Małopolski Konkurs Języka Polskiego - pojęcia i nauka o języku

1.Epitet i porównanie

Epitet to wyraz (najczęściej przymiotnik), który określa rzeczownik i podkreśla cechę osoby, przedmiotu lub zjawiska, np. srebrny księżyc, mroźny poranek, poczciwy pies. Porównanie zestawia dwa przedmioty lub zjawiska na podstawie wspólnej cechy i łączy je wyrazami: jak, jakby, niby, niczym, podobny do, np. oczy niebieskie jak niebo, cichy jak myszka, biegł niczym wiatr. Funkcja obu środków: uplastyczniają obraz, pomagają czytelnikowi wyobrazić sobie opisywany świat i pokazują stosunek mówiącego do niego.

2.Przenośnia (metafora), uosobienie i ożywienie

Przenośnia (metafora) to połączenie wyrazów, które razem zyskują nowe, niedosłowne znaczenie, np. las rąk (wiele podniesionych rąk), ząb czasu. Uosobienie (personifikacja) nadaje zwierzętom, roślinom, przedmiotom lub zjawiskom cechy i zachowania ludzkie, np. Słońce uśmiechnęło się do nas, wiatr szeptał drzewom sekrety. Ożywienie (animizacja) nadaje rzeczom martwym cechy istot żywych, ale nie typowo ludzkie, np. wiatr wyje, strumyk biegnie. Uosobienie i ożywienie to odmiany przenośni; ożywiają opis i budują nastrój.

3.Onomatopeja, zdrobnienie i zgrubienie

Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy) naśladuje brzmieniem odgłos, który nazywa, np. szum, plusk, szelest, kukułka kuka, zegar tyka. Sprawia, że czytelnik niemal słyszy świat utworu. Zdrobnienie powstaje zwykle dzięki przyrostkom -ek, -ka, -ik, -uszek, -eńki i nazywa coś małego albo wyraża czułość: domek, rączka, stolik, kwiatuszek, maleńki. Zgrubienie (przyrostki -isko, -sko) nazywa coś dużego albo wyraża niechęć, lekceważenie lub żart: psisko, łapsko, chłopisko. Oba pokazują stosunek mówiącego do tego, o czym mówi.

4.Apostrofa i inwokacja

Apostrofa to bezpośredni, zwykle uroczysty zwrot do osoby, zwierzęcia, rzeczy, pojęcia lub bóstwa, często z wykrzyknikiem, np. O, morze! Jak ja za tobą tęsknię! Podkreśla emocje i wagę tematu, angażuje odbiorcę. Inwokacja to rozbudowana apostrofa rozpoczynająca utwór, zwłaszcza epopeję: zwrot do bóstwa, muzy albo innej ważnej wartości, często połączony z prośbą. Inwokacją otwiera się Pan Tadeusz Adama Mickiewicza: poeta zwraca się w niej do Litwy, swojej ojczyzny, i do Matki Boskiej.

5.Anafora, powtórzenie i wyliczenie

Powtórzenie to ponowne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu, które podkreśla ważną myśl lub emocje i nadaje tekstowi rytm, np. Czekam, czekam i czekam. Anafora to szczególny rodzaj powtórzenia: ten sam wyraz lub zwrot rozpoczyna kolejne wersy, zdania lub strofy, np. Kocham poranki. Kocham deszcz. Kocham ciszę. Wyliczenie (enumeracja) to wymienienie po kolei wielu elementów, zwykle po przecinku, np. Na straganie leżały jabłka, gruszki, śliwki i orzechy. Wyliczenie pokazuje bogactwo lub nagromadzenie, a anafora wzmacnia rytm i nastrój.

6.Antyteza, wykrzyknienie i pytanie retoryczne

Antyteza to zestawienie przeciwieństw w jednej wypowiedzi, które uwydatnia kontrast, np. Mały człowiek, wielkie serce; Dzień był jasny, a myśli czarne. Wykrzyknienie to wypowiedzenie zakończone wykrzyknikiem, wyrażające silne uczucia: zachwyt, radość, gniew, żal, np. Jak tu pięknie! Pytanie retoryczne to pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest oczywista; ma skłonić do refleksji lub mocno coś stwierdzić, np. Czy można zapomnieć o przyjacielu? Te środki wzmacniają emocje i pomagają przekonywać odbiorcę.

7.Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat i ich wyróżniki

Epika opowiada o zdarzeniach: mówi w niej narrator, jest fabuła i świat przedstawiony (czas, miejsce, bohaterowie), zwykle prozą, np. nowela, powieść, baśń. Liryka wyraża myśli, uczucia i przeżycia podmiotu lirycznego, fabuła jest nieobecna lub szczątkowa, zwykle wierszem, np. fraszka, tren. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: nie ma narratora, składa się z tekstu głównego (dialogi i monologi postaci) i didaskaliów (uwag autora o miejscu, wyglądzie i zachowaniu postaci); dzieli się na akty i sceny, np. komedia, tragedia.

8.Gatunki epiki: nowela, opowiadanie, powieść, epopeja

Gatunki literackie to odmiany utworów w obrębie rodzaju. Nowela to krótki utwór prozą o zwartej budowie: jeden wątek, niewielu bohaterów, wyraźny punkt kulminacyjny, często zaskakujące zakończenie, np. Latarnik Henryka Sienkiewicza. Opowiadanie jest krótkie, ale swobodniejsze w budowie, może mieć wątki poboczne. Powieść to obszerny utwór prozą z wieloma wątkami i bohaterami, np. Quo vadis Sienkiewicza (powieść historyczna). Epopeja to obszerny utwór, zwykle wierszem, ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń w dziejach narodu, np. Pan Tadeusz.

9.Gatunki liryki i dramatu: fraszka, pieśń, tren, komedia, tragedia

Fraszka to krótki, zwykle żartobliwy wiersz zakończony puentą, np. fraszki Jana Kochanowskiego. Pieśń to utwór liryczny o budowie stroficznej, często z refrenem, związany ze śpiewem; bywa patriotyczna, religijna lub refleksyjna. Tren to utwór żałobny, który opłakuje zmarłego i wychwala jego zalety, np. Treny Kochanowskiego po śmierci córki Urszuli. Komedia bawi, ośmiesza ludzkie wady i zwykle kończy się szczęśliwie, np. Zemsta Aleksandra Fredry. Tragedia ukazuje bohatera w konflikcie bez dobrego wyjścia, zwykle zakończonym klęską lub śmiercią, np. Balladyna Juliusza Słowackiego.

10.Baśń, legenda i ballada

Baśń to utwór epicki pełen fantastyki (czary, magiczne przedmioty, istoty nadprzyrodzone), rozgrywający się w nieokreślonym czasie i miejscu; dobro zwykle zwycięża, a zło zostaje ukarane, np. baśnie braci Grimm. Legenda to dawna opowieść przekazywana ustnie, związana z konkretnym miejscem, postacią lub wydarzeniem, łącząca fakty z fantastyką; często wyjaśnia pochodzenie nazwy, np. legenda o Warsie i Sawie. Ballada łączy cechy epiki (fabuła), liryki (wiersz, emocje) i dramatu (dialogi); ma nastrój tajemnicy i elementy ludowe, np. Świtezianka Adama Mickiewicza.

11.Mit i opowieść biblijna: funkcje w kulturze

Mit to opowieść o bogach, herosach i początkach świata. Dla dawnych ludzi wyjaśniał pochodzenie świata, człowieka i zjawisk przyrody oraz uczył, jak postępować. Opowieści biblijne, np. o stworzeniu świata, i przypowieści (krótkie opowieści o ukrytym sensie moralnym, np. o miłosiernym Samarytaninie) przekazują prawdy wiary i wartości. Funkcje w kulturze: są wspólnym źródłem symboli, postaci i wzorców dla literatury, malarstwa i filmu, a w języku zostawiły frazeologizmy, np. syzyfowa praca, puszka Pandory (z mitów), wieża Babel, zakazany owoc (z Biblii).

12.Symbol i alegoria

Symbol to przedmiot, postać lub zjawisko, które oprócz znaczenia dosłownego mają głębsze, wieloznaczne sensy, odczytywane różnie w zależności od kontekstu, np. droga może oznaczać życie, wybór lub dojrzewanie, a światło - nadzieję, prawdę lub dobro. Alegoria to obraz, postać lub przedmiot o jednym, ustalonym przez tradycję znaczeniu, łatwym do odczytania: lis oznacza chytrość, lew - władzę i siłę, kobieta z zawiązanymi oczami i wagą - sprawiedliwość. Alegorie często pojawiają się w bajkach, gdzie zwierzęta przedstawiają ludzkie cechy.

