Angielski
Olimpiada Języka Angielskiego Juniorów - realia Wielkiej Brytanii
Symbole Zjednoczonego Królestwa i czterech krajów, parlament z jego urzędnikami i ceremoniami, dewolucja i dwie główne partie, pięć wydarzeń od Magna Carta po wojnę o Falklandy, pięcioro sławnych Brytyjczyków oraz zabytki i parki królewskie Londynu. Nazwy własne po angielsku. Zestaw dla uczniów szkoły podstawowej przygotowujących się do Olimpiady Języka Angielskiego Juniorów.
Podcast
Ładuję…
1.The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
Pełna, oficjalna nazwa państwa, w skrócie the United Kingdom albo the UK. Tworzą je cztery kraje: England, Scotland, Wales i Northern Ireland. Great Britain to nazwa wyspy, na której leżą Anglia, Szkocja i Walia - dlatego Wielka Brytania to nie to samo co Zjednoczone Królestwo. Stolicą jest London. Państwo jest monarchią konstytucyjną: głową państwa jest monarcha, ale prawo stanowi parlament, a krajem kieruje rząd z premierem. Hymn to God Save the King (albo Queen, gdy panuje królowa).
2.Symbols of the UK: Union Jack - budowa flagi
Flaga Zjednoczonego Królestwa, nazywana też Union Flag, powstała z nałożenia trzech krzyży patronów: czerwonego prostego krzyża St George na białym tle (England), białego ukośnego krzyża St Andrew na niebieskim tle (Scotland) i czerwonego ukośnego krzyża St Patrick (Ireland). Pierwsza wersja z 1606 r. łączyła krzyże Anglii i Szkocji; obecny wygląd flaga ma od 1801 r., gdy do unii dołączyła Irlandia. Walia nie ma na fladze własnego znaku, bo w chwili jej tworzenia była już częścią Królestwa Anglii.
3.Symbols of the UK: The Royal Standard
Osobista flaga monarchy - znak, że monarcha jest na miejscu. Powiewa nad pałacem lub zamkiem (np. Buckingham Palace, Windsor Castle) tylko wtedy, gdy monarcha w nim przebywa, a także na jego samochodzie czy samolocie. Gdy monarchy nie ma w Buckingham Palace, wisi tam Union Jack. Flaga dzieli się na cztery pola: dwa z trzema złotymi lwami na czerwieni (England), jedno z czerwonym lwem na złotym tle (Scotland) i jedno ze złotą harfą na niebieskim tle (Ireland). Nigdy nie opuszcza się jej do połowy masztu, bo zawsze jest jakiś panujący monarcha.
4.Symbols of the UK: Royal Coat of Arms
Herb królewski - oficjalny herb monarchy, używany też przez rząd i sądy; widnieje m.in. na okładce brytyjskiego paszportu. W środku jest tarcza z tymi samymi znakami co na The Royal Standard: lwy Anglii, lew Szkocji i harfa Irlandii. Tarczę podtrzymują złoty lew w koronie (England) i biały jednorożec na łańcuchu (Scotland). Na wstędze u dołu widnieje dewiza monarchy po francusku: Dieu et mon droit (Bóg i moje prawo). Tarczę otacza podwiązka z dewizą Orderu Podwiązki: Honi soit qui mal y pense.
5.The four countries of the UK i ich stolice
Zjednoczone Królestwo składa się z czterech krajów: England ze stolicą London, Scotland ze stolicą Edinburgh, Wales ze stolicą Cardiff oraz Northern Ireland ze stolicą Belfast. London jest jednocześnie stolicą całego państwa. Każdy kraj ma roślinę - symbol narodowy i świętego patrona z własnym świętem. Własne flagi mają England, Scotland i Wales; Northern Ireland nie ma dziś osobnej oficjalnej flagi. England, Scotland i Wales leżą na wyspie Great Britain, a Northern Ireland zajmuje północno-wschodnią część wyspy Irlandii i graniczy z Republiką Irlandii, która jest osobnym państwem.
6.England: rose i St George (23 April)
Symbolem Anglii jest róża (rose), a dokładnie Tudor rose - czerwono-biała róża Tudorów. Powstała po Wojnie Dwóch Róż (Wars of the Roses) z połączenia czerwonej róży rodu Lancaster i białej róży rodu York. Patronem Anglii jest St George, rycerz, który według legendy zabił smoka. St George's Day przypada 23 kwietnia. Flaga Anglii to St George's Cross: czerwony prosty krzyż na białym tle. Stolicą Anglii jest London.
7.Scotland: thistle i St Andrew (30 November)
Symbolem Szkocji jest oset (thistle). Według legendy nocą do szkockich wojowników podkradali się wrogowie; jeden z nich nadepnął boso na oset i krzyknął z bólu, czym obudził obrońców. Patronem Szkocji jest St Andrew - apostoł, który miał zginąć na krzyżu w kształcie litery X. Stąd flaga Szkocji, the Saltire (St Andrew's Cross): biały ukośny krzyż na niebieskim tle. St Andrew's Day przypada 30 listopada i jest w Szkocji oficjalnym dniem świątecznym (bank holiday). Stolicą jest Edinburgh.
8.Wales: daffodil, leek i St David (1 March)
Walia ma dwa symbole roślinne: żonkil (daffodil) i por (leek). Por jest starszy - według legendy walijscy wojownicy przypinali go do hełmów, żeby w bitwie odróżnić swoich od wrogów. Patronem Walii jest St David, biskup z VI wieku. St David's Day przypada 1 marca; tego dnia Walijczycy przypinają do ubrania żonkil albo por. Flaga Walii przedstawia czerwonego smoka (the Red Dragon) na biało-zielonym tle. Stolicą jest Cardiff, a obok angielskiego językiem urzędowym jest walijski (Welsh).
