Pomorski Wojewódzki Konkurs z Języka Angielskiego - słownictwo, BrE i AmE

1.British English (BrE) i American English (AmE)

British English (BrE) to odmiana angielskiego używana w Wielkiej Brytanii, a American English (AmE) - w Stanach Zjednoczonych. Obie są tak samo poprawne: różnica to nie błąd, tylko inna norma. Gramatykę mają w zdecydowanej większości wspólną. Różnią się głównie słownictwem (flat / apartment), pisownią (colour / color), wymową, kilkoma konstrukcjami gramatycznymi (Have you got...? / Do you have...?) i zapisem dat. W jednym tekście trzymaj się jednej odmiany, np. nie łącz colour z center.

2.Mieszkanie i śmieci: flat / apartment, rubbish / trash (garbage)

Mieszkanie w bloku to w BrE zwykle flat, a w AmE apartment; Brytyjczycy też mówią apartment, zwłaszcza o eleganckim lub wakacyjnym mieszkaniu. Śmieci to w BrE rubbish, a w AmE trash albo garbage, stąd kosz na śmieci: rubbish bin (BrE) oraz trash can lub garbage can (AmE). Przykład: They live in a small flat and take out the rubbish every evening. (BrE) - They live in a small apartment and take out the trash every evening. (AmE)

3.Winda i piętra: lift / elevator, ground floor / first floor

Winda to w BrE lift, a w AmE elevator. Uwaga na numerację pięter: w BrE parter to the ground floor, a the first floor to pierwsze piętro nad parterem. W AmE the first floor to zwykle parter, a the second floor - pierwsze piętro. Amerykanin, który mieszka on the third floor, mieszka więc tam, gdzie Brytyjczyk powie on the second floor. Przykład: Take the lift to the first floor. (BrE, pierwsze piętro) - Take the elevator to the second floor. (AmE, to samo piętro)

4.Wakacje i jesień: holiday / vacation, autumn / fall

Urlop, wakacje, wyjazd wypoczynkowy to w BrE holiday, a w AmE vacation: go on holiday (BrE) - go on vacation (AmE). W AmE holiday oznacza zwykle święto, dzień wolny od pracy: Thanksgiving is my favorite holiday. W BrE holiday znaczy i święto (bank holiday), i urlop. Jesień to w BrE autumn, a w AmE najczęściej fall (od spadających liści), choć Amerykanie używają też słowa autumn. Przykład: We went to Spain on holiday in the autumn. (BrE) - We went to Spain on vacation in the fall. (AmE)

5.Słodycze: biscuit / cookie, sweets / candy

Kruche ciastko, herbatnik to w BrE biscuit, a w AmE cookie. W BrE cookie to zwykle większe, miękkie ciastko, np. z kawałkami czekolady, a w AmE biscuit oznacza coś innego: małą, miękką bułeczkę podawaną np. do śniadania. Cukierki i słodycze to w BrE sweets, a w AmE candy, często jako rzeczownik niepoliczalny: a lot of candy, a piece of candy. Przykład: The children ate biscuits and sweets. (BrE) - The children ate cookies and candy. (AmE)

6.Frytki i chipsy: chips / French fries, crisps / chips

To częsta pułapka, bo słowo chips znaczy w obu odmianach co innego. Frytki to w BrE chips (fish and chips), a w AmE French fries albo krócej fries. Chipsy z paczki to w BrE crisps, a w AmE chips lub potato chips. Gdy Amerykanin prosi w sklepie o a bag of chips, chce chipsów, a Brytyjczyk zamawiający chips w barze - frytek. Przykład: I'd like a burger with chips and a packet of crisps. (BrE) - I'd like a burger with fries and a bag of chips. (AmE)

7.Samochód i droga: petrol / gas (gasoline), motorway / highway, car park / parking lot

Benzyna to w BrE petrol, a w AmE gas, czyli skrót od gasoline: petrol station (BrE) - gas station (AmE). Autostrada to w BrE motorway, a w AmE zwykle highway albo freeway. Parking to w BrE car park, a w AmE parking lot; wielopoziomowy parking to w AmE parking garage. Przykład: We stopped at a petrol station on the motorway and left the car in a car park. (BrE) - We stopped at a gas station on the highway and left the car in a parking lot. (AmE)

8.W mieście: pavement / sidewalk, underground / subway, queue / line

Chodnik to w BrE pavement, a w AmE sidewalk. Metro to w BrE the underground (w Londynie też the Tube), a w AmE the subway; uwaga: w BrE subway oznacza zwykle podziemne przejście dla pieszych. Kolejka ludzi to w BrE queue (stand in a queue, queue up), a w AmE line (stand in line, wait in line). Przykład: We queued for tickets and took the underground. (BrE) - We waited in line for tickets and took the subway. (AmE)

9.Ubranie i telefon: trousers / pants, mobile phone / cell phone

Spodnie to w BrE trousers, a w AmE pants. To pułapka: w BrE pants oznacza majtki, więc w londyńskim sklepie spodnie to trousers. W znaczeniu spodni oba wyrazy mają formę liczby mnogiej: My trousers are too long; a pair of pants. Telefon komórkowy to w BrE mobile phone, krócej mobile, a w AmE cell phone, krócej cell (od cellular phone). Przykład: I left my mobile in my trouser pocket. (BrE) - I left my cell phone in my pants pocket. (AmE)

10.Wolny czas i szkoła: film / movie, football / soccer, timetable / schedule

Film to w BrE film, a w AmE zwykle movie; podobnie go to the cinema (BrE) - go to the movies (AmE). Piłka nożna to w BrE football, a w AmE soccer, bo football oznacza w USA zwykle futbol amerykański. Rozkład jazdy i plan lekcji to w BrE timetable, a w AmE zwykle schedule; w BrE schedule to raczej harmonogram. Przykład: After school we play football and then watch a film. (BrE) - After school we play soccer and then watch a movie. (AmE)

11.Zakupy i usługi: shop / store, chemist's / drugstore, post / mail

Sklep to w BrE zwykle shop, a w AmE store: a clothes shop (BrE) - a clothing store (AmE); w BrE store to raczej duży sklep, np. department store. Apteka z drogerią to w BrE chemist's, a w AmE drugstore (obie odmiany znają też pharmacy). Poczta i przesyłki to w BrE post, a w AmE mail: post a letter, the postman (BrE) - mail a letter, the mail carrier (AmE). Urząd pocztowy to w obu odmianach post office. Przykład: I'll buy stamps and post the letter. (BrE) - I'll buy stamps and mail the letter. (AmE)

12.Pisownia -our / -or i -re / -er: colour / color, centre / center, theatre / theater

W wielu wyrazach BrE pisze -our, a AmE -or: colour / color, favourite / favorite, neighbour / neighbor, humour / humor. W innych BrE ma końcówkę -re, a AmE -er: centre / center, theatre / theater, metre / meter, litre / liter. Różni się tylko zapis, znaczenie jest to samo. Pisownia zwykle przechodzi na wyrazy pochodne: colourful (BrE) - colorful (AmE), ale humorous pisze się w obu odmianach bez u. Przykład: My favourite theatre is in the city centre. (BrE) - My favorite theater is in the city center. (AmE)

13.Pisownia -ise / -ize i -ce / -se: organise / organize, defence / defense

W czasownikach typu organise / organize AmE pisze zwykle -ize: organize, realize, apologize. W BrE poprawne są obie formy, a częściej spotyka się -ise: organise, realise, apologise. Kilka czasowników ma -ise w obu odmianach, np. advertise, surprise, exercise. W kilku rzeczownikach BrE ma -ce, a AmE -se: defence / defense, offence / offense, licence / license. Przykład: The team organised a strong defence. (BrE) - The team organized a strong defense. (AmE)

14.Podwojone l i -mme: travelling / traveling, programme / program

Gdy czasownik kończy się na pojedynczą samogłoskę + l, BrE zwykle podwaja l przed -ing, -ed i -er: travel → travelling, travelled, traveller; cancel → cancelled. AmE podwaja l zwykle tylko przy akcencie na ostatniej sylabie, dlatego pisze traveling, traveled, traveler, canceled, ale controlled (akcent na -trol). Program telewizyjny lub teatralny to w BrE programme, a w AmE program; program komputerowy w obu odmianach pisze się program. Przykład: The TV programme was about travelling. (BrE) - The TV program was about traveling. (AmE)

15.Have got / have i forma gotten

Mówiąc o posiadaniu, BrE często używa have got: Have you got a pen? - Yes, I have. I haven't got a car. AmE zwykle używa have z do: Do you have a pen? - Yes, I do. I don't have a car. Obie formy są poprawne w obu odmianach, różni się częstość. W znaczeniu posiadania have got występuje tylko w czasie teraźniejszym, a w przeszłości mówi się had: I had a bike. AmE używa też imiesłowu gotten od get: Your English has gotten better. (AmE) - Your English has got better. (BrE)

16.Present Perfect a Past Simple z just, already, yet

W BrE z just, already i yet zwykle używa się Present Perfect, bo chodzi o skutek widoczny teraz: I've just had lunch. She has already left. Have you finished yet? W AmE, zwłaszcza w mowie, z tymi słowami często stoi Past Simple: I just had lunch. She already left. Did you finish yet? Amerykanie używają też Present Perfect, więc obie wersje są w AmE poprawne. Szyk: just i already stoją zwykle przed czasownikiem głównym, a yet na końcu pytania lub przeczenia.

17.Rzeczowniki zbiorowe i przyimki: the team are / the team is, at the weekend / on the weekend

Po rzeczowniku zbiorowym (team, family, band, government) BrE może użyć czasownika w liczbie mnogiej, gdy myśli o członkach grupy: The team are playing well. Poprawna jest też liczba pojedyncza: The team is playing well, i taka jest zwykła w AmE. W obu odmianach police łączy się z liczbą mnogą: The police are coming. Weekend: zwykle at the weekend, at weekends (BrE) - on the weekend, on weekends (AmE). Przykład: What are you doing at the weekend? (BrE) - What are you doing on the weekend? (AmE)

18.Zapis dat: dzień-miesiąc (BrE) i miesiąc-dzień (AmE)

W BrE datę zapisuje się zwykle w kolejności dzień - miesiąc - rok: 11/10/2019 to 11 października 2019. W AmE kolejność to zwykle miesiąc - dzień - rok: ten sam dzień to 10/11/2019, a zapis 11/10/2019 Amerykanin odczyta jako 10 listopada. Słownie: 11 October 2019, czytane the eleventh of October (BrE); October 11, 2019, czytane October eleventh (AmE, z przecinkiem przed rokiem). W e-mailu do obcokrajowca bezpieczniej napisać nazwę miesiąca słowami.

19.Kolokacja (collocation)

Kolokacja to stałe, naturalne połączenie wyrazów, które rodzimy użytkownik wybiera odruchowo, choć logicznie mogłoby pasować inne słowo. Mówimy heavy rain, a nie strong rain; strong coffee, a nie powerful coffee; make a mistake, a nie do a mistake; catch a cold. Polskie odpowiedniki często prowadzą do błędów: robić błąd to make a mistake, ale robić zdjęcie to take a photo, a robić zadanie domowe - do homework. Dlatego kolokacji uczymy się całymi wyrażeniami, najlepiej z przykładem.

20.Kolokacje z make: make a decision, make a mistake

Make łączymy zwykle z tworzeniem, wytwarzaniem czegoś i z wypowiedziami lub dźwiękami: make a decision (podjąć decyzję), make a mistake, make a cake, make a noise, make a phone call, make a promise, make a plan, make friends, make money, make progress, make an effort. Przykład: It's time to make a decision - we can't wait any longer. Don't make so much noise - the baby is sleeping. W BrE spotyka się też take a decision, ale make a decision jest częstsze i typowe dla obu odmian.

21.Kolokacje z do: do homework, do the shopping

Do łączymy zwykle z pracą, obowiązkami i czynnościami ogólnymi, często z wyrazami na -ing: do homework, do the shopping, do the cooking, do the cleaning, do the washing-up (BrE) lub do the dishes, do an exercise, do a test, do your best, do someone a favour, do sport (BrE; w AmE zwykle play sports). Typowy błąd Polaków to make homework, a poprawnie: I did my homework before dinner. Przykład: Can you do me a favour and do the shopping today?

22.Kolokacje z take

Take tworzy wiele kolokacji, których nie da się przetłumaczyć słowo w słowo: take a photo (zrobić zdjęcie), take a break (zrobić przerwę), take a seat (usiąść), take a bus lub a taxi (pojechać autobusem, taksówką), take an exam (przystąpić do egzaminu), take part in (wziąć udział w), take place (odbyć się), take care of (zaopiekować się), take notes (robić notatki), take your time (nie spiesz się). Przykład: The concert will take place in the park. Let's take a short break.

23.Kolokacje z have i para take / have

Have łączymy z posiłkami i z tym, co przeżywamy lub robimy dla przyjemności: have breakfast, have lunch, have dinner, have a party, have a good time, have fun, have a look, have a rest, have a chat. Przy niektórych czynnościach odmiany wybierają inaczej: w BrE często have a shower, have a bath, have a break, a w AmE zwykle take a shower, take a bath, take a break. Obie formy są poprawne, a Brytyjczycy też mówią take a shower. Przykład: I'll have a quick shower and then we can have dinner.

