Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego (śląskie) - nauka o języku

1.Wypowiedzenia oznajmujące, pytające i rozkazujące

Wypowiedzenie to wypowiedź, która przekazuje zamkniętą myśl - może nim być zdanie albo równoważnik zdania. Ze względu na cel wyróżniamy trzy rodzaje. Oznajmujące informuje o czymś i kończy się kropką (Jutro jedziemy nad morze.). Pytające wyraża pytanie i kończy się znakiem zapytania; często zaczyna się od partykuły czy albo zaimka pytającego (Kiedy wrócisz?). Rozkazujące wyraża polecenie, prośbę lub zakaz i kończy się wykrzyknikiem albo kropką (Zamknij okno!). Każde z nich może być wykrzyknikowe, gdy wyraża silne uczucia (Jak tu pięknie!).

2.Zdanie a równoważnik zdania

Zdanie to wypowiedzenie z orzeczeniem - najczęściej osobową formą czasownika (Kot śpi na kanapie.). Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, a mimo to w danej sytuacji przekazuje pełną informację: Cisza! Do tablicy. Uwaga, zły pies. Pożar! Równoważnik zwykle da się zamienić na zdanie, dopisując czasownik: Do tablicy. → Idź do tablicy. Równoważniki często spotyka się w tytułach, napisach, ogłoszeniach i w żywej rozmowie. Wypowiedzenie z formą na -no, -to (Zamknięto sklep.) jest zdaniem, bo ta forma pełni funkcję orzeczenia.

3.Zdanie pojedyncze rozwinięte i nierozwinięte, zdanie złożone

Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie. Nierozwinięte składa się tylko z podmiotu i orzeczenia (Ptaki śpiewają.) albo z samego orzeczenia (Czytam.). Rozwinięte ma oprócz nich co najmniej jedną część określającą: przydawkę, dopełnienie lub okolicznik (Małe ptaki śpiewają w ogrodzie.). Zdanie złożone składa się z co najmniej dwóch zdań składowych (Ptaki śpiewają, a my słuchamy.). Liczba zdań składowych zwykle jest równa liczbie orzeczeń, dlatego analizę zdania zaczynamy od odszukania orzeczeń.

4.Zdanie bezpodmiotowe

Zdanie bezpodmiotowe ma orzeczenie, ale nie ma podmiotu i nie da się go dopowiedzieć. Takie zdania tworzą m.in.: czasowniki nazywające zjawiska przyrody (Grzmi. Mży. Świta.), nieosobowe formy czasownika na -no, -to (Otwarto nowy sklep.), konstrukcje z się (Mówi się o tym w szkole.), wyrazy trzeba, można, warto, należy z bezokolicznikiem (Trzeba się uczyć.) oraz wyrażenia typu Jest zimno. Nie myl ich ze zdaniami z podmiotem domyślnym (Czytam.), w których wykonawcę wskazuje forma czasownika.

5.Podmiot gramatyczny, logiczny, szeregowy i domyślny

Podmiot to część zdania, o której orzeczenie coś mówi; często nazywa wykonawcę czynności. Podmiot gramatyczny stoi w mianowniku i odpowiada na pytania kto? co? (Pies szczeka.). Podmiot logiczny stoi w dopełniaczu, zwykle w zdaniach z wyrażeniami nie ma, nie było, zabrakło (Nie ma Tomka w domu. Zabrakło chleba.). Podmiot szeregowy tworzą co najmniej dwa równorzędne wyrazy (Ola i Tomek grają w szachy.). Podmiot domyślny nie jest wyrażony słowem - wskazuje go forma orzeczenia (Czytam. - ja; Poszliście. - wy).

6.Orzeczenie czasownikowe i imienne

Orzeczenie mówi, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo jaki jest. Orzeczenie czasownikowe tworzy czasownik w formie osobowej, także złożonej (Dziecko śpi. Będę czytać.); orzeczeniem bywa też forma na -no, -to (Otwarto szkołę.). Orzeczenie imienne składa się z łącznika - osobowej formy czasownika być, zostać, stać się - i orzecznika, zwykle rzeczownika, przymiotnika, liczebnika lub zaimka (Mój brat jest lekarzem. Dzień był pogodny. Ola została kapitanem drużyny.).