9.Northern Ireland: shamrock i St Patrick (17 March)
Symbolem Irlandii Północnej jest shamrock - trzylistna koniczynka. Według legendy St Patrick, który w V wieku szerzył chrześcijaństwo w Irlandii, tłumaczył na jej trzech listkach, czym jest Trójca Święta. St Patrick jest patronem całej Irlandii, a St Patrick's Day przypada 17 marca; tego dnia ludzie ubierają się na zielono i urządzają parady. Czerwony ukośny krzyż St Patrick na białym tle wszedł do flagi Union Jack. Stolicą Irlandii Północnej jest Belfast.
10.Political life: The UK Parliament - trzy elementy i the Sovereign
Parlament Zjednoczonego Królestwa obraduje w Palace of Westminster w Londynie i składa się z trzech elementów: the Sovereign (monarcha), House of Lords i House of Commons. Parlament uchwala ustawy, kontroluje rząd i zatwierdza podatki. Rola monarchy jest ceremonialna: otwiera sesję parlamentu, podpisuje ustawy (Royal Assent - bez tej zgody ustawa nie wchodzi w życie) i powołuje premiera, którym zwykle zostaje lider partii mającej większość w House of Commons. Monarcha pozostaje neutralny politycznie - panuje, ale nie rządzi.
11.House of Commons
Izba Gmin - niższa, ale najważniejsza izba parlamentu, jedyna wybierana przez obywateli. Zasiada w niej 650 posłów, czyli MPs (Members of Parliament); każdy reprezentuje jeden okręg wyborczy (constituency). Wybory powszechne (general election) odbywają się najpóźniej co pięć lat. Partia z większością miejsc tworzy rząd, a jej lider zostaje premierem (Prime Minister). Obradom przewodniczy the Speaker. Ławy są zielone: po prawej stronie Speakera siedzi rząd, po lewej opozycja. Tu zapadają decyzje o podatkach i wydatkach państwa.
12.House of Lords
Izba Lordów - wyższa izba parlamentu. Jej członków nie wybierają obywatele. Większość to life peers, czyli osoby mianowane dożywotnio za zasługi (tytułu nie dziedziczą ich dzieci); zasiadają tu też biskupi Kościoła Anglii (Lords Spiritual). Dawniej przeważali lordowie dziedziczni (hereditary peers), ale reforma z 1999 r. odebrała większości z nich miejsca. Izba sprawdza i poprawia projekty ustaw przyjęte przez House of Commons; może ustawę opóźnić, lecz nie może jej trwale zablokować. Ławy są czerwone, a obradom przewodniczy the Lord Speaker.
13.Serjeant at Arms
Urzędnik House of Commons odpowiedzialny za porządek i bezpieczeństwo w tej izbie. W dniu obrad wnosi do sali The Mace, idąc w uroczystym pochodzie przed Speakerem. Na polecenie Speakera może wyprowadzić z sali osobę, która zakłóca obrady. Nosi tradycyjny czarny strój i jako jedyny w izbie ma przy sobie miecz. Urząd sięga średniowiecza: pierwotnie Serjeants at Arms byli zbrojną strażą przyboczną króla. Zwróć uwagę na pisownię - w nazwie tego urzędu pisze się Serjeant przez j, nie Sergeant.
14.Black Rod (Lady Usher of the Black Rod)
Wysoki urzędnik House of Lords, odpowiedzialny za porządek i bezpieczeństwo w tej izbie oraz za jej uroczystości. Nazwa pochodzi od czarnej hebanowej laski ze złotym lwem na szczycie. Pełny tytuł to Gentleman Usher of the Black Rod, a gdy urząd pełni kobieta - Lady Usher of the Black Rod; pierwszą kobietą na tym stanowisku została w 2018 r. Sarah Clarke. Najsłynniejsze zadanie Black Rod przypada na State Opening of Parliament: wezwanie posłów z House of Commons do Izby Lordów, poprzedzone zatrzaśnięciem drzwi i trzykrotnym pukaniem laską.
15.The Mace
Ceremonialna buława - bogato zdobiona, srebrna i pozłacana, długości około półtora metra. Symbolizuje władzę królewską, z której upoważnienia obraduje parlament: bez The Mace izba nie może legalnie obradować ani uchwalać prawa. W House of Commons wnosi ją Serjeant at Arms i kładzie na stole przed Speakerem; leży tam przez cały czas obrad. Własne buławy ma też House of Lords. Dawniej buława była bronią królewskiej straży, dziś jest wyłącznie symbolem.
16.The Woolsack
Siedzisko, na którym w House of Lords zasiada przewodniczący obrad - the Lord Speaker. To duża poducha wypchana wełną i obita czerwoną tkaniną. Tradycja pochodzi z XIV wieku, z czasów króla Edwarda III: handel wełną był wtedy głównym źródłem bogactwa Anglii i The Woolsack miał o tym przypominać. Dziś wypełnia go wełna z krajów Wspólnoty Narodów (the Commonwealth), co symbolizuje ich jedność. Do 2006 r. zasiadał na nim Lord Chancellor.
17.State Opening of Parliament
Uroczyste otwarcie nowej sesji parlamentu - jedyna regularna okazja, gdy spotykają się wszystkie trzy jego elementy. Monarcha przyjeżdża karetą, zakłada Imperial State Crown i zasiada na tronie w House of Lords. Po posłów idzie Black Rod: drzwi House of Commons najpierw się zatrzaskują i otwierają dopiero po trzech uderzeniach laską - to znak niezależności izby od monarchy. Ten zwyczaj sięga 1642 r., gdy Karol I wtargnął do House of Commons, by aresztować pięciu posłów. Posłowie przechodzą do Izby Lordów, gdzie monarcha odczytuje the King's Speech - plan prac napisany przez rząd.
18.Devolution
Dewolucja to przekazanie części władzy z parlamentu w Westminster do osobnych parlamentów i rządów w Szkocji, Walii i Irlandii Północnej. Mieszkańcy poparli ją w referendach w latach 1997-1998, a nowe instytucje przejęły swoje uprawnienia w 1999 r. Sprawy przekazane (devolved matters) to m.in. zdrowie, edukacja i ochrona środowiska. Sprawy zastrzeżone (reserved matters), np. obrona i polityka zagraniczna, nadal należą do parlamentu w Londynie. Anglia nie ma własnego parlamentu - o jej sprawach decyduje The UK Parliament.
19.Devolution: Scottish Parliament, Senedd - Welsh Parliament, Northern Ireland Assembly
Trzy instytucje powstałe dzięki dewolucji. Scottish Parliament obraduje w dzielnicy Holyrood w Edinburgh; jego członkowie to MSPs, a rządem Szkocji kieruje First Minister. Senedd, czyli Welsh Parliament, ma siedzibę w Cardiff; do 2020 r. nazywał się National Assembly for Wales, a obrady toczą się po walijsku i angielsku. Northern Ireland Assembly zbiera się w gmachu Stormont w Belfast; powstało po porozumieniu pokojowym Good Friday Agreement z 1998 r., a władzą dzielą się w nim unioniści i nacjonaliści.
20.The Labour Party
Partia Pracy - jedna z dwóch głównych partii brytyjskich, centrolewicowa. Powstała w 1900 r. z ruchu związków zawodowych, żeby reprezentować w parlamencie robotników. Jej kolorem jest czerwień, a symbolem czerwona róża. Stawia na usługi publiczne, prawa pracowników i zmniejszanie nierówności. Pierwszym premierem z tej partii był Ramsay MacDonald (1924). Rząd Clementa Attlee po II wojnie światowej utworzył w 1948 r. publiczną służbę zdrowia - the National Health Service (NHS). Z Labour wywodził się też premier Tony Blair.
21.The Conservative Party
Partia Konserwatywna - druga z głównych partii brytyjskich, centroprawicowa. Jej członków nazywa się potocznie Tories, bo wyrosła z dawnego stronnictwa Tory; pod obecną nazwą działa od lat 30. XIX wieku, a za jej twórcę uważa się Roberta Peela. Kolorem partii jest niebieski, a znakiem - drzewo (dąb). Opowiada się za wolnym rynkiem, niższymi podatkami i przywiązaniem do tradycji. Konserwatystami byli premierzy Winston Churchill oraz Margaret Thatcher - pierwsza kobieta na stanowisku premiera (1979-1990).
22.Magna Carta (1215) - geneza
Magna Carta (łac. Wielka Karta) to dokument, który 15 czerwca 1215 r. król Jan bez Ziemi (King John) przypieczętował na łące Runnymede nad Tamizą, niedaleko Windsoru. Zmusili go do tego zbuntowani baronowie. Król przegrał wojny we Francji i stracił Normandię, a na ich prowadzenie ściągał coraz wyższe podatki; nadużywał też władzy i karał poddanych według własnego uznania. Baronowie wypowiedzieli mu posłuszeństwo i zajęli Londyn, więc Jan musiał zgodzić się na spisanie ich praw.
23.Magna Carta - treść i znaczenie
Najważniejsza zasada dokumentu: król też podlega prawu. Magna Carta stanowiła, że żaden wolny człowiek nie może być uwięziony ani ukarany bez zgodnego z prawem wyroku równych sobie lub prawa kraju, że sprawiedliwości nie wolno sprzedawać ani odwlekać oraz że nadzwyczajnych podatków król co do zasady nie nałoży bez zgody rady królestwa. Jan szybko złamał umowę i wybuchła wojna domowa, ale kartę kilka razy wydawano na nowo. Uważa się ją za fundament rządów prawa i prawa do uczciwego procesu oraz za początek drogi do parlamentu.
24.Act of Supremacy (1534) - geneza
Henryk VIII (Henry VIII) chciał unieważnić małżeństwo z Katarzyną Aragońską (Catherine of Aragon), bo nie doczekał się z nią syna - następcy tronu, i pragnął poślubić Annę Boleyn. Papież Klemens VII odmówił zgody. Król zerwał więc z Rzymem, a w 1534 r. parlament uchwalił Act of Supremacy, czyli Akt Supremacji. Ustawa ogłaszała króla najwyższą głową Kościoła Anglii - Supreme Head of the Church of England. Od tej chwili o sprawach Kościoła w Anglii decydował monarcha, a nie papież.
25.Act of Supremacy - skutki i znaczenie
Ustawa zapoczątkowała reformację w Anglii: powstał niezależny od papieża Church of England (Kościół anglikański). Kto odmówił uznania króla za głowę Kościoła, mógł zostać skazany za zdradę - tak zginął w 1535 r. Thomas More, dawny kanclerz króla. W latach 1536-1541 Henryk VIII zlikwidował klasztory (the Dissolution of the Monasteries) i przejął ich majątek. Katolicka królowa Mary I uchyliła ustawę, ale Elizabeth I przywróciła ją na początku swoich rządów. Do dziś monarcha nosi tytuł Supreme Governor of the Church of England.
26.The Great Fire of London (1666)
Wielki pożar Londynu wybuchł w nocy 2 września 1666 r. w piekarni Thomasa Farrinera przy Pudding Lane i trwał do 6 września. Ogień rozprzestrzenił się błyskawicznie, bo domy były drewniane i stały ciasno przy wąskich ulicach, lato było suche, a wiał silny wschodni wiatr. Spłonęła większość średniowiecznego City: ponad 13 tysięcy domów, 87 kościołów i stara St Paul's Cathedral. Pożar opisał w dzienniku Samuel Pepys. Miasto odbudowano z cegły i kamienia, z szerszymi ulicami, a nową St Paul's Cathedral zaprojektował Sir Christopher Wren.
27.The Suez Crisis (1956) - geneza i przebieg
Kanał Sueski w Egipcie skracał drogę morską z Europy do Azji i był kluczowy dla dostaw ropy; zarządzała nim spółka należąca głównie do Brytyjczyków i Francuzów. W lipcu 1956 r. prezydent Egiptu Gamal Abdel Nasser znacjonalizował kanał, czyli przejął go na własność państwa. Wielka Brytania, Francja i Izrael potajemnie uzgodniły atak: pod koniec października Izrael uderzył na półwysep Synaj, a wojska brytyjskie i francuskie zbombardowały egipskie lotniska i wylądowały w Port Said, rzekomo po to, by rozdzielić walczące strony i chronić kanał.
28.The Suez Crisis - skutki i znaczenie
Interwencja wywołała sprzeciw niemal całego świata: potępiła ją ONZ, a Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zażądały przerwania walk. Wielkiej Brytanii groził do tego kryzys finansowy, więc już w listopadzie 1956 r. zgodziła się na zawieszenie broni, a wojska wycofano; ich miejsce zajęły siły pokojowe ONZ. Kanał pozostał egipski. Premier Anthony Eden podał się do dymisji w styczniu 1957 r. Kryzys pokazał, że Wielka Brytania nie jest już światowym mocarstwem zdolnym działać samodzielnie, i przyspieszył rozpad imperium brytyjskiego.
29.The Falklands War (1982)
Falklandy (the Falkland Islands) to brytyjskie terytorium zamorskie na południowym Atlantyku, do którego prawa rości sobie Argentyna - nazywa je Islas Malvinas. 2 kwietnia 1982 r. wojska argentyńskie, wysłane przez juntę wojskową generała Galtieriego, zajęły wyspy. Premier Margaret Thatcher wysłała flotę z wojskiem (task force), która odbiła wyspy; Argentyńczycy poddali się 14 czerwca 1982 r. w stolicy, Stanley. Wojna trwała 74 dni i zginęło w niej ponad 900 osób. Zwycięstwo umocniło pozycję Thatcher, a w Argentynie doprowadziło do upadku junty i powrotu demokracji.
30.Notable Britons: Charles Robert Darwin (1809-1882)
Angielski przyrodnik urodzony w Shrewsbury, twórca teorii ewolucji. W latach 1831-1836 opłynął świat na okręcie HMS Beagle; obserwacje roślin i zwierząt, m.in. zięb na wyspach Galapagos, naprowadziły go na myśl, że gatunki zmieniają się z upływem czasu. W 1859 r. wydał dzieło On the Origin of Species (O powstawaniu gatunków), w którym opisał dobór naturalny (natural selection): przeżywają i mają potomstwo osobniki najlepiej przystosowane do środowiska. Został pochowany w Westminster Abbey.
31.Notable Britons: Ada Lovelace (1815-1852)
Angielska matematyczka (Augusta Ada King, Countess of Lovelace), córka poety Lorda Byrona. Współpracowała z wynalazcą Charlesem Babbage'em, który zaprojektował maszynę analityczną (the Analytical Engine) - mechaniczny pierwowzór komputera. W 1843 r. opublikowała notatki do opisu tej maszyny, a w nich sposób obliczania liczb Bernoulliego krok po kroku. Uznaje się to za pierwszy program komputerowy, a Adę za pierwszą programistkę. Przewidziała też, że maszyny będą kiedyś przetwarzać nie tylko liczby, lecz także np. muzykę. Jej imię nosi język programowania Ada.
32.Notable Britons: Emmeline Pankhurst (1858-1928)
Urodzona w Manchesterze przywódczyni sufrażystek (suffragettes) - kobiet walczących o prawo do głosowania. W 1903 r. założyła organizację Women's Social and Political Union (WSPU) z hasłem Deeds, not words (Czyny, nie słowa). Jej członkinie organizowały marsze, wybijały szyby i przykuwały się do ogrodzeń, a w więzieniach prowadziły strajki głodowe; sama Pankhurst była wielokrotnie aresztowana. W 1918 r. prawo głosu dostały kobiety po 30. roku życia spełniające warunki majątkowe, a w 1928 r., roku jej śmierci, kobiety zrównano w prawach wyborczych z mężczyznami.
33.Notable Britons: Arthur Conan Doyle (1859-1930)
Pisarz i lekarz urodzony w Edinburgh, twórca najsłynniejszego detektywa literatury - Sherlocka Holmesa. Holmes mieszka w Londynie pod adresem 221B Baker Street i rozwiązuje zagadki metodą dedukcji, a jego przygody opisuje przyjaciel, Dr Watson. Po raz pierwszy pojawili się w powieści A Study in Scarlet (1887); do najbardziej znanych utworów należy The Hound of the Baskervilles. Wrogiem Holmesa jest Professor Moriarty. Doyle napisał też powieść przygodową The Lost World. W 1902 r. otrzymał tytuł szlachecki, stąd Sir Arthur Conan Doyle.
34.Notable Britons: Christopher Nolan (ur. 1970)
Reżyser, scenarzysta i producent filmowy urodzony w Londynie w 1970 r. Rozgłos przyniósł mu film Memento (2000), w którym część scen ułożono od końca do początku. Nakręcił trylogię o Batmanie - The Dark Knight trilogy: Batman Begins, The Dark Knight i The Dark Knight Rises. Inne ważne filmy to Inception (2010) o wchodzeniu w cudze sny, Interstellar (2014) o podróży kosmicznej, Dunkirk (2017) o ewakuacji brytyjskich żołnierzy z Dunkierki w 1940 r. oraz Oppenheimer (2023). Jego znaki rozpoznawcze to zabawa czasem, nieliniowa opowieść i zdjęcia kamerami IMAX.
