie w tym samym miejscu każdego wersu, np. po siódmej sylabie w trzynastozgłoskowcu ($7 + 6$). Trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie napisany jest „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza; wierszem sylabicznym pisał też Jan Kochanowski. Liczba sylab to liczba samogłosek w wersie (litera i, gdy oznacza tylko miękkość, nie tworzy sylaby).

32.Wiersz wolny i wiersz biały

Wiersz wolny nie ma stałego schematu rytmicznego ani ustalonej liczby sylab w wersach; zwykle nie ma też rymów. Podział na wersy podkreśla znaczenia i ważne słowa. Taką formę wybierał np. Tadeusz Różewicz. Wiersz biały to wiersz bez rymów. Może mieć regularną budowę albo być wierszem wolnym. Określenie „wolny” dotyczy organizacji rytmicznej, a „biały” - braku rymów.

33.Synonimy, antonimy, homonimy

Synonimy to wyrazy bliskoznaczne, czyli o podobnym znaczeniu, np. odważny - dzielny, smutny - przygnębiony; pozwalają uniknąć powtórzeń. Antonimy to wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym, np. wysoki - niski, dzień - noc, kupić - sprzedać. Homonimy to wyrazy o takim samym brzmieniu i zapisie, ale różnych, niezwiązanych znaczeniach, np. bal (zabawa taneczna i gruby pień drzewa), zamek (budowla obronna i urządzenie do zamykania), pokój (pomieszczenie i brak wojny). O znaczeniu homonimu decyduje kontekst.

34.Neologizmy i eufemizmy

Neologizm to nowo utworzony wyraz albo nowe znaczenie wyrazu już istniejącego. Neologizmy językowe nazywają nowe rzeczy i zjawiska, np. internauta, esemesować. Neologizmy artystyczne tworzą pisarze, by zaskoczyć i wyrazić coś niezwykłego; słynął z nich np. Bolesław Leśmian. Eufemizm to wyraz lub wyrażenie łagodniejsze, które zastępuje słowo przykre, drastyczne, wulgarne lub zbyt dosadne, np. odejść zamiast umrzeć, mijać się z prawdą zamiast kłamać, puszysty zamiast gruby. Eufemizmy pomagają mówić taktownie.

35.Teza, hipoteza i rodzaje argumentów: rzeczowy, logiczny, emocjonalny

Teza to stanowisko, którego bronimy, a hipoteza - przypuszczenie, które sprawdzamy. Argument to uzasadnienie tezy. Argument rzeczowy opiera się na faktach, danych, wiedzy lub opinii specjalisty, np. Czytanie poszerza słownictwo. Argument logiczny wynika z rozumowania typu przyczyna - skutek (jeśli..., to...), np. Kto dużo czyta, poznaje wiele słów, więc łatwiej mu pisać. Argument emocjonalny odwołuje się do uczuć odbiorcy: współczucia, dumy, strachu, np. Pomyśl, jak smutny byłby świat bez historii, które wzruszają.

36.Argument a przykład

Argument to ogólne uzasadnienie tezy, które pokazuje, dlaczego jest ona słuszna. Przykład to konkretny przypadek - z lektury, historii, filmu lub życia - który ilustruje argument i go potwierdza; sam przykład nie zastępuje argumentu. Teza: prawdziwa przyjaźń wymaga poświęcenia. Argument: przyjaciel jest gotów narazić się dla drugiej osoby. Przykład: w „Kamieniach na szaniec” harcerze z Szarych Szeregów przeprowadzili akcję pod Arsenałem, by odbić z rąk gestapo aresztowanego Rudego. W rozprawce argument warto poprzeć przykładem.

37.Przekształcenia tekstu: skracanie, rozbudowywanie, parafraza

Skracanie polega na pozostawieniu najważniejszych informacji i usunięciu szczegółów, powtórzeń i opisów; jego wynikiem jest np. streszczenie, notatka albo plan. Rozbudowywanie to dodawanie treści: opisów, dialogów, szczegółów, komentarzy, np. rozwinięcie zdania w cały akapit. Parafraza to przekształcenie tekstu własnymi słowami z zachowaniem jego sensu, np. przepisanie wiersza prozą albo wyjaśnienie trudnego fragmentu prostszym językiem. Przekształcając tekst, pilnujemy, by nie zmienić jego głównego sensu.

38.Opowiadanie (twórcze, odtwórcze), opis (w tym opis przeżyć wewnętrznych), plan ramowy

Opowiadanie przedstawia ciąg zdarzeń: wstęp, rozwinięcie z punktem kulminacyjnym i zakończenie; dialog ożywia akcję. Opowiadanie odtwórcze wiernie powtarza znaną historię (np. z lektury), a twórcze jest wymyślone przez piszącego albo rozwija znaną historię własnymi pomysłami. Opis przedstawia postać, przedmiot, krajobraz lub obraz, zwykle od ogółu do szczegółu. Opis przeżyć wewnętrznych nazywa uczucia, ich przyczynę i to, jak się objawiają. Plan ramowy porządkuje tekst w kilku głównych punktach, zapisanych jednolicie, np. w równoważnikach zdań.

39.Rozprawka, recenzja, charakterystyka bohatera literackiego, przemówienie

Rozprawka: wstęp z tezą lub hipotezą, rozwinięcie z argumentami popartymi przykładami, zakończenie z wnioskiem. Recenzja: informacje o dziele (tytuł, autor, gatunek), krótkie przedstawienie treści bez zdradzania zakończenia i uzasadniona ocena; kończy się zachętą lub przestrogą. Charakterystyka bohatera literackiego: przedstawienie postaci, jej wygląd, cechy charakteru poparte przykładami zachowań i ocena. Przemówienie: tekst wygłaszany publicznie, ze zwrotem do słuchaczy, środkami perswazji (np. pytaniami retorycznymi) i podziękowaniem za uwagę.

40.List prywatny, list otwarty, zaproszenie, podziękowanie, ogłoszenie, instrukcja

List prywatny: miejscowość i data, zwrot do adresata, treść, pozdrowienia, podpis; styl zależy od relacji z adresatem. List otwarty ma konkretnego adresata (osobę lub instytucję), ale jest publikowany, by poznali go wszyscy, i dotyczy ważnej sprawy publicznej. Zaproszenie: kto zaprasza, kogo, na co, gdzie i kiedy. Podziękowanie: komu i za co dziękujemy, podpis. Ogłoszenie: krótka informacja dla wielu odbiorców (co, gdzie, kiedy, kontakt). Instrukcja: kolejne kroki czynności w punktach, zwykle w trybie rozkazującym lub w bezokolicznikach.