13.Ironia i komizm

Ironia to wypowiedź, której prawdziwy sens jest przeciwny do dosłownego: mówiący udaje pochwałę lub aprobatę, a naprawdę kpi lub krytykuje, np. słowa „Pięknie się spisałeś!” do kogoś, kto wszystko zepsuł. Rozpoznajemy ją z kontekstu i tonu. Komizm to wszystko, co w utworze śmieszy. Komizm sytuacyjny wynika z zabawnych zdarzeń, pomyłek i nieporozumień, komizm słowny - z gry słów, przejęzyczeń i powiedzonek, komizm postaci - z cech i zachowań bohatera. Komizm bawi, ale też ośmiesza wady i skłania do refleksji.

14.Stylizacja: archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja, stylizacja biblijna

Stylizacja to celowe naśladowanie w tekście cech innego stylu: języka dawnego, gwary, mowy potocznej lub Biblii, by oddać klimat epoki, środowisko albo sposób mówienia postaci. Archaizacja wprowadza archaizmy, np. waćpan, białogłowa, azali, i nadaje tekstowi dawny koloryt. Dialektyzacja wprowadza słowa i formy gwarowe, np. by oddać mowę mieszkańców wsi z danego regionu. Kolokwializacja naśladuje swobodny, potoczny język rozmów. Stylizacja biblijna naśladuje język Biblii: uroczyste słownictwo, zdania rozpoczynane spójnikiem i, dawne formy wyrazów.

15.Narrator i rodzaje narracji

Narrator to opowiadacz w utworze epickim, wymyślony przez autora; nie należy go utożsamiać z pisarzem. W narracji pierwszoosobowej narrator jest zwykle bohaterem lub świadkiem zdarzeń i mówi o sobie w 1. osobie (byłem, zobaczyłam); zna zwykle tylko to, czego sam doświadczył, a jego relacja jest subiektywna. W narracji trzecioosobowej narrator stoi poza światem przedstawionym i opowiada w 3. osobie (szedł, pomyślała); często jest wszechwiedzący: zna myśli bohaterów, ich przeszłość i przyszłość. Narrator może też komentować zdarzenia i oceniać postacie.

16.Podmiot liryczny (osoba mówiąca) i adresat liryczny

Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu, która wyraża myśli, uczucia i przeżycia; nie utożsamiamy jej z poetą, nawet jeśli przypomina autora. Gdy podmiot ujawnia się w formach 1. osoby (ja, my, czuję, pamiętam), mówimy o liryce bezpośredniej. Gdy głównie opisuje świat lub sytuację, nie mówiąc wprost o sobie, to liryka pośrednia (np. opisowa). Gdy zwraca się wprost do kogoś (ty, wy, apostrofy), to liryka zwrotu do adresata. Adresat liryczny to osoba lub rzecz, do której podmiot się zwraca.

17.Wers, długość wersów, rytm i układ stroficzny

Wers to pojedyncza linijka wiersza. Długość wersów mierzymy liczbą sylab: gdy wersy mają po 8 sylab, mówimy o ośmiozgłoskowcu, po 13 sylab - o trzynastozgłoskowcu (np. Pan Tadeusz). Rytm to regularne powtarzanie się w wierszu podobnych elementów: równej liczby sylab, akcentów, średniówki (stałej przerwy w dłuższym wersie) i rymów. Strofa (zwrotka) to grupa wersów oddzielona odstępem; układ stroficzny mówi, z ilu wersów składają się strofy, np. dwuwiersz, czterowiersz. Wiersz bez strof to wiersz ciągły, bez rymów, ale z regularnym rytmem - biały, bez regularnego rytmu i stałej długości wersów - wolny.

18.Rymy dokładne i niedokładne; układ rymów: parzysty, krzyżowy (przeplatany), okalający

Rym to współbrzmienie zakończeń wyrazów, zwykle na końcach wersów. W rymie dokładnym głoski od ostatniej akcentowanej samogłoski brzmią tak samo: kotek - płotek, góra - chmura. W rymie niedokładnym brzmienie jest tylko podobne, np. zgadzają się samogłoski, a różnią spółgłoski: noga - woda. Układ rymów zapisujemy literami: parzysty aabb (rymują się sąsiednie wersy: 1. z 2., 3. z 4.), krzyżowy, czyli przeplatany, abab (1. z 3., 2. z 4.), okalający abba (1. z 4., 2. z 3.).

19.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne: czasownik (czynność lub stan: biegnie, śpi), rzeczownik (nazwy osób, rzeczy, zjawisk, uczuć: dom, radość), przymiotnik (cecha: zielony), liczebnik (liczba lub kolejność: pięć, piąty), zaimek (zastępuje inne części mowy: on, taki; część zaimków się nie odmienia, np. tam, tak). Nieodmienne: przysłówek (jak? gdzie? kiedy?: szybko, wczoraj), przyimek (łączy się z rzeczownikiem: w, na, przez), spójnik (łączy wyrazy i zdania: i, ale, że, bo), partykuła (nadaje odcień znaczeniowy: niech, nie, chyba, -by), wykrzyknik (uczucia, odgłosy: ach, hej).

20.Części zdania, zdanie i równoważnik zdania

Zdanie to wypowiedzenie z orzeczeniem, np. Ola czyta. Zamknięto sklep. Orzeczenie to zwykle osobowa forma czasownika (co robi? co się z nim dzieje?), a podmiot to najczęściej wykonawca czynności (kto? co?). Przydawka określa rzeczownik (jaki? czyj? który?): mądra Ola. Dopełnienie uzupełnia czasownik (kogo? czego? co?): czyta książkę. Okolicznik mówi o okolicznościach (gdzie? kiedy? jak? dlaczego?): czyta wieczorem. Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, ale pełni funkcję zdania: Cisza! Do domu. Zakaz wjazdu. Wypowiedzenie złożone ma zwykle tyle zdań składowych, ile orzeczeń.

21.Imiesłów przymiotnikowy czynny i bierny

Imiesłowy to formy czasownika, które mają też cechy przymiotnika lub przysłówka. Imiesłów przymiotnikowy odmienia się jak przymiotnik (przez przypadki, liczby i rodzaje) i określa rzeczownik. Czynny tworzymy przyrostkiem -ący (-ąca, -ące) od czasowników niedokonanych: czytający, śpiewająca, piszące; nazywa tego, kto wykonuje czynność. Bierny tworzymy przyrostkami -ny, -ony, -ty, zwykle od czasowników przechodnich: czytany, napisana, zrobione, umyty; nazywa to, na czym czynność jest wykonywana. Służy do budowania strony biernej: List został napisany.

22.Imiesłów przysłówkowy współczesny i uprzedni

Imiesłów przysłówkowy nie odmienia się (jak przysłówek) i nazywa czynność towarzyszącą czynności orzeczenia. Współczesny tworzymy przyrostkiem -c (zakończenie -ąc) od czasowników niedokonanych: czytając, śpiewając, idąc; oznacza czynność równoczesną z orzeczeniem: Idąc do szkoły, spotkałem kolegę. Uprzedni tworzymy, zwykle od czasowników dokonanych, przyrostkiem -wszy po samogłosce (napisawszy, przeczytawszy) lub -łszy po spółgłosce (zjadłszy, przyniósłszy); oznacza czynność wcześniejszą: Zjadłszy obiad, wyszedł na spacer.

23.Imiesłowowy równoważnik zdania

Imiesłowowy równoważnik zdania to wypowiedzenie z imiesłowem przysłówkowym zamiast orzeczenia; w zdaniu złożonym zastępuje zdanie podrzędne i oddzielamy go przecinkiem, np. Wróciwszy do domu, zjadłem kolację. Można go zamienić na zdanie złożone: Kiedy wróciłem do domu, zjadłem kolację. I odwrotnie: zdanie Gdy czytam, słucham muzyki zmieniamy w: Czytając, słucham muzyki. Warunek poprawności: czynność imiesłowu i czynność orzeczenia wykonuje ten sam podmiot. Błąd: Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek (to nie dzwonek wchodził).

24.Osobowe i bezosobowe formy czasownika; strona czynna i bierna

Formy osobowe czasownika wskazują osobę i liczbę wykonawcy, a w czasie przeszłym także rodzaj: czytam, czytasz, czytała, czytaliśmy. Formy bezosobowe zakończone na -no, -to (czytano, umyto, zbudowano) oraz konstrukcje z się (mówi się, czyta się) nie wskazują wykonawcy; używamy ich, gdy jest nieznany, nieważny albo chcemy go pominąć: Zbudowano nowy most. Do form nieosobowych należą też bezokolicznik i imiesłowy. Strona czynna: podmiot wykonuje czynność (Uczeń napisał list); strona bierna: podmiot jej doznaje (List został napisany przez ucznia).

25.Mowa niezależna i mowa zależna

Mowa niezależna przytacza cudzą wypowiedź dosłownie: po dwukropku w cudzysłowie, np. Mama powiedziała: „Wróć przed zmrokiem”, albo w dialogu, w którym każdą kwestię zaczynamy od nowej linii od myślnika. Mowa zależna przekazuje treść wypowiedzi własnymi słowami, w zdaniu podrzędnym po spójniku że, żeby, czy: Mama powiedziała, żebym wrócił przed zmrokiem. Przy przekształcaniu zwykle zmieniamy osobę czasownika i zaimki, usuwamy cudzysłów i dwukropek, a wykrzyknienia i zwroty do rozmówcy przekształcamy lub pomijamy.

26.Wyraz podstawowy i pochodny; temat słowotwórczy i formant

Wyraz pochodny powstał od wyrazu podstawowego; jego znaczenie wyjaśnia definicja słowotwórcza, np. pisarz to ten, kto pisze (od pisać). Wyraz pochodny dzielimy na temat słowotwórczy, czyli część wspólną z wyrazem podstawowym (pis-), i formant, czyli cząstkę tworzącą nowy wyraz (-arz). Rodzaje formantów: przyrostkowy (dom-ek), przedrostkowy (do-pisać), przedrostkowo-przyrostkowy (bez-dom-ny), zerowy (bieg od biegać). Formanty nadają znaczenie, np. -arz, -nik tworzą nazwy wykonawców (piekarz, ogrodnik), -arnia nazwy miejsc (piekarnia), -ek zdrobnienia.

27.Rodzina wyrazów, wyrazy pokrewne i rdzeń

Rodzina wyrazów to wszystkie wyrazy pokrewne, czyli mające wspólny rdzeń i związane z nim znaczenie, np. las, lasek, leśny, leśnik, zalesić. Rdzeń to najmniejsza wspólna cząstka wyrazów pokrewnych (tu las-, les-, leś-); często zachodzi w nim wymiana głosek (oboczność). Znajomość wymian pomaga w ortografii: ó wymienia się na o (mróz - mrozić), rz na r (morze - morski), ż na g (waga - ważyć). Do rodziny nie należy wyraz, który tylko brzmi podobnie, ale nie łączy się znaczeniem z pozostałymi.

28.Wyrazy złożone: złożenia, zestawienia, zrosty

Wyrazy złożone powstają z połączenia co najmniej dwóch wyrazów. Złożenie łączy tematy dwóch wyrazów za pomocą wrostka (łącznika) -o-, -i- lub -y-, np. długopis (dług-o-pis), wodospad, gwiazdozbiór, listonosz. Zrost to wyrazy, które zrosły się w jeden bez wrostka i zachowały swoje formy, np. Wielkanoc, dobranoc, czcigodny. Zestawienie to co najmniej dwa wyrazy pisane osobno, które razem tworzą jedno znaczenie, np. maszyna do szycia, panna młoda, wieczne pióro, Morskie Oko.

29.Synonimy, antonimy, homonimy i polisemia

Synonimy to wyrazy o takim samym lub bardzo bliskim znaczeniu: smutny - przygnębiony, szybko - prędko; pozwalają unikać powtórzeń. Antonimy mają znaczenie przeciwne: wysoki - niski, dzień - noc. Homonimy brzmią i piszą się tak samo, ale mają zupełnie różne, niezwiązane znaczenia (często inne pochodzenie): bal (zabawa taneczna) i bal (gruba belka), lama (zwierzę) i lama (mnich buddyjski). Polisemia (wieloznaczność) to posiadanie przez jeden wyraz kilku znaczeń powiązanych podobieństwem: ucho (człowieka, igły, dzbanka), korona (króla, drzewa). O znaczeniu decyduje kontekst.

30.Archaizmy i neologizmy; wyrazy rodzime i zapożyczone

Archaizm to wyraz lub forma dawnej polszczyzny, dziś przestarzałe, np. białogłowa (kobieta), azali (czy), waćpan; w utworze oddaje klimat dawnych czasów. Neologizm to nowy wyraz: tworzony przez pisarza na potrzeby utworu (neologizm artystyczny) albo przez użytkowników języka, by nazwać nowe zjawiska, np. esemesować. Słownictwo dzielimy też na rodzime i zapożyczone z innych języków, np. ratusz (z niemieckiego), bukiet (z francuskiego), weekend (z angielskiego). Kolokwializmy to wyrazy potoczne, np. kumpel, fajny.

31.Zasady pisowni od 1 stycznia 2026 r.: wielka litera w nazwach mieszkańców, marek i obiektów

Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują zmienione zasady pisowni przyjęte przez Radę Języka Polskiego (zasady historyczne, np. pisownia ó, rz, ch, nie zmieniły się). Wielką literą piszemy teraz: nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi: Warszawianin, Mokotowianin, Wrocławianin (wcześniej małą); nazwy firm i marek oraz pojedyncze egzemplarze wyrobów: samochód marki Ford, czerwony Mustang; pierwszy wyraz nazw obiektów przestrzeni publicznej takich jak aleja, plac, park, most, pomnik czy cmentarz: Plac Dominikański, Aleja Wiśniowa. Wyjątek: wyraz ulica nadal piszemy małą literą (ulica Józefa Piłsudskiego).

32.Zasady pisowni od 2026 r.: nazwy nagród i orderów, przymiotniki na -owski, niby- i quasi-

Według zasad obowiązujących od 1 stycznia 2026 r. w nazwach orderów, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych wszystkie wyrazy piszemy wielką literą, z wyjątkiem przyimków i spójników, np. Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe. Przymiotniki utworzone od nazwisk i zakończone na -owski piszemy małą literą: komedia fredrowska, koncert chopinowski. Cząstki niby- i quasi- piszemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą: nibyartysta, quasiromantycznie.

33.Zasady pisowni od 2026 r.: „nie” z imiesłowami i stopniowaniem, pół-, cząstka -by

Od 1 stycznia 2026 r. partykułę „nie” piszemy łącznie z odmiennymi imiesłowami przymiotnikowymi bez względu na znaczenie (zniknął wyjątek tzw. świadomej pisowni rozdzielnej) oraz z przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym: nienajlepiej, nienajstaranniej. Pół- piszemy łącznie z wyrazem: półżartem, półserio, półzabawa, a z łącznikiem, gdy chodzi o pochodzenie osoby: pół-Polka; pół jako liczebnik przed rzeczownikiem nadal osobno: pół godziny, pół jabłka. Cząstki -by, -bym, -byś, -byśmy, -byście piszemy rozdzielnie po spójnikach: Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.

34.Perswazja i jej środki

Perswazja to jawne przekonywanie odbiorcy do swoich racji, poglądów lub działania. Nadawca otwarcie mówi, do czego namawia, i odwołuje się do rozumu (argumenty oparte na faktach, logice, przykładach, opiniach znawców) oraz do emocji. Środki perswazji: pytania retoryczne, wykrzyknienia, zwroty do odbiorcy (Pomyślcie!), tryb rozkazujący, słownictwo wartościujące, powtórzenia, mówienie w 1. osobie liczby mnogiej (Razem możemy więcej). Perswazję stosuje się w przemówieniach, rozprawkach, reklamach i apelach. Uczciwa perswazja szanuje prawo odbiorcy do własnej decyzji.

35.Manipulacja językowa i jej techniki

Manipulacja to ukryte wpływanie na odbiorcę, by skłonić go do czegoś bez jego świadomości lub wbrew jego interesowi; w odróżnieniu od perswazji jest nieuczciwa i nieetyczna. Typowe techniki: przemilczanie niewygodnych faktów, fałszywe uogólnienia (Wszyscy już to mają!), straszenie i wzbudzanie poczucia winy, presja czasu (Tylko dziś!), schlebianie odbiorcy, słowa silnie nacechowane emocjonalnie zamiast rzeczowych, powoływanie się na rzekome autorytety. Obrona: oddzielać fakty od opinii, sprawdzać źródła i nie podejmować decyzji pod presją.

36.Krótsze formy wypowiedzi: zaproszenie, ogłoszenie, zawiadomienie, dedykacja, gratulacje, toast

Zaproszenie podaje: kto zaprasza, kogo, na jakie wydarzenie, gdzie i kiedy (data, godzina); kończy się podpisem. Ogłoszenie informuje szerokie grono odbiorców o wydarzeniu, ofercie lub zgubie: co, gdzie, kiedy, kontakt. Zawiadomienie oficjalnie powiadamia określonych adresatów o fakcie lub wydarzeniu, np. o zebraniu: kto zawiadamia, o czym, gdzie, kiedy. Dedykacja to krótki tekst, którym ofiarowujemy komuś książkę lub zdjęcie: komu, z jakiej okazji, życzenia, podpis. Gratulacje wyrażają uznanie za czyjś sukces. Toast to krótkie, uroczyste przemówienie na przyjęciu, zakończone życzeniami.

37.Krótsze formy wypowiedzi: reklama, przepis, instrukcja, kodeks, regulamin, notatka

Reklama zachęca do kupna produktu lub usługi hasłem, obrazem i środkami perswazji (np. tryb rozkazujący, rymy). Przepis podaje składniki z ilościami i kolejne czynności, a instrukcja - kroki obsługi urządzenia lub wykonania zadania; obie zwykle używają trybu rozkazującego lub bezokolicznika (pokrój, włączyć). Kodeks to zbiór zasad postępowania przyjętych przez grupę (np. kodeks ucznia), a regulamin - przepisy porządkowe instytucji lub wydarzenia w punktach i paragrafach. Notatka zapisuje w skrócie najważniejsze informacje; notatka prasowa to krótka wiadomość w gazecie: kto, co, gdzie, kiedy.

38.Krótsze formy wypowiedzi: opis sytuacji, opis przeżyć, dziennik, pamiętnik, list, kartka pocztowa

Opis sytuacji przedstawia chwilę lub zdarzenie: miejsce, uczestników, ich zachowanie, dźwięki i nastrój. Opis przeżyć (wewnętrznych) ukazuje uczucia i myśli: przyczynę emocji, jej objawy (np. drżące ręce, szybkie bicie serca), zmiany nastroju; korzysta ze słownictwa nazywającego uczucia i z porównań. Dziennik prowadzi się na bieżąco, w datowanych wpisach, a pamiętnik zwykle opisuje przeżycia z perspektywy czasu. List: miejscowość i data, zwrot do adresata, treść, zwrot pożegnalny, podpis, ewentualnie dopisek. Kartka pocztowa to krótki tekst z pozdrowieniami i adresem odbiorcy.

39.Dłuższe formy wypowiedzi: opowiadanie, sprawozdanie, charakterystyka, rozprawka

Opowiadanie przedstawia zdarzenia po kolei (wstęp, rozwinięcie z punktem kulminacyjnym, zakończenie); bywa odtwórcze (przekazuje znaną historię) lub twórcze (własna fabuła), z dialogami i opisami. Sprawozdanie rzeczowo i po kolei relacjonuje wydarzenie, w którym autor uczestniczył (np. wycieczkę), i kończy się oceną. Charakterystyka przedstawia postać: dane, wygląd, cechy charakteru poparte przykładami zachowań, ocenę. Rozprawka: wstęp z tezą (stwierdzeniem, którego bronimy) lub hipotezą (przypuszczeniem do sprawdzenia), argumenty z przykładami w osobnych akapitach, zakończenie z wnioskiem.

40.Dłuższe formy wypowiedzi: przemówienie, recenzja, reportaż, artykuł, wywiad i pytania do wywiadu

Przemówienie wygłasza się do zebranych z okazji uroczystości lub by ich przekonać: zwrot do słuchaczy (Szanowni Państwo!), środki perswazji, podziękowanie za uwagę. Recenzja ocenia dzieło (książkę, film, spektakl): informacje o nim, omówienie bez zdradzania zakończenia, ocena z uzasadnieniem. Gatunki dziennikarskie: reportaż to relacja z miejsca zdarzeń, oparta na obserwacji i rozmowach; artykuł - tekst prasowy na aktualny temat; wywiad - zapis rozmowy w formie pytań i odpowiedzi. Pytania do wywiadu przygotowuje się wcześniej: konkretne, otwarte (Jak? Dlaczego?), dopasowane do rozmówcy.