Małopolski Konkurs Języka Polskiego - świat potrzebuje pokoju

1.Wojna

Wojna to zbrojna walka między państwami, narodami lub grupami ludzi. Gdy toczy się wewnątrz jednego państwa, nazywamy ją wojną domową. Przynosi zniszczenia, ofiary, głód, ucieczki z domów i cierpienie także ludności cywilnej, a jej skutki są odczuwalne długo po zakończeniu walk. W znaczeniu przenośnym wojna to ostry, długotrwały spór, np. wojna z sąsiadem o miejsce parkingowe. Antonimem, czyli wyrazem o przeciwnym znaczeniu, jest pokój. Wyrazy pokrewne: wojenny, wojownik, wojować.

2.Pokój

Pokój to stan, w którym nie toczy się wojna, a państwa i ludzie żyją w zgodzie. Wojnę między państwami zwykle kończy zawarcie pokoju, czyli traktat pokojowy. Pokój to także zgoda i spokój w codziennych relacjach, np. w rodzinie czy w klasie. Wyraz „pokój” jest wieloznaczny: oznacza również pomieszczenie w mieszkaniu, więc o jego znaczeniu decyduje kontekst zdania. Wyrazy pokrewne: pokojowy, pokojowo (np. rozwiązać spór pokojowo).

3.Pacyfizm

Pacyfizm to postawa i ruch społeczny sprzeciwiające się wojnie i przemocy. Pacyfista uważa, że spory między ludźmi i państwami należy rozwiązywać pokojowo: rozmową, negocjacjami i kompromisem, a nie bronią. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa pax, czyli pokój. Pacyfiści nawołują do rozbrojenia i pokojowego współistnienia narodów, a niektórzy z nich odmawiają służby z bronią. Pacyfizm jest przeciwieństwem przekonania, że wojna to dobry sposób rozwiązywania konfliktów.

4.Altruizm

Altruizm to bezinteresowna troska o dobro innych ludzi i gotowość pomagania im, nawet kosztem własnej wygody czy korzyści. Termin wprowadził w XIX wieku francuski filozof Auguste Comte; słowo wiąże się z łacińskim alter, czyli drugi, inny. Przeciwieństwem altruizmu jest egoizm - myślenie przede wszystkim o sobie. Człowieka kierującego się altruizmem nazywamy altruistą. Przykład: wolontariusz, który pomaga ofiarom wojny i nie oczekuje za to nagrody.

5.Gołąbek pokoju

Gołąbek pokoju to najbardziej znany symbol pokoju. Symbol to znak, który oprócz znaczenia dosłownego ma też znaczenie przenośne. Współczesny wizerunek gołąbka rozsławił Pablo Picasso: jego litografia z gołębicą z 1949 roku stała się znakiem Światowego Kongresu Pokoju. Symbol jest jednak dużo starszy: w biblijnej opowieści o potopie gołębica wróciła do Noego z gałązką oliwną na znak, że wody opadają. Dlatego znakiem pokoju i pojednania jest też gałązka oliwna.

6.Zakopać topór wojenny

„Zakopać topór wojenny” to związek frazeologiczny, czyli stałe połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym. Znaczy: pogodzić się, zakończyć spór lub wojnę. Wyrażenie pochodzi od zwyczajów Indian Ameryki Północnej, u których zakopanie broni było znakiem zawarcia pokoju. Przykład: Po latach kłótni sąsiedzi wreszcie zakopali topór wojenny. Przeciwne znaczenie ma wyrażenie „wykopać topór wojenny”, czyli rozpocząć wojnę albo spór.

7.Fajka pokoju - wypalić fajkę pokoju

Fajka pokoju to fajka, którą Indianie Ameryki Północnej palili wspólnie podczas uroczystych narad i przy zawieraniu pokoju. Od tego zwyczaju pochodzi frazeologizm „wypalić fajkę pokoju”, który znaczy: pogodzić się, zawrzeć zgodę po sporze. Oba indiańskie frazeologizmy - o toporze i o fajce - mówią o pojednaniu. Przykład: Po meczu kapitanowie obu drużyn wypalili fajkę pokoju i podali sobie ręce.

8.Jan Lechoń - skamandryta

Jan Lechoń (1899-1956) to polski poeta, członek grupy poetyckiej Skamander. Poetę z tej grupy nazywamy skamandrytą. Grupa Skamander należała do najważniejszych grup poetyckich w Polsce w okresie międzywojennym, czyli w latach między I a II wojną światową; należał do niej również Julian Tuwim. Lechoń jest autorem wiersza „Legenda”. Pamiętaj o odmianie nazwiska: Lechoń, ale wiersz Lechonia, mówimy o Lechoniu.

9.„Legenda” Lechonia jako motto

Motto to krótki cytat umieszczony przed utworem albo na początku większej całