Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego (śląskie) - lektury III stopnia

1.Sofokles i „Antygona” - tragedia antyczna

„Antygona” to tragedia grecka Sofoklesa, ateńskiego tragika z V w. p.n.e. Tragedia antyczna wyrosła z obrzędów ku czci boga Dionizosa; w Atenach wystawiano ją podczas świąt zwanych Dionizjami. Wszystkie role, także kobiece, grali mężczyźni w maskach, a obok aktorów występował chór. Sofoklesowi przypisuje się wprowadzenie na scenę trzeciego aktora. Według Arystotelesa tragedia, budząc w widzu litość i trwogę, prowadzi do katharsis, czyli oczyszczenia z tych uczuć.

2.Ród Labdakidów i fatum

Labdakidzi to tebański ród królewski, nad którym według mitu ciążyło fatum, czyli nieodwracalne przeznaczenie, przed którym człowiek nie ucieknie. Należał do niego Edyp: choć próbował uniknąć przepowiedni, nieświadomie zabił ojca Lajosa i poślubił własną matkę Jokastę. Mieli czworo dzieci: synów Eteoklesa i Polinejkesa oraz córki Antygonę i Ismenę. Nieszczęścia dotykają kolejne pokolenia rodu, a w „Antygonie” fatum spełnia się na dzieciach Edypa.

3.Polinejkes i Eteokles - bratobójcza walka o Teby

Synowie Edypa, Eteokles i Polinejkes, walczyli o władzę w Tebach, greckim mieście rządzonym przez ich ród. Polinejkes przyprowadził pod rodzinne miasto obce wojsko z Argos, a Eteokles bronił Teb. Bracia zginęli, zadając sobie nawzajem śmierć. Nowy władca, Kreon, kazał pochować Eteoklesa z honorami, a ciało Polinejkesa, uznanego za zdrajcę, który napadł na ojczyznę, zostawić bez pogrzebu na pastwę psów i ptaków. Od tego zakazu zaczyna się akcja „Antygony”.

4.Antygona - córka Edypa, która grzebie brata

Antygona, córka Edypa i narzeczona Hajmona, łamie zakaz Kreona: posypuje ziemią ciało brata Polinejkesa, czyli dokonuje symbolicznego pochówku. Uważa, że niepisane prawo bogów i obowiązek wobec rodziny stoją wyżej niż rozkaz władcy. Schwytana, nie wypiera się czynu i nie prosi o łaskę, choć wie, że grozi jej śmierć. Jest odważna, nieugięta i dumna. Kreon skazuje ją na zamurowanie żywcem w skalnej grocie, gdzie Antygona odbiera sobie życie.

5.Ismena - ostrożna siostra Antygony

Ismena, siostra Antygony, jest jej przeciwieństwem: łagodna, ostrożna i lękliwa. Odmawia pomocy przy pogrzebie Polinejkesa, bo boi się kary i uważa, że kobiety nie powinny sprzeciwiać się mężczyznom ani rozkazom władcy. Gdy Antygona zostaje schwytana, Ismena chce dzielić z nią winę i zginąć razem z nią, ale siostra ją odtrąca, bo Ismena nie brała udziału w czynie. Zestawienie sióstr to wyrazisty kontrast postaw: bezkompromisowej odwagi i uległej ostrożności.

6.Kreon - władca Teb i obrońca prawa państwa

Kreon, brat Jokasty i wuj Antygony, obejmuje władzę w Tebach po śmierci synów Edypa. Zakazuje grzebać Polinejkesa, bo chce ukarać zdrajcę i pokazać, że prawo państwa obowiązuje wszystkich, także jego krewnych. Dobro państwa i posłuszeństwo władzy stawia na pierwszym miejscu. Jest uparty i pyszny: nie słucha syna Hajmona, a wieszcza Tejrezjasza oskarża o przekupstwo. Ustępuje za późno i traci syna oraz żonę. Na końcu zostaje sam i uznaje swoją winę.