24.Kolokacje: catch a cold, pay attention

Catch znaczy złapać, także chorobę albo środek transportu: catch a cold (przeziębić się), catch the flu, catch a bus, catch a train (zdążyć na autobus, pociąg), catch fire (zapalić się). Pay łączy się nie tylko z pieniędzmi: pay attention to (zwracać uwagę na, uważać na), pay a visit (złożyć wizytę), pay a compliment (powiedzieć komplement), pay the bill. Przykład: Put on a scarf or you'll catch a cold. Please pay attention to the teacher. We paid a visit to our grandparents.

25.Kolokacje przymiotnik + rzeczownik i czasownik + rzeczownik

Wiele przymiotników łączy się z określonymi rzeczownikami: heavy rain, heavy traffic (duży ruch), strong wind, strong coffee, high temperature, a close friend. Podobnie czasowniki: tell the truth, tell a lie, tell a joke (ale say hello, say sorry); keep a secret, keep a promise, break a promise; spend time, save time, waste time. Przykład: There was heavy traffic, so we wasted an hour. She always tells the truth and never breaks a promise.

26.Czasownik frazowy (phrasal verb)

Czasownik frazowy to czasownik połączony z partykułą, czyli przysłówkiem lub przyimkiem (up, off, on, out, down), która razem z nim tworzy nowe znaczenie, często nie do odgadnięcia z części: give up to nie dać w górę, tylko zrezygnować. Ten sam czasownik frazowy bywa wieloznaczny, więc znaczenie odczytujemy z kontekstu. Wiele z nich ma jednowyrazowy, bardziej formalny odpowiednik: find out - discover, put off - postpone, carry on - continue, turn down - refuse, set up - establish.

27.look after, look forward to

Look after somebody / something znaczy opiekować się, dbać o kogoś lub coś: My grandma looks after my little brother when my parents are at work. Look forward to znaczy nie móc się doczekać, cieszyć się na coś. To jest tu przyimkiem, więc po nim stoi rzeczownik albo forma -ing, a nie bezokolicznik: I'm looking forward to the holidays. I'm looking forward to seeing you. Typowe zakończenie e-maila formalnego: I look forward to hearing from you. Nie myl z look for (szukać).

28.give up, carry on

Give up znaczy przestać coś robić, zrezygnować, poddać się: She gave up playing the piano. Don't give up - you can do it! Po give up stoi rzeczownik albo forma -ing. Carry on znaczy kontynuować, robić coś dalej: carry on + -ing albo carry on with + rzeczownik: Carry on reading, please. After the break, we carried on with the lesson. Nie myl carry on z carry out, czyli przeprowadzić, wykonać (carry out an experiment).

29.put off, turn down

Put off najczęściej znaczy odłożyć na później, przełożyć: We put off the meeting until Friday. Don't put off doing your homework. Turn down ma dwa częste znaczenia, które rozpoznajesz z kontekstu: odrzucić propozycję lub zaproszenie (She turned down the job offer) oraz ściszyć, zmniejszyć (Please turn down the music). Przeciwieństwem drugiego znaczenia jest turn up (podgłośnić). Oba czasowniki są rozdzielne: put the meeting off, turn it down.

30.run out of, get on with

Run out of something znaczy wyczerpać zapas czegoś, nie mieć już czegoś: We've run out of milk - can you buy some? The printer has run out of paper. Get on with somebody znaczy dogadywać się z kimś, mieć z nim dobre relacje, często z well: I get on well with my classmates. Amerykanie mówią zwykle get along with (Brytyjczycy też). Get on with something znaczy kontynuować pracę: Stop talking and get on with your work.

31.find out, set up

Find out znaczy dowiedzieć się, ustalić coś, czego się wcześniej nie wiedziało: I found out that the museum is closed on Mondays. Can you find out what time the train leaves? Nie myl z know (wiedzieć): find out to moment zdobycia wiedzy. Set up znaczy założyć, zorganizować (set up a company, a club, a website) albo przygotować sprzęt, rozstawić (set up a tent, set up the projector). Przykład: My friends and I set up a chess club at school.

32.Czasowniki frazowe rozdzielne i nierozdzielne

W czasownikach rozdzielnych rzeczownik może stać po partykule albo przed nią: turn down the music / turn the music down, put off the trip / put the trip off, set up the tent / set the tent up. Zaimek (it, them, him) musi wtedy stać między czasownikiem a partykułą: turn it down, a nie turn down it. Inne czasowniki frazowe są nierozdzielne: look after him, a nie look him after. Czasowniki trzyczłonowe (look forward to, run out of, get on with) też się nie rozdzielają: We've run out of it.