7.Przydawka

Przydawka określa rzeczownik (albo wyraz użyty w roli rzeczownika) i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? z czego? z czym? Wyraża ją najczęściej przymiotnik (zielony liść), ale także liczebnik (drugi dzień), zaimek (mój pies), rzeczownik (dom ojca, kubek z porcelany) i imiesłów przymiotnikowy (śpiewający ptak). Przydawka może określać każdy rzeczownik w zdaniu - podmiot, dopełnienie, okolicznik albo orzecznik. Na wykresie zdania zapisujemy ją pod wyrazem, który określa.

8.Dopełnienie

Dopełnienie określa orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych (poza mianownikiem i wołaczem): kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym? Wyraża je najczęściej rzeczownik lub zaimek, czasem bezokolicznik: Czytam książkę. Pomagam mu. Rozmawiamy o filmie. Lubię pływać. W zdaniu przeczącym dopełnienie w bierniku zamienia się w dopełniacz: Czytam książkę. → Nie czytam książki. Po przekształceniu zdania na stronę bierną dopełnienie bliższe (najczęściej w bierniku) staje się podmiotem.

9.Okolicznik i jego rodzaje

Okolicznik określa najczęściej orzeczenie i podaje okoliczności czynności. Rodzaje: miejsca (gdzie? skąd? dokąd? - w lesie), czasu (kiedy? jak długo? - wczoraj), sposobu (jak? w jaki sposób? - szybko), celu (po co? w jakim celu? - po chleb), przyczyny (dlaczego? z jakiego powodu? - ze strachu), warunku (pod jakim warunkiem? - w razie deszczu), przyzwolenia (mimo czego? - mimo zmęczenia) oraz miary i stopnia (ile? jak bardzo? - bardzo, dwa razy). Wyraża go najczęściej przysłówek albo wyrażenie przyimkowe.

10.Zdanie złożone współrzędnie: łączne, rozłączne, przeciwstawne, wynikowe

Zdania składowe są równorzędne - żadne nie określa drugiego, a na wykresie stoją obok siebie. Łączne: czynności dzieją się razem lub po kolei (i, oraz, a także; Padało i wiało.). Rozłączne: trzeba wybrać jedną możliwość (albo, lub, bądź, czy; Zostaniesz albo pójdziesz.). Przeciwstawne: treści się sobie przeciwstawiają (ale, lecz, jednak, natomiast; Chciał iść, ale padało.). Wynikowe: drugie zdanie wynika z pierwszego (więc, zatem, toteż, dlatego; Padało, więc zostaliśmy.). Przecinek stawiamy przed ale, lecz, więc, zatem; przed pojedynczym i, oraz, albo, lub zwykle go nie stawiamy.

11.Zdanie złożone podrzędnie: podmiotowe i orzecznikowe

Składa się ze zdania nadrzędnego i podrzędnego, które je określa - zastępuje jedną z jego części zdania. Rodzaj podrzędnego ustalamy pytaniem zadanym od nadrzędnego. Podrzędne zaczyna się zwykle od spójnika (że, żeby, bo, jeśli) albo zaimka (kto, co, który, gdzie, kiedy) i oddzielamy je przecinkiem. Zdanie podmiotowe zastępuje podmiot i odpowiada na pytanie kto? co? (Kto pyta, nie błądzi.). Zdanie orzecznikowe zastępuje orzecznik - w nadrzędnym zostaje łącznik z zaimkiem typu taki, tym (Był taki, jakim go zapamiętałam.).

12.Zdanie podrzędne przydawkowe i dopełnieniowe

Zdanie przydawkowe określa rzeczownik ze zdania nadrzędnego, tak jak przydawka, i odpowiada na pytania jaki? który? czyj? Zwykle zaczyna się od zaimka który, jaki, czyj, gdzie (Mam książkę, którą dostałem od babci. - jaką książkę?). Zdanie dopełnieniowe zastępuje dopełnienie i odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? co? o czym? (Wiem, że przyjdziesz. - co wiem? Myślę o tym, co powiedziałaś. - o czym myślę?). Gdy w nadrzędnym stoi zaimek (o tym, tego), podrzędne rozwija jego treść.

13.Zdanie podrzędne okolicznikowe

Zastępuje okolicznik i określa orzeczenie zdania nadrzędnego. Rodzaje: miejsca (gdzie? - Usiadł tam, gdzie było cicho.), czasu (kiedy? - Gdy wrócisz, zjemy obiad.), sposobu (jak? - Zrobił tak, jak radziła mama.), celu (po co? - Wyszedł, żeby kupić chleb.), przyczyny (dlaczego? - Zmarzł, bo zapomniał kurtki.), warunku (pod jakim warunkiem? - Jeśli będzie ładnie, pojedziemy nad jezioro.), przyzwolenia (mimo czego? - Choć padało, poszliśmy na spacer.) oraz miary i stopnia (jak bardzo? w jakim stopniu?).

14.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne części mowy zmieniają formę. Czasownik odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i rodzaje (koniugacja). Rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek odmieniają się przez przypadki (deklinacja). Nieodmienne części mowy mają jedną formę: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik. Wiele przysłówków się stopniuje (szybko - szybciej), choć się nie odmienia. Wśród odmiennych części mowy zdarzają się wyrazy nieodmienne: rzeczownik kakao, przymiotnik khaki, zaimki tu, tam, gdzie.

15.Funkcje składniowe części mowy

Rzeczownik i zaimek rzeczowny są zwykle podmiotem lub dopełnieniem, ale mogą też być przydawką (dom ojca), okolicznikiem (w lesie) albo orzecznikiem (Brat jest lekarzem.). Czasownik w formie osobowej jest orzeczeniem. Przymiotnik, liczebnik i zaimek przymiotny są zwykle przydawką, a z łącznikiem - orzecznikiem (Dom jest duży.). Przysłówek jest zwykle okolicznikiem (Biegnie szybko.). Przyimek, spójnik i partykuła nie są samodzielnymi częściami zdania: przyimek tworzy wyrażenie przyimkowe, spójnik łączy wyrazy i zdania, partykuła nadaje odcień znaczeniowy (czy, nie, niech).

16.Przypadek, liczba i rodzaj gramatyczny

Przypadek to forma, w jakiej rzeczownik (a także przymiotnik, liczebnik, zaimek) występuje w zdaniu. Jest ich siedem: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?), biernik (kogo? co?), narzędnik (kim? czym?), miejscownik (o kim? o czym?), wołacz (o!). Liczba bywa pojedyncza lub mnoga. Rodzaj gramatyczny w liczbie pojedynczej: męski, żeński, nijaki; w liczbie mnogiej: męskoosobowy (ci studenci) i niemęskoosobowy (te studentki, te psy, te okna). Przymiotnik dopasowuje przypadek, liczbę i rodzaj do rzeczownika.

17.Osoba, czas, tryb i strona czasownika

Czasownik ma trzy osoby w dwóch liczbach: 1. ja, my; 2. ty, wy; 3. on, ona, ono, oni, one. Ma trzy czasy: przeszły (pisałem), teraźniejszy (piszę) i przyszły - prosty (napiszę) albo złożony (będę pisać). Ma trzy tryby: orzekający, przypuszczający i rozkazujący. Rozróżniamy stronę czynną (Ola pisze list.) i bierną (List jest pisany przez Olę.). Rodzaj czasownika widać m.in. w czasie przeszłym: pisał, pisała, pisało, pisali, pisały. Osobę i liczbę wskazuje końcówka, dlatego podmiot może być domyślny.

18.Stopniowanie przymiotników i przysłówków

Stopnie: równy, wyższy, najwyższy. Stopniowanie regularne (proste) tworzy formy przyrostkiem -szy lub -ejszy (u przysłówków -ej) i przedrostkiem naj-: miły - milszy - najmilszy, ładny - ładniejszy - najładniejszy, miło - milej - najmilej. W stopniowaniu nieregularnym stopień wyższy ma inny temat: dobry - lepszy, zły - gorszy, duży - większy, mały - mniejszy, dobrze - lepiej, źle - gorzej. Stopniowanie opisowe używa wyrazów bardziej, najbardziej: interesujący - bardziej interesujący. Nie łączymy sposobów (błąd: bardziej ładniejszy). Część przymiotników się nie stopniuje (drewniany).

19.Temat fleksyjny i końcówka

Końcówka to cząstka na końcu wyrazu odmiennego, która zmienia się w czasie odmiany i wskazuje formę: przypadek, liczbę, osobę. Temat fleksyjny to część wyrazu, która zostaje po odcięciu końcówki: kot-a, kot-u, kot-em - temat kot-. Końcówka zerowa to brak końcówki w formie, w której inne formy ją mają: kot (mianownik), żab (dopełniacz liczby mnogiej: tych żab). Gdy w temacie zachodzi oboczność, obok tematu zasadniczego pojawia się temat oboczny: ręk-a, ręc-e. Wyrazy nieodmienne nie mają końcówek.

20.Oboczności głosek

Oboczność to wymiana głosek w tym samym temacie podczas odmiany albo w wyrazach pokrewnych. Przykłady: ręka - ręce (k : c), noga - nodze (g : dz), stół - stole (ó : o, ł : l), las - w lesie (a : e, s : ś), ząb - zęby (ą : ę), góra - na górze (r : rz), mogę - może (g : ż). Oboczności pomagają w ortografii: piszemy ó, gdy wymienia się na o (stół - stoły, wróg - wrogowie), rz, gdy wymienia się na r (góra - górze), a ż, gdy wymienia się na g, h, z, s, ź (mogę - może, wozić - wożę).

21.Czasowniki dokonane i niedokonane (aspekt)

Aspekt to cecha czasownika, która mówi, czy czynność jest zakończona. Czasowniki dokonane nazywają czynność zakończoną (przeczytać, napisać, kupić); nie mają czasu teraźniejszego, a ich czas przyszły jest prosty (przeczytam). Czasowniki niedokonane nazywają czynność trwającą, powtarzaną lub niezakończoną (czytać, pisać, kupować); mają czas teraźniejszy (czytam) i przyszły złożony (będę czytać, będę czytał). Pary aspektowe tworzy się przedrostkiem (pisać - napisać), przyrostkiem (kupić - kupować) albo innym wyrazem (brać - wziąć, mówić - powiedzieć).

22.Nieosobowe formy czasownika

Formy nieosobowe nie wskazują osoby, która wykonuje czynność. Należą do nich: bezokolicznik (czytać, piec, móc - zakończony na -ć albo -c), formy zakończone na -no, -to (zrobiono, umyto, powiedziano), konstrukcje z się (mówi się, pracowało się) i imiesłowy. Formy na -no, -to to nieosobowe (bezosobowe) formy czasownika, które w zdaniu pełnią funkcję orzeczenia; mówią o czynności przeszłej bez wskazania wykonawcy (Otwarto nowy sklep.). Zdania z formami na -no, -to i z bezosobowym się to zdania bezpodmiotowe.

23.Tryb orzekający, przypuszczający i rozkazujący

Tryb orzekający informuje o czynnościach, które się dzieją, działy lub będą działy; ma trzy czasy (czytam, czytałem, będę czytać). Tryb przypuszczający wyraża czynność możliwą, warunkową albo życzenie (Pojechałbym nad morze.); tworzy się go od formy czasu przeszłego z cząstką -by i końcówką osobową (czytałbym, czytałabyś, czytaliby), które piszemy łącznie z czasownikiem. Tryb rozkazujący wyraża polecenie, prośbę, radę lub zakaz (czytaj, czytajmy, czytajcie); w 3. osobie tworzy się go z partykułą niech (niech czyta).

24.Strona czynna i bierna, przekształcanie stron

W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność (Kot złapał mysz.). W stronie biernej podmiot doznaje czynności (Mysz została złapana przez kota.). Stronę bierną tworzy się z osobowej formy czasownika być lub zostać i imiesłowu przymiotnikowego biernego. Przy przekształcaniu dopełnienie ze zdania czynnego staje się podmiotem, a dawny podmiot może zostać wyrażony konstrukcją z przez. Najczęściej przekształcamy dopełnienie w bierniku (budować dom → dom jest budowany), ale możliwe są też inne przypadki (kierować zespołem → zespół jest kierowany). Czasowniki przechodnie to takie, które mogą tworzyć stronę bierną.

25.Imiesłów przymiotnikowy czynny i bierny

Imiesłowy to formy czasownika, które mają też cechy przymiotnika lub przysłówka. Imiesłów przymiotnikowy czynny ma przyrostek -ący (czytający, śpiewający), tworzy się go od czasowników niedokonanych i określa kogoś lub coś, co wykonuje czynność (śpiewający ptak). Imiesłów przymiotnikowy bierny ma przyrostki -ny, -ony, -ty (czytany, zrobiony, umyty), tworzy się go zwykle od czasowników przechodnich i określa to, na co skierowana jest czynność (umyte okno). Oba odmieniają się jak przymiotniki; w zdaniu są zwykle przydawką, a bierny bywa też częścią orzeczenia w stronie biernej.

26.Imiesłów przysłówkowy współczesny i uprzedni

Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne i określają w zdaniu czynność orzeczenia. Imiesłów przysłówkowy współczesny ma przyrostek -ąc, tworzy się go od czasowników niedokonanych i nazywa czynność, która trwa w tym samym czasie co czynność orzeczenia (Czytając, słuchał muzyki.). Imiesłów przysłówkowy uprzedni ma przyrostek -łszy (po spółgłosce) albo -wszy (po samogłosce), tworzy się go zwykle od czasowników dokonanych i nazywa czynność wcześniejszą od czynności orzeczenia (Zjadłszy obiad, wyszedł. Przeczytawszy list, schował go do szuflady.).

27.Imiesłowowy równoważnik zdania i jego przekształcanie

To konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym, bez osobowej formy czasownika, będąca częścią wypowiedzenia złożonego. Oddzielamy ją przecinkiem. Poprawnie użyta ma tego samego wykonawcę co zdanie nadrzędne; błąd: Wracając ze szkoły, zaczął padać deszcz. Przekształcanie na zdanie podrzędne: imiesłów zamieniamy na osobową formę czasownika i dodajemy spójnik, np. Wracając ze szkoły, spotkałam Olę. → Kiedy wracałam ze szkoły, spotkałam Olę. Zjadłszy obiad, wyszedł. → Gdy zjadł obiad, wyszedł. I odwrotnie: zdanie podrzędne z tym samym wykonawcą często da się skrócić do równoważnika, jeśli zostaje zachowany sens i relacja czasowa.

28.Głoska, litera, sylaba

Głoska to najmniejsza część wyrazu, którą wymawiamy, a litera - znak, którym ją zapisujemy. Liczba liter i głosek bywa różna: dwuznaki (ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz) oznaczają jedną głoskę (szczyt - 6 liter, 4 głoski), a litera i po spółgłosce przed samogłoską zwykle oznacza tylko miękkość (siano - 5 liter, 4 głoski). Sylaba to część wyrazu wymawiana jednym impulsem; jej ośrodkiem jest samogłoska, więc sylab jest zwykle tyle, ile samogłosek (na-u-czy-ciel - 4). Samogłoski bywają ustne (a, e, i, o, u, y) i nosowe (ą, ę).

29.Upodobnienia pod względem dźwięczności

Spółgłoski tworzą pary dźwięczna - bezdźwięczna: b-p, d-t, g-k, w-f, z-s, ż (rz)-sz, ź-ś, dz-c, dź-ć, dż-cz. Upodobnienie to zmiana dźwięczności głoski pod wpływem sąsiedniej - jedna z rozbieżności między mową a pismem. Upodobnienie wsteczne: głoska upodabnia się do następnej, np. łódka [łutka], ławka [łafka], prośba [proźba]. Upodobnienie postępowe: głoska upodabnia się do poprzedniej, np. kwiat [kfiat], trzy [tszy], przy [pszy]. Pisownię sprawdzamy formą, w której po głosce stoi samogłoska: ławka - ławeczka, prośba - prosić.

30.Utrata dźwięczności w wygłosie, uproszczenia grup spółgłoskowych

Wygłos to koniec wyrazu. Spółgłoska dźwięczna w wygłosie traci dźwięczność, czyli brzmi jak bezdźwięczna: chleb [chlep], wóz [wus], nóż [nusz]; pisownię sprawdzamy inną formą: chleba, wozy, noże. Uproszczenie grupy spółgłoskowej polega na tym, że w zbitce kilku spółgłosek jedna nie jest wymawiana: jabłko [japko], mógł [muk]. Inne rozbieżności między mową a pismem: ó i u, rz i ż, ch i h zwykle zapisują te same głoski, a ą, ę przed p, b wymawiamy jak om, em (dąb [domp], zęby [zemby]).

31.Rodzina wyrazów, rdzeń, wyraz podstawowy i pochodny

Wyraz pochodny powstaje od innego wyrazu - podstawowego: dom → domek, pływać → pływak. Rodzina wyrazów to wszystkie wyrazy pokrewne, czyli mające wspólne pochodzenie, pokrewne znaczenie i wspólną cząstkę - rdzeń: las, lasek, leśny, leśnik, leśniczy, zalesić. Rdzeń to najmniejsza wspólna część wszystkich wyrazów rodziny; mogą w nim zachodzić oboczności (las- / les- / leś-). Wyrazy podobnie brzmiące nie zawsze należą do jednej rodziny - liczy się związek znaczeniowy.

32.Podstawa słowotwórcza, temat słowotwórczy, formant i jego funkcje

Podstawa słowotwórcza to wyraz, od którego utworzono wyraz pochodny. Wyraz pochodny dzieli się na temat słowotwórczy (część wspólna z podstawą) i formant, który tworzy nowy wyraz. Formant bywa przedrostkiem (prze-pisać), przyrostkiem (pływ-ak), przedrostkiem i przyrostkiem naraz (bez-dom-ny) albo zerowy (podpis od podpisać). Funkcje formantów: tworzą nazwy wykonawców (kierow-ca od kierować), miejsc (czyt-elnia), narzędzi (otwier-acz), cech (dobr-oć), żeńskie odpowiedniki (aktor-ka), zdrobnienia i zgrubienia.

33.Zdrobnienia i zgrubienia

Zdrobnienia nazywają coś małego albo wyrażają czułość i sympatię. Tworzą je m.in. formanty -ek, -ik, -yk, -ka, -ko, -eczek: domek, koszyk, kluczyk, rączka, piórko. Mogą mieć dwa stopnie: dom - domek - domeczek. Zgrubienia nazywają coś dużego albo wyrażają niechęć, lekceważenie, czasem żartobliwy podziw. Tworzą je m.in. formanty -isko, -ysko, -sko: psisko, chłopisko, domisko, łapsko, babsko. Zdrobnienia i zgrubienia to wyrazy nacechowane emocjonalnie; w tekstach oficjalnych używa się ich rzadko.

34.Skróty

Skrót to skrócony zapis wyrazu lub wyrażenia, który czytamy w pełnym brzmieniu (np. czytamy: na przykład). Kropkę po skrócie stawiamy, gdy nie kończy się on ostatnią literą pełnego wyrazu: np., itd., ul., prof., godz., r. (rok). Kropki nie stawiamy, gdy skrót kończy się ostatnią literą wyrazu: dr (doktor), mgr (magister), nr (numer), wg (według). Bez kropki zapisujemy też skróty jednostek miary: kg, cm, km. Skrót różni się od skrótowca, który czytamy jak osobny wyraz.

35.Skrótowce: literowce, głoskowce, sylabowce, mieszane

Skrótowiec to wyraz utworzony z pierwszych liter, głosek lub sylab wyrazów nazwy; czytamy go jako całość i piszemy bez kropek. Literowiec czytamy nazwami liter: PKP [pe-ka-pe] - Polskie Koleje Państwowe. Głoskowiec czytamy jak zwykły wyraz: PAN [pan] - Polska Akademia Nauk, ZUS [zus]. Sylabowiec powstaje z początkowych sylab wyrazów: Pafawag - Państwowa Fabryka Wagonów. Mieszany łączy litery i sylaby: PZMot [pe-zet-mot] - Polski Związek Motorowy. Skrótowce męskie zakończone w wymowie spółgłoską zwykle się odmieniają: ZUS-u, ZUS-em.

36.Wyrazy złożone: złożenia, zrosty, zestawienia

Wyrazy złożone powstają z połączenia co najmniej dwóch wyrazów. Złożenie ma człony połączone samogłoską łączącą (najczęściej -o-) i często przyrostkiem: długopis, wodospad, listonosz, gwiazdozbiór, biało-czerwony. Zrost to wyrazy, które zrosły się bez samogłoski łączącej, zwykle w takiej formie, w jakiej stały obok siebie w zdaniu: Wielkanoc, dobranoc, wiarygodny. Zestawienie to co najmniej dwa wyrazy pisane osobno, które razem nazywają jedną rzecz: maszyna do szycia, panna młoda, wieczne pióro.

37.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone i jego wykres

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone ma co najmniej trzy zdania składowe (lub równoważniki), połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby. Analiza: podkreśl orzeczenia, ponumeruj zdania składowe, ustal zdania nadrzędne i pytania. Na wykresie zdania współrzędne rysujemy obok siebie na jednym poziomie, a podrzędne - poziom niżej, pod zdaniem, które określają, i łączymy kreską z pytaniem. Przykład: Kupiłam książkę (1), o której mówiłaś (2), i od razu zaczęłam ją czytać (3). Zdania 1 i 3 są współrzędne łączne, a 2 to podrzędne przydawkowe zdania 1.

38.Mowa zależna i niezależna, przekształcanie

Mowa niezależna przytacza czyjąś wypowiedź dosłownie: po dwukropku i w cudzysłowie (Ola powiedziała: „Jestem zmęczona”.) albo w dialogu, w którym wypowiedź postaci rozpoczyna myślnik. Mowa zależna przekazuje treść cudzej wypowiedzi w zdaniu podrzędnym, bez cudzysłowu: Ola powiedziała, że jest zmęczona. Przy przekształcaniu zwykle zmieniamy osobę czasownika i zaimki (jestem → jest, mój → jej), pytanie zamieniamy na zdanie z czy lub z zaimkiem pytającym (Zapytał, czy przyjdę.), a polecenie - na zdanie z żeby (Mama kazała, żebym posprzątał.).

39.Neologizmy: słowotwórcze, znaczeniowe, frazeologiczne

Neologizm to nowy wyraz, nowe znaczenie wyrazu albo nowe połączenie wyrazów. Neologizmy słowotwórcze to nowe wyrazy utworzone od istniejących za pomocą formantów, np. esemesować, blogować. Neologizmy znaczeniowe (semantyczne) to znane wyrazy, które zyskały nowe znaczenie: mysz (urządzenie do komputera), wirus (szkodliwy program), okno (w programie komputerowym). Neologizmy frazeologiczne to nowe stałe połączenia wyrazów o przenośnym znaczeniu. Funkcje: nazywanie nowych rzeczy i zjawisk, a w literaturze - tworzenie niezwykłego świata, wyrażanie emocji, zaskakiwanie i rozśmieszanie.

40.Błąd językowy i poprawne formy gramatyczne

Błąd językowy to odstępstwo od normy, którego nie uzasadnia sytuacja ani cel wypowiedzi. Norma wzorcowa obowiązuje w sytuacjach oficjalnych, a użytkowa dopuszcza niektóre formy potoczne. Błędy fleksyjne to niepoprawne formy gramatyczne (poszłem zamiast poszedłem, wziąść zamiast wziąć); składniowe - złe połączenie wyrazów w zdaniu (Wracając ze szkoły, zaczął padać deszcz.); leksykalne - wyraz w złym znaczeniu (adoptować strych zamiast adaptować); frazeologiczne - zniekształcony związek (w każdym bądź razie); są też błędy ortograficzne i interpunkcyjne.