7.Hajmon - syn Kreona, narzeczony Antygony

Hajmon, syn Kreona i Eurydyki, jest narzeczonym Antygony. W rozmowie z ojcem najpierw okazuje mu szacunek, a potem przekonuje go, że mieszkańcy Teb współczują Antygonie i że mądry władca powinien słuchać rad innych. Kreon odrzuca jego argumenty i dochodzi do ostrej kłótni. Gdy Kreon przybywa do groty, zastaje syna przy martwej Antygonie; Hajmon odbiera sobie życie. Postać Hajmona pokazuje, że racja władcy nie jest jedyną racją w państwie.

8.Tejrezjasz - niewidomy wieszcz

Tejrezjasz to niewidomy wieszcz (wróżbita) z Teb, który odczytuje wolę bogów. Ostrzega Kreona, że bogowie się gniewają, bo ciało Polinejkesa leży niepogrzebane, a żywa Antygona została zamknięta w grobie. Kreon oskarża go o przekupstwo, a wtedy Tejrezjasz zapowiada nieszczęście w jego własnym domu. Przestraszony Kreon ustępuje, ale jest już za późno. Niewidomy wieszcz tworzy wyrazisty kontrast: nie widzi świata, ale widzi prawdę, której nie dostrzega władca.

9.Eurydyka i finał tragedii - samotność Kreona

Eurydyka to żona Kreona i matka Hajmona. Gdy posłaniec przynosi wieść o śmierci syna, odchodzi w milczeniu i odbiera sobie życie, obwiniając męża o nieszczęście. Finał „Antygony” jest dla Kreona katastrofą: w ciągu jednego dnia traci syna i żonę, a jego upór doprowadził też do śmierci Antygony. Kreon zostaje sam, złamany, i przyznaje, że to on zawinił. Tragiczny los spotyka więc nie tylko Antygonę, ale też władcę, który chciał bronić porządku.

10.Prawo boskie i prawo ludzkie (stanowione)

W „Antygonie” zderzają się dwa porządki. Prawo boskie to niepisane, odwieczne nakazy bogów, np. obowiązek pogrzebania zmarłego krewnego; Grecy wierzyli, że dusza niepogrzebanego nie zazna spokoju w krainie zmarłych. Broni go Antygona. Prawo ludzkie, czyli stanowione, to przepisy ustanowione przez władzę, np. zakaz Kreona, który ma chronić porządek w państwie i karać zdradę. Broni go Kreon. Tragedia stawia pytanie, czy rozkaz władcy może być ważniejszy niż sumienie i prawa boskie.

11.Konflikt tragiczny i wina tragiczna

Konflikt tragiczny to starcie dwóch równorzędnych racji, z których każda jest w jakimś sensie słuszna, a bohater nie ma dobrego wyjścia: każdy wybór prowadzi do klęski. Antygona musi złamać albo prawo bogów, albo rozkaz władcy; Kreon może ustąpić i osłabić swoją władzę albo trwać przy zakazie i obrazić bogów. Wina tragiczna (gr. hamartia) to błąd lub cecha bohatera, która ściąga na niego nieszczęście; u Kreona najczęściej wskazuje się pychę (hybris) i upór.

12.Chór i budowa tragedii antycznej

Chór to grupa śpiewaków - w „Antygonie” starcy tebańscy - która komentuje wydarzenia, ocenia bohaterów, wyraża uczucia i przestrogi; prowadzi go przodownik, czyli koryfeusz. Tragedia ma stałą budowę: prolog (scena przed wejściem chóru), parodos (pieśń wejścia chóru), epejsodiony (sceny dialogowe aktorów) przedzielone stasimonami (pieśniami chóru) oraz eksodos (część końcowa, wyjście chóru). Epejsodiony posuwają akcję naprzód, a stasimony ją komentują.

13.Jedność czasu, miejsca i akcji

Tragedia antyczna zwykle przestrzegała zasady trzech jedności. Jedność czasu: akcja trwa nie dłużej niż jedną dobę - w „Antygonie” wszystko rozgrywa się w ciągu jednego dnia. Jedność miejsca: akcja toczy się w jednym miejscu - przed pałacem królewskim w Tebach. Jedność akcji: utwór ma jeden wątek, bez wątków pobocznych. Drastycznych zdarzeń, np. śmierci bohaterów, zwykle nie pokazywano na scenie; widzowie dowiadywali się o nich z relacji posłańca.

14.Miguel de Cervantes i „Don Kichot z Manczy”

Miguel de Cervantes Saavedra to hiszpański pisarz z przełomu XVI i XVII w. Jego powieść „Don Kichot z Manczy” (pełny tytuł: „Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy”) ukazała się w dwóch częściach, w 1605 i 1615 r. Mancza (hiszp. La Mancha) to kraina w środkowej Hiszpanii. Powieść uważa się za jedno z najważniejszych dzieł literatury hiszpańskiej i za jedną z pierwszych powieści nowożytnych. Powstała jako parodia romansów rycerskich, ale stała się opowieścią o marzycielu, który chce żyć według ideałów.

15.Romans rycerski i błędny rycerz

Romans rycerski to gatunek narodzony w średniowieczu, opowiadający o przygodach idealnego rycerza: walczy z olbrzymami, smokami i czarnoksiężnikami, broni słabszych i służy ukochanej damie. W XVI w. takie romanse były w Hiszpanii bardzo popularne. Błędny rycerz to rycerz wędrowny, który przemierza świat w poszukiwaniu przygód, by naprawiać krzywdy i zdobywać sławę dla swojej damy. Przymiotnik „błędny” pochodzi od dawnego znaczenia słowa „błądzić”, czyli wędrować.

16.Don Kichot - zubożały szlachcic, który został błędnym rycerzem

Bohater to zubożały szlachcic z Manczy, który tak zaczytywał się w romansach rycerskich, że uwierzył w ich świat i postanowił sam zostać błędnym rycerzem. Przybiera imię Don Kichot z Manczy i na koniu Rosynancie, z giermkiem Sancho Pansą, rusza w świat, by bronić skrzywdzonych i zdobywać sławę dla damy serca, Dulcynei z Toboso. Zwyczajne rzeczy bierze za przygody z romansów. Na końcu powieści wraca do domu, odzyskuje rozsądek i umiera.

17.Sancho Pansa - giermek Don Kichota

Sancho Pansa to prosty, ubogi wieśniak, który zostaje giermkiem Don Kichota i towarzyszy mu w wędrówce. Jest praktyczny i trzeźwo patrzy na świat: myśli o jedzeniu, odpoczynku i nagrodzie za służbę, chętnie mówi przysłowiami. Widzi rzeczy takimi, jakie są - to on ostrzega, że rzekome olbrzymy są zwykłymi wiatrakami. Mimo to jest wiernym towarzyszem swojego pana. Para Don Kichot - Sancho Pansa to klasyczny przykład kontrastu idealisty i realisty.

18.Dulcynea z Toboso - dama serca Don Kichota

Dulcynea z Toboso to wyidealizowana dama serca Don Kichota - pod tym imieniem bohater wielbi wiejską dziewczynę Aldonzę Lorenzo. W romansach rycerskich błędny rycerz ma ukochaną damę, której ofiarowuje swoje zwycięstwa i w imię której walczy, więc bohater też ją sobie wybiera. W jego wyobraźni Dulcynea jest najpiękniejszą i najszlachetniejszą kobietą świata. Toboso to miejscowość w Manczy. Postać Dulcynei pokazuje, jak Don Kichot przenosi ideały wyczytane w książkach na rzeczywistość i jak bardzo jego świat jest wytworem marzeń.

19.Rosynant - koń Don Kichota

Rosynant to stary, wychudzony koń, czyli szkapa, na którym Don Kichot wyrusza na wyprawy. Bohater nadaje mu dźwięczne imię, bo uważa, że koń rycerza powinien nosić nazwę godną słynnych wierzchowców z romansów. W wyobraźni Don Kichota Rosynant jest wspaniałym rumakiem, w rzeczywistości to słaby, nędzny koń. Rozdźwięk między szkapą a wielkimi planami jeźdźca to jedno ze źródeł komizmu powieści i element parodii romansu rycerskiego.

20.Walka z wiatrakami

To najsłynniejsza przygoda Don Kichota: rycerz widzi na równinie wiatraki i bierze je za olbrzymów. Mimo ostrzeżeń Sancha Pansy, że to zwykłe wiatraki, szarżuje na nie z kopią, a obracające się skrzydło wiatraka strąca go razem z koniem. Porażkę tłumaczy sobie czarami złośliwego czarnoksiężnika. Od tej sceny pochodzi związek frazeologiczny „walczyć z wiatrakami”, czyli toczyć z góry przegraną walkę z urojonymi przeciwnikami albo przeszkodami nie do pokonania.

21.Parodia romansu rycerskiego

Parodia to utwór, który naśladuje inny utwór, gatunek lub styl, przesadnie wyolbrzymiając jego cechy, by je ośmieszyć. „Don Kichot” parodiuje romanse rycerskie: ma błędnego rycerza, damę serca, giermka i przygody, ale rycerz jest niemłodym, zubożałym szlachcicem, jego koń - szkapą, olbrzymy - wiatrakami, a czyny kończą się zwykle porażką i śmiesznością. Cervantes wyśmiewa w ten sposób naiwność i nieprawdopodobieństwo popularnych romansów.

22.Idealizm i realizm - Don Kichot i Sancho Pansa

Idealista kieruje się wzniosłymi ideałami i marzeniami, często nie licząc się z rzeczywistością; realista patrzy na świat trzeźwo, ocenia sytuację praktycznie i myśli o tym, co da się osiągnąć. Don Kichot jest idealistą: wierzy w rycerski honor, sprawiedliwość i służbę damie, a świat widzi przez pryzmat książek. Sancho Pansa jest realistą: dostrzega rzeczywistość taką, jaka jest. Powieść można odczytać jako pytanie, czy lepiej marzyć i narażać się na śmieszność, czy rozsądnie przystosować się do świata.

23.Donkiszoteria

Donkiszoteria to postawa człowieka, który z naiwnym zapałem walczy o szlachetne, ale nierealne cele, nie licząc się z rzeczywistością i własnymi możliwościami. Nazwa pochodzi od imienia bohatera Cervantesa, a takiego człowieka nazywa się donkiszotem. Słowo bywa używane z przekąsem (naiwny marzyciel, który się ośmiesza) albo z sympatią (szlachetny idealista, który nie rezygnuje z wartości). Donkiszoteria łączy szlachetność zamiarów z nieskutecznością działań.

24.Sławomir Mrożek, „W szufladzie” - opowiadanie ze zbioru „Słoń”

„W szufladzie” to opowiadanie Sławomira Mrożka ze zbioru „Słoń”, wydanego w 1957 r. Zbiór tworzą satyryczne i groteskowe opowiadania o absurdach życia w PRL, czyli w Polsce pod rządami komunistów. Satyra ośmiesza wady ludzi, instytucji i obyczajów. Groteska łączy elementy sprzeczne - komizm i grozę, realizm i nieprawdopodobieństwo - tak że świat wydaje się dziwny i niedorzeczny.

25.Marcin Szczygielski, „Teatr niewidzialnych dzieci”

„Teatr niewidzialnych dzieci” to powieść dla młodzieży Marcina Szczygielskiego, wydana w 2016 r. Jej narratorem jest dziesięcioletni Michał, wychowanek domu dziecka. Akcja rozgrywa się w latach 80. XX w., w czasach PRL. Ważną rolę w powieści odgrywa teatr tworzony przez dzieci. Gdy narratorem jest dziecko, świat przedstawiony poznajemy z jego perspektywy.

26.Konteksty interpretacyjne: biograficzny i historyczny

Kontekst interpretacyjny to wiedza spoza utworu, która pomaga go odczytać. Kontekst biograficzny to fakty z życia autora, np. Cervantes walczył w bitwie pod Lepanto (1571), gdzie został ranny w lewą rękę, a potem kilka lat spędził w niewoli w Algierze, więc znał los żołnierza i jeńca. Kontekst historyczny to wydarzenia i realia epoki, np. zbiór „Słoń” Mrożka odnosi się do absurdów życia w PRL, a w Hiszpanii czasów Cervantesa rycerze z romansów należeli już do przeszłości, choć romanse wciąż chętnie czytano.

27.Konteksty interpretacyjne: społeczny i filozoficzny

Kontekst społeczny to sytuacja grup ludzi, ich pozycja, relacje i obyczaje, np. miejsce kobiet w starożytnej Grecji - Ismena uważa, że kobiety nie powinny sprzeciwiać się mężczyznom - albo los zubożałej szlachty, do której należy Don Kichot. Kontekst filozoficzny to pytania o człowieka, dobro, prawo i sens życia, np. „Antygona” pyta, czy wolno złamać niesprawiedliwe prawo w imię sumienia. Interpretację wzbogacają też m.in. konteksty religijny, kulturowy i mitologiczny.

28.Kontrast

Kontrast to zestawienie przeciwieństw - postaci, postaw, sytuacji lub obrazów - które wyraźniej uwydatnia ich cechy. W „Antygonie” kontrastują siostry: odważna, nieugięta Antygona i ostrożna, lękliwa Ismena, a także Antygona i Kreon - racja sumienia i racja państwa. W „Don Kichocie” kontrast tworzą idealista Don Kichot i realista Sancho Pansa oraz wzniosłe wyobrażenia bohatera i zwyczajna rzeczywistość: olbrzymy okazują się wiatrakami, a rumak - szkapą.

29.Symbol

Symbol to przedmiot, postać, zdarzenie lub obraz, który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte, głębsze i wieloznaczne. Nie odczytuje się go w jeden sposób - jego sens zależy od kontekstu i odbiorcy. Na przykład wiatraki w „Don Kichocie” bywają odczytywane jako symbol urojonych wrogów albo rzeczywistości, z którą przegrywają marzyciele, a postać Antygony stała się symbolem wierności sumieniu i sprzeciwu wobec niesprawiedliwej władzy.

30.Alegoria

Alegoria to obraz, postać lub zdarzenie, które oprócz znaczenia dosłownego ma jedno, stałe i jednoznaczne znaczenie przenośne, ustalone przez tradycję. Przykłady: kobieta z wagą i przepaską na oczach to alegoria sprawiedliwości, szkielet z kosą - śmierci, a lis w bajkach - chytrości. W przeciwieństwie do symbolu alegorię odczytuje się w jeden, określony sposób. Sens alegoryczny mogą mieć całe utwory, np. bajki zwierzęce, w których zwierzęta przedstawiają ludzkie cechy.

31.Motyw literacki

Motyw literacki to element treści powracający w wielu utworach: sytuacja, postać, przedmiot, temat lub obraz, np. motyw wędrówki, buntu, miłości, wolności, szaleństwa. Ten sam motyw w różnych utworach może mieć różne znaczenia. W „Antygonie” ważne są m.in. motywy buntu wobec władzy, więzi rodzinnej i pogrzebu; w „Don Kichocie” - motywy wędrówki, rycerza, szaleńca-marzyciela i wierności ukochanej. Porównując motywy, łączymy teksty z różnych epok.

32.Tragizm

Tragizm to sytuacja człowieka, który znalazł się w położeniu bez dobrego wyjścia: każdy jego wybór prowadzi do klęski, cierpienia lub śmierci, a często rozstrzyga o tym los silniejszy od niego. Bohater tragiczny zwykle działa w imię ważnych wartości i właśnie przez to ponosi klęskę. Tragiczne są losy Antygony, która wybiera wierność bogom i bratu, wiedząc, że zginie, oraz Kreona, który broniąc porządku w państwie, traci najbliższych. Tragizm budzi w odbiorcy litość i trwogę.

33.Patos

Patos to podniosłość, powaga i wzniosłość wypowiedzi, postawy lub sytuacji, które budzą silne uczucia: wzruszenie, podziw, współczucie. Styl patetyczny jest uroczysty i pełen emocji; przesadny, sztuczny patos bywa śmieszny. Patos towarzyszy postawie Antygony gotowej oddać życie za wierność bogom i bratu. W „Don Kichocie” wzniosłe, rycerskie słowa i zamiary bohatera zderzają się ze zwyczajną rzeczywistością i zamiast wzruszać - śmieszą; patos staje się wtedy źródłem komizmu.

34.Ironia

Ironia to mówienie czegoś innego, często odwrotnego, niż się naprawdę myśli, tak by odbiorca wyczuł ukryty, kpiący sens, np. „Pięknie się spisałeś!” powiedziane do kogoś, kto wszystko zepsuł. Ironia ośmiesza, wyraża dystans i krytykę. Mówi się też o ironii losu, gdy zdarzenia układają się przewrotnie, wbrew zamiarom ludzi. W „Don Kichocie” narrator opowiada o przygodach bohatera z udawaną powagą, jak o czynach wielkiego rycerza, co tym mocniej ujawnia ich śmieszność.

35.Ironia tragiczna

Ironia tragiczna to sytuacja, w której widz wie więcej niż bohater: bohater działa w przekonaniu, że postępuje słusznie albo uniknie nieszczęścia, a w rzeczywistości sam przybliża swoją klęskę. Klasyczny przykład to Edyp z rodu Labdakidów: jako król Teb szuka zabójcy Lajosa, by ocalić miasto, i rzuca na niego klątwę, nie wiedząc, że to on sam zabił ojca. Ironia tragiczna wzmacnia napięcie i grozę, bo widz przewiduje katastrofę, której bohater nie dostrzega.

36.Absurd i groteska

Absurd to niedorzeczność: sytuacja, zachowanie lub reguła sprzeczna z logiką i zdrowym rozsądkiem. W literaturze absurd pokazuje świat rządzony bezsensownymi zasadami, którym ludzie się podporządkowują, jakby były czymś normalnym. Groteska łączy elementy sprzeczne: komizm i grozę, realizm i fantastykę, powagę i śmieszność. Po absurd i groteskę sięgał w swojej satyrze Sławomir Mrożek, ośmieszając niedorzeczności życia w PRL.

37.Mit i topos

Mit to dawna opowieść o bogach, herosach i początkach świata, która tłumaczyła ludziom rzeczywistość i wyznaczała wzorce postępowania; z mitów o rodzie Labdakidów czerpał Sofokles. Topos (gr. „miejsce”) to motyw szczególnie trwały, obecny w kulturze od starożytności lub od czasów Biblii i powracający w wielu epokach, np. świat jako teatr (theatrum mundi), życie jako wędrówka (homo viator), labirynt, arkadia. Każdy topos jest motywem, ale nie każdy motyw jest toposem.

38.Reinterpretacja

Reinterpretacja to nowe odczytanie znanego utworu, mitu, postaci lub motywu: twórca przenosi go w inne czasy lub okoliczności i nadaje mu nowy sens, czasem odmienny od pierwotnego. Przykładem jest „Antygona” Jeana Anouilha z 1944 r., w której starożytna historia służy pytaniom o postawę wobec władzy w czasach autora. Reinterpretacją może być też przedstawienie teatralne lub film. Postać Don Kichota bywa odczytywana raz jako śmieszny szaleniec, raz jako szlachetny idealista.

39.Motyw wolności: wolność wewnętrzna Antygony (odczytanie)

Wolność zewnętrzna to brak przymusu ze strony innych, np. władzy; wolność wewnętrzna to niezależność sumienia, myśli i wyboru, której nikt nie może odebrać. Antygonę można odczytać jako postać wolną wewnętrznie: choć władca grozi jej śmiercią, wybiera to, co uważa za słuszne. Ismena ulega strachowi, a Kreon bywa odczytywany jako więzień własnego uporu i pychy. Tak rozumianą wolność można łączyć z mottem za J. Hurnikiem: „Prawdziwa wolność jest pod przymkniętymi powiekami”.

40.Motyw wolności w „Don Kichocie” (odczytanie)

Don Kichota można odczytać jako człowieka, który wybiera wolność wyobraźni: nie godzi się na szarą rzeczywistość i żyje według własnych ideałów, choć świat się z niego śmieje. Ta wolność ma jednak granice - ciągle zderza się z rzeczywistością, a na końcu bohater odzyskuje rozsądek i porzuca marzenia. Sancho Pansa reprezentuje rozsądek, który chroni przed ośmieszeniem, ale też ogranicza marzenia. Motto „Prawdziwa wolność jest pod przymkniętymi powiekami” można odnieść do świata marzeń Don Kichota.