33.Idiom; a piece of cake

Idiom to stałe wyrażenie, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń poszczególnych słów, więc nie tłumaczy się go dosłownie. A piece of cake to dosłownie kawałek ciasta, ale jako idiom znaczy coś bardzo łatwego, po polsku bułka z masłem: The test was a piece of cake - I finished it in ten minutes. Słów w idiomie nie wymieniamy dowolnie: a slice of cake nie ma znaczenia przenośnego. Idiomy są typowe dla rozmowy i luźnych tekstów, rzadziej używa się ich w oficjalnym piśmie.

34.break the ice, hit the nail on the head

Break the ice znaczy przełamać lody, czyli rozluźnić sztywną atmosferę na początku spotkania ludzi, którzy się nie znają: Our teacher played a short game with us to break the ice on the first day. Hit the nail on the head znaczy trafić w sedno, czyli dokładnie i trafnie nazwać przyczynę problemu lub istotę sprawy: You've hit the nail on the head - the real problem is that we have no time. Czasownik w idiomie odmieniamy normalnie: she broke the ice.

35.under the weather, on cloud nine

Under the weather znaczy czuć się trochę chorym, słabo, nie najlepiej; idiom nie ma nic wspólnego z pogodą: Tom is a bit under the weather, so he won't come to the match. On cloud nine znaczy być bardzo szczęśliwym, w siódmym niebie: She was on cloud nine when she passed all her exams. Uwaga na liczby: po polsku mówimy o siódmym niebie, a w tym angielskim idiomie o chmurze numer dziewięć. Oba idiomy łączą się zwykle z be lub feel.

36.once in a blue moon, cost an arm and a leg

Once in a blue moon znaczy bardzo rzadko, od wielkiego dzwonu: We eat out once in a blue moon. Idiom stoi zwykle na końcu zdania. Cost an arm and a leg znaczy kosztować majątek, być bardzo drogim: These concert tickets cost an arm and a leg. Odmieniamy tylko czasownik cost, który ma trzy jednakowe formy (cost - cost - cost), a reszta idiomu się nie zmienia: It will cost an arm and a leg.

37.Jak używać idiomów w zdaniu

W idiomie zwykle zmieniamy tylko formę czasownika i podmiot, a resztę słów zostawiamy bez zmian: She broke the ice. Have they hit the nail on the head? My bike cost an arm and a leg. Nie zamieniamy słów na synonimy (once in a blue moon, a nie once in a green moon) i nie tłumaczymy polskich idiomów słowo w słowo. Idiomy pasują do rozmowy, SMS-a, e-maila do kolegi i wpisu na blogu, a w piśmie oficjalnym lepiej użyć zwykłego słowa: very easy zamiast a piece of cake.

38.Przedrostki un-, dis-, mis-, re-

Przedrostek dodany na początku wyrazu zmienia jego znaczenie, ale zwykle nie zmienia części mowy. Un- tworzy przeczenia przymiotników (unhappy, unfair, unusual) i odwrócenie czynności (lock → unlock, pack → unpack). Dis- tworzy przeczenia i przeciwieństwa: agree → disagree, like → dislike, honest → dishonest, appear → disappear. Mis- znaczy źle, błędnie: understand → misunderstand, spell → misspell. Re- znaczy ponownie: write → rewrite, build → rebuild, use → reuse. Pisownia rdzenia się nie zmienia: misspell, dissatisfied.

39.Przyrostki rzeczownikowe -ment, -ness, -tion

Przyrostek dodany na końcu wyrazu zwykle zmienia część mowy. -ment tworzy rzeczowniki od czasowników: develop → development, enjoy → enjoyment, agree → agreement, move → movement. -ness tworzy rzeczowniki od przymiotników: kind → kindness, dark → darkness, ill → illness, happy → happiness (y po spółgłosce przechodzi w i). -tion (także -ation, -sion) tworzy rzeczowniki od czasowników: inform → information, invite → invitation, educate → education, decide → decision. Przykład: Thank you for your kindness and your invitation.

40.Przyrostki przymiotnikowe -ful, -less, -able

-ful znaczy pełen czegoś: care → careful, help → helpful, use → useful, beauty → beautiful; przyrostek pisze się z jednym l. -less znaczy bez czegoś: careless, useless, homeless, hopeless. Wiele par to przeciwieństwa: useful - useless, careful - careless, ale helpless znaczy bezradny, a przeciwieństwem helpful jest unhelpful. -able tworzy przymiotniki często o znaczeniu taki, który można: washable, enjoyable, reliable (rely: y → i), comfortable. Przyrostki łączą się z przedrostkami: unbelievable, uncomfortable.