35.Landmarks of London: The Monument
Pełna nazwa: The Monument to the Great Fire of London. To kamienna kolumna w City of London, niedaleko London Bridge, upamiętniająca wielki pożar z 1666 r. i odbudowę miasta. Zaprojektowali ją Sir Christopher Wren i Robert Hooke, a wzniesiono ją w latach 1671-1677. Ma 202 stopy (ok. 61 m) wysokości - dokładnie tyle, ile wynosi odległość od jej podstawy do miejsca na Pudding Lane, gdzie wybuchł ogień. Na szczycie błyszczy złocona urna z płomieniami. Na taras widokowy prowadzi 311 schodów; od kolumny nazwę wzięła stacja metra Monument.
36.Landmarks of London: Tower of London
Zamek i twierdza na północnym brzegu Tamizy. Budowę zaczął Wilhelm Zdobywca (William the Conqueror) po podboju Anglii w 1066 r.; najstarszą częścią jest White Tower. Tower służyła jako rezydencja królów, skarbiec, mennica, zbrojownia i więzienie - tu ścięto m.in. Annę Boleyn. Dziś przechowuje się tu klejnoty koronne (the Crown Jewels). Twierdzy strzegą Yeoman Warders, zwani Beefeaters. Mieszkają tu też kruki: według legendy, gdy opuszczą Tower, upadnie i twierdza, i królestwo. Zabytek jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
37.London's Royal Parks: Hyde Park - historia
Royal Parks to parki będące własnością Korony, w większości dawne tereny łowieckie królów, dziś otwarte dla wszystkich; w Londynie jest ich osiem. Hyde Park należał kiedyś do opactwa Westminster. W 1536 r. przejął go Henryk VIII i urządził tu teren polowań na jelenie. Dla publiczności park otworzył w 1637 r. Karol I. Jezioro the Serpentine powstało w latach 30. XVIII wieku z inicjatywy królowej Karoliny (Queen Caroline). W 1851 r. odbyła się tu Wielka Wystawa (the Great Exhibition) w szklanym pałacu Crystal Palace. Dziś park słynie z koncertów i zgromadzeń.
38.Hyde Park: Speaker's Corner i Animals in War memorial
Speaker's Corner to północno-wschodni narożnik Hyde Park, przy Marble Arch. Od 1872 r. każdy może tu publicznie przemawiać na dowolny temat, o ile nie łamie prawa - to symbol wolności słowa. Bywali tu m.in. Karl Marx i George Orwell, a mówcy zbierają się zwłaszcza w niedziele. Animals in War memorial stoi przy Park Lane, na wschodnim skraju parku. Odsłonięty w 2004 r. pomnik upamiętnia zwierzęta, które służyły i ginęły u boku wojsk brytyjskich i sojuszniczych. Przedstawia dwa objuczone muły, konia i psa; widnieje na nim napis They had no choice.
39.London's Royal Parks: Kensington Gardens - historia
Park królewski przylegający od zachodu do Hyde Park - dawniej był jego częścią. W 1689 r. król William III i królowa Mary II kupili stojący tu dom i przebudowali go na Kensington Palace; wokół pałacu założono ogrody. Obecny kształt nadała im w XVIII wieku królowa Karolina (Queen Caroline), która kazała utworzyć staw the Round Pond i jezioro the Long Water, i oddzieliła ogrody od Hyde Park. W Kensington Palace urodziła się w 1819 r. królowa Wiktoria, a później mieszkała tam księżna Diana. Granicę obu parków wyznacza droga West Carriage Drive.
40.Kensington Gardens: Albert Memorial i Peter Pan statue
Albert Memorial to neogotycki pomnik, który królowa Wiktoria kazała wznieść ku czci swojego męża, księcia Alberta, zmarłego w 1861 r. Zaprojektował go George Gilbert Scott, a otwarto go w 1872 r. Pod ozdobnym baldachimem siedzi złocona postać Alberta; pomnik stoi naprzeciw sali koncertowej Royal Albert Hall. Peter Pan statue to brązowa rzeźba chłopca, który nie chciał dorosnąć, dłuta George'a Framptona. Ufundował ją autor książki, J.M. Barrie; ustawiono ją w tajemnicy nocą, tak że 1 maja 1912 r. dzieci znalazły ją nad jeziorem the Long Water jak niespodziankę.
Notatka
Jedno państwo, cztery kraje
Trzy nazwy, które łatwo pomylić, oznaczają trzy różne rzeczy. England (Anglia) to jeden kraj, Great Britain (Wielka Brytania) to wyspa z trzema krajami, a the United Kingdom (Zjednoczone Królestwo, w skrócie the UK) to całe państwo: Great Britain razem z Northern Ireland. Po polsku całe państwo nazywa się potocznie Wielką Brytanią, ale w starannej angielszczyźnie Great Britain i the United Kingdom to nie to samo.
Pełna nazwa państwa streszcza jego historię, bo kraje łączyły się stopniowo. Walię włączono do Królestwa Anglii w XVI wieku. W 1603 r. król Szkocji odziedziczył tron Anglii: oba królestwa miały odtąd wspólnego władcę, lecz osobne parlamenty. W 1707 r. połączyły się w jedno państwo, Kingdom of Great Britain, z jednym parlamentem w Londynie. W 1801 r. dołączyła Irlandia i powstało Zjednoczone Królestwo. W 1922 r. większość Irlandii utworzyła własne państwo, dzisiejszą Republikę Irlandii, a w unii pozostała północno-wschodnia część wyspy - Northern Ireland.
Na mapie cztery kraje leżą tak:
- England - południowa i środkowa część wyspy Great Britain, stolica London (zarazem stolica całego państwa);
- Scotland - północ tej wyspy, stolica Edinburgh;
- Wales - jej zachodnia część, stolica Cardiff;
- Northern Ireland - na sąsiedniej wyspie Irlandii, stolica Belfast.
Ustrój to monarchia konstytucyjna (constitutional monarchy), choć Zjednoczone Królestwo nie ma konstytucji spisanej w jednym dokumencie: zasady wynikają z ustaw, wyroków sądów i utrwalonych zwyczajów. Monarcha jest głową państwa i znakiem jego ciągłości, prawo stanowi parlament, a bieżącą politykę prowadzi rząd z premierem (Prime Minister). Hymn zmienia tytuł i kilka słów zależnie od tego, kto zasiada na tronie: God Save the King albo God Save the Queen.
Ważne
Nie tłumacz the UK jako „Anglia” - to tylko jeden z czterech krajów. Szkot czy Walijczyk jest British, ale nie English.
Symbole czterech narodów i trzy znaki państwa
Każdy kraj ma ten sam komplet znaków: roślinę, świętego patrona i dzień jego święta. Według kalendarza trzy święta wypadają w marcu i kwietniu, jedno późną jesienią:
- 1 marca - St David, Wales: daffodil (żonkil) i leek (por);
- 17 marca - St Patrick, Northern Ireland: shamrock (trzylistna koniczynka);
- 23 kwietnia - St George, England: rose (róża);
- 30 listopada - St Andrew, Scotland: thistle (oset).
Za roślinami stoją opowieści trzech rodzajów. Oset i por pochodzą z legend wojennych: pierwszy zdradził Szkotom nocny atak wroga, drugi pozwalał Walijczykom rozpoznać swoich w bitwie. Koniczynka należy do legendy religijnej. Róża ma źródło w historii: po Wars of the Roses, wojnie dwóch rodów o tron w XV wieku, zwycięski Henry VII z rodu Tudorów poślubił Elizabeth of York i połączył czerwoną różę Lancasterów z białą różą Yorków w jeden znak - Tudor rose.
Union Jack, flaga państwa, powstaje z nałożenia krzyży trzech patronów: na niebieskim polu z flagi Szkocji leży biały ukośny krzyż St Andrew, na nim węższy czerwony ukośny krzyż St Patrick, a na wierzchu czerwony prosty krzyż St George w białej obwódce.
Dwa pozostałe znaki należą do monarchy i powtarzają jeden zestaw figur: trzy złote lwy Anglii (dwukrotnie), czerwonego lwa Szkocji i złotą harfę Irlandii.
- The Royal Standard (sztandar królewski) to flaga z tych czterech pól. Wisi tam, gdzie akurat przebywa monarcha, a po jego wyjeździe z Buckingham Palace zastępuje ją Union Jack;
- Royal Coat of Arms (herb królewski) ma tę samą tarczę, podtrzymywaną przez lwa Anglii i jednorożca Szkocji. Oznacza działanie w imieniu Korony, dlatego widnieje w sądach i na paszporcie. Obie jego dewizy są francuskie, bo po podboju normandzkim z 1066 r. na angielskim dworze przez kilka stuleci mówiono po francusku.
Zapamiętaj
Walii nie ma na Union Jack, na The Royal Standard ani na tarczy Royal Coat of Arms - jej własnym znakiem pozostaje flaga z czerwonym smokiem.
The UK Parliament: trzy elementy i droga ustawy
The UK Parliament obraduje w Palace of Westminster nad Tamizą - to gmach z wieżą zegarową, której dzwon nosi nazwę Big Ben. Parlament tworzą trzy elementy: the Sovereign (monarcha), House of Lords (Izba Lordów) i House of Commons (Izba Gmin). Zwykle projekt ustawy (bill) jest czytany, poprawiany i przyjmowany w obu izbach, a ustawą (Act of Parliament) staje się po uzyskaniu Royal Assent, czyli zgody monarchy. W określonych przypadkach przepisy zwane Parliament Acts pozwalają uchwalić ustawę bez zgody Izby Lordów.
O znaczeniu każdego elementu decyduje to, jak zdobywa się w nim miejsce:
- House of Commons - 650 posłów (MPs) z wyborów powszechnych. W każdym okręgu (constituency) mandat dostaje jeden kandydat: ten, na którego oddano najwięcej głosów. Poparcie wyborców daje tej izbie decydujący głos, zwłaszcza w sprawach podatków i wydatków;
- House of Lords - zasiadają tu głównie członkowie mianowani dożywotnio (life peers) oraz biskupi Kościoła Anglii. Izba sprawdza i poprawia projekty ustaw. W wielu przypadkach może je opóźnić, ale nie zablokować na stałe;
- the Sovereign - dziedziczy tron i pozostaje neutralny politycznie, a Royal Assent jest obecnie formalnością.
Z House of Commons wyrasta rząd. Po wyborach (general election) monarcha powierza urząd premiera osobie zdolnej uzyskać zaufanie Izby Gmin, zwykle liderowi partii z większością miejsc. Premier dobiera ministrów, a najważniejsi z nich tworzą gabinet (the Cabinet). Największa partia poza rządem to oficjalna opozycja (the Opposition): patrzy rządowi na ręce i proponuje własne rozwiązania. Raz w tygodniu, gdy trwają obrady, premier odpowiada w izbie na pytania posłów (Prime Minister's Questions).
Ten podział widać w sali: zielone ławy stoją po dwóch stronach, naprzeciw siebie: rząd po jednej stronie, opozycja po drugiej. U szczytu sali zasiada the Speaker, który udziela głosu i pilnuje reguł. Musi być bezstronny, dlatego po wyborze na ten urząd występuje ze swojej partii.
Urzędnicy, symbole i ceremonie parlamentu
Obie izby mają bliźniaczy zestaw urzędów i znaków, dlatego warto uczyć się ich parami:
- porządek i bezpieczeństwo: Serjeant at Arms w House of Commons, Black Rod w House of Lords;
- przewodniczący obrad: the Speaker w House of Commons, the Lord Speaker w House of Lords;
- kolor ław: zielony w House of Commons, czerwony w House of Lords.
Rekwizyty mówią, skąd bierze się władza i bogactwo. The Mace (buława) przypomina, że izba obraduje z upoważnienia Korony, dlatego musi znajdować się na swoim miejscu podczas posiedzenia; własną ma każda z izb. The Woolsack (dosłownie: worek z wełną), siedzisko przewodniczącego Izby Lordów, wskazuje źródło dawnej zamożności Anglii - handel wełną. Także oba urzędy porządkowe powstały w średniowieczu na dworze królewskim, stąd ich dawne atrybuty: czarna laska i miecz.
Wszystko to spotyka się podczas State Opening of Parliament, uroczystego otwarcia nowej sesji. Tradycyjny przebieg wygląda tak:
- straż królewska przeszukuje piwnice Palace of Westminster - to pamiątka spisku prochowego (the Gunpowder Plot) z 1605 r., gdy Guy Fawkes i inni spiskowcy chcieli wysadzić parlament razem z królem;
- monarcha przyjeżdża w procesji z Buckingham Palace, zakłada koronę Imperial State Crown i zasiada na tronie w House of Lords;
- Black Rod idzie po posłów, a drzwi House of Commons zatrzaskują się przed wysłannikiem monarchy i otwierają dopiero po trzech uderzeniach laską;
- posłowie przechodzą za Speakerem do House of Lords i stojąc przy wejściu, słuchają the King's Speech;
- w kolejnych dniach obie izby debatują nad programem z przemówienia.
Zatrzaśnięte drzwi symbolizują niezależność Izby Gmin i przypominają wydarzenia z 1642 r. Charles I wszedł wtedy do House of Commons, żeby aresztować pięciu posłów, ale ich nie zastał. Towarzyszący mu uzbrojeni ludzie pozostali poza salą. Od tego wydarzenia monarcha nie wchodzi do Izby Gmin. Kilka miesięcy później wybuchła wojna domowa między królem a parlamentem; król ją przegrał i w 1649 r. został ścięty.
Devolution i dwie główne partie
Od 1707 r. ustawy dla Szkocji uchwalano w Londynie. Devolution (dewolucja) z końca XX wieku odwróciła część tego procesu: państwo pozostało jedno, ale sprawy codzienne, takie jak szkoły czy szpitale, oddano instytucjom wybieranym na miejscu. Reformę przeprowadził rząd The Labour Party po wygranych wyborach w 1997 r. Szkoci głosują odtąd w dwóch osobnych wyborach: do Westminster i do parlamentu w Edinburgh.
- Scottish Parliament - Holyrood w Edinburgh, członkowie to MSPs, rządem kieruje First Minister;
- Senedd (Welsh Parliament) - Cardiff; walijskie słowo senedd znaczy parlament, a rządem również kieruje First Minister;
- Northern Ireland Assembly - Stormont w Belfast; rząd muszą tworzyć wspólnie unioniści (chcą pozostać w Zjednoczonym Królestwie) i nacjonaliści (dążą do zjednoczenia z Republiką Irlandii).
Ten ostatni układ wprowadziło porozumienie Good Friday Agreement z 1998 r., które zakończyło około trzydziestu lat konfliktu w Irlandii Północnej (the Troubles): wspólne rządzenie miało zastąpić przemoc. Anglia osobnego parlamentu nie otrzymała.
Od lat 20. XX wieku o władzę w House of Commons rywalizują głównie dwie partie. Wcześniej konserwatyści mierzyli się z liberałami; po 1918 r., gdy prawo głosu objęło wszystkich dorosłych mężczyzn i część kobiet, miejsce liberałów zajęła partia wyrosła ze związków zawodowych.
- The Labour Party (Partia Pracy; centrolewica, czerwień, czerwona róża) uważa, że państwo powinno zapewniać usługi wszystkim. Przykład: rząd Clementa Attlee wygrał wybory w 1945 r., tuż po wojnie, i stworzył NHS - służbę zdrowia opłacaną z podatków i bezpłatną dla pacjenta;
- The Conservative Party (Partia Konserwatywna, potocznie Tories; centroprawica, niebieski, drzewo) chce więcej wolnego rynku i mniej państwa. Przykład: rząd Margaret Thatcher w latach 80. sprzedawał państwowe przedsiębiorstwa prywatnym właścicielom (privatisation) i ograniczał wpływy związków zawodowych.
Pięć wydarzeń: od władzy króla do końca imperium
Pięć dat dzieli się na trzy grupy: dwie mówią o granicach władzy króla, jedna o przebudowie stolicy, dwie o miejscu Wielkiej Brytanii w świecie po II wojnie światowej.
Magna Carta (1215) i Act of Supremacy (1534) zaczynają się podobnie - od kłopotu władcy. King John potrzebował pieniędzy na przegrywane wojny, Henry VIII - unieważnienia małżeństwa. Skutki były jednak przeciwne. W 1215 r. baronowie ograniczyli króla prawem; choć spisali głównie własne przywileje, późniejsze pokolenia odczytały dokument jako zasadę dla wszystkich: nikt nie stoi ponad prawem. W 1534 r. król władzę poszerzył, przejmując zwierzchność nad Kościołem z rąk papieża, ale zrobił to ustawą parlamentu, a nie samym rozkazem. Wyznanie stało się odtąd w Anglii sprawą państwa, co widać w kolejnych zwrotach za Mary I i Elizabeth I.
The Great Fire of London (1666) wybuchł rok po wielkiej epidemii dżumy (the Great Plague). Wiadra z wodą nie wystarczały, więc burzono i wysadzano domy na drodze ognia, żeby odciąć mu pożywienie. Ofiar zanotowano bardzo niewiele, lecz dach nad głową straciły dziesiątki tysięcy londyńczyków. Trwałym skutkiem było nowe prawo budowlane: cegła i kamień zamiast drewna oraz szersze ulice.
The Suez Crisis (1956) i The Falklands War (1982) to dwie wyprawy wojskowe o odwrotnym finale. Nad Kanałem Sueskim wojska brytyjskie radziły sobie na polu walki, ale rząd przegrał politycznie: bez poparcia Stanów Zjednoczonych i pod naciskiem ONZ musiał się wycofać. W ciągu kilkunastu lat niepodległość uzyskała większość brytyjskich kolonii w Afryce, a więź z dawnymi posiadłościami podtrzymuje dobrowolna wspólnota państw - the Commonwealth. Na Falklandach chodziło już nie o imperium, lecz o obronę własnego terytorium, którego mieszkańcy chcieli pozostać Brytyjczykami. Flota przepłynęła około 13 tysięcy kilometrów i wygrała, a Margaret Thatcher rok później ponownie zwyciężyła w wyborach.
Notable Britons: pięć osób, pięć dziedzin
Pięcioro sławnych Brytyjczyków reprezentuje pięć dziedzin. Czworo urodziło się w XIX wieku, w epoce szybkiego rozwoju nauki i przemysłu, piąty tworzy współcześnie.
- Charles Robert Darwin (naturalist - przyrodnik) wyruszył w rejs jako dwudziestodwulatek, a dowody do swojej teorii zbierał potem przez ponad dwadzieścia lat. Dobór naturalny działa w trzech krokach: osobniki jednego gatunku różnią się między sobą, lepiej przystosowane częściej mają potomstwo, więc ich cechy z pokolenia na pokolenie stają się powszechne;
- Ada Lovelace (mathematician - matematyczka) dostrzegła, że maszyna Babbage'a wykona dowolny ciąg poleceń podanych na kartach perforowanych, a nie jedno działanie jak kalkulator. Maszyny nigdy nie ukończono, a działające komputery powstały dopiero około stu lat później;
- Emmeline Pankhurst (activist - działaczka) uznała, że spokojne petycje wcześniejszych działaczek nie przynoszą skutku, i wybrała głośny protest. W 1914 r., po wybuchu I wojny światowej, zawiesiła akcje, a praca kobiet w czasie wojny przyczyniła się do przyznania części z nich praw wyborczych w 1918 r.;
- Arthur Conan Doyle (writer - pisarz) wzorował Holmesa na swoim wykładowcy medycyny z Edinburgh, doktorze Josephie Bellu, który z drobnych szczegółów odgadywał zawód pacjenta. Znużony bohaterem uśmiercił go w jednym z opowiadań, lecz pod naciskiem czytelników przywrócił go do życia;
- Christopher Nolan (film director - reżyser) buduje filmy wokół czasu: w Memento część scen biegnie wstecz, w Inception sen mieści się w śnie, a Dunkirk splata trzy wątki o różnej długości - tydzień na plaży, dzień na morzu i godzinę w powietrzu.
W Londynie zostały po nich ślady: Darwin spoczywa w Westminster Abbey, tuż obok parlamentu stoi pomnik Emmeline Pankhurst, a przy Baker Street działa muzeum Sherlocka Holmesa.
Przykład
Sławną osobę przedstawisz po angielsku według wzoru: Ada Lovelace was a mathematician who wrote the first computer program.
Londyn: od Tower do Kensington Gardens
Cztery miejsca układają się w spacer ze wschodu na zachód. Zaczyna się on w City of London, najstarszej części miasta. Tower of London stoi tuż przy jej wschodniej granicy, nad samą Tamizą: William the Conqueror wzniósł tę twierdzę, żeby panować nad zdobytym miastem i rzeką. Jej dzieje splatają się z Act of Supremacy - więziono tu Thomasa More'a, a w 1536 r. ścięto Annę Boleyn, dla której Henry VIII zerwał z Rzymem. Niedaleko, bliżej London Bridge, stoi The Monument; pożar z 1666 r., który upamiętnia, do samej Tower nie dotarł.
Parki królewskie (Royal Parks) leżą kilka kilometrów dalej na zachód, w pobliżu królewskich pałaców. Hyde Park i Kensington Gardens tworzą jeden zielony obszar przedzielony drogą West Carriage Drive. Wspólne jest nawet jezioro: w Kensington Gardens nazywa się the Long Water, a za mostem, w Hyde Park - the Serpentine. Inne Royal Parks to m.in. St James's Park, The Regent's Park, Greenwich Park i Richmond Park.
Oba parki przeszły tę samą drogę: od prywatnej własności króla do miejsca dla wszystkich. Hyde Park stał się przy tym sceną życia publicznego. W 1851 r. przyjął the Great Exhibition, pokaz przemysłu i wynalazków z całego świata, przygotowany pod kierunkiem księcia Alberta. Od 1872 r. wolno tu publicznie przemawiać (Speaker's Corner), a w 1908 r. odbył się w parku wielki wiec sufrażystek. Od 2004 r. przy wschodniej granicy parku stoi Animals in War memorial, pomnik zwierząt służących na wojnach.
Kensington Gardens są bardziej kameralne - to ogród przy pałacu. Albert Memorial nawiązuje do sąsiedniego parku: złocona postać księcia trzyma katalog Wielkiej Wystawy, a za dochody z niej kupiono ziemię pod pobliską dzielnicę muzeów. Peter Pan statue stoi tam, gdzie zaczęła się sama opowieść: J.M. Barrie mieszkał obok parku i na spacerach poznał tu chłopców, dla których wymyślił Piotrusia Pana.
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
12 fiszek uczy się 6
18 fiszek
12 fiszek uczy się 2
32 fiszki uczy się 3
30 fiszek uczy się 3
30 fiszek uczy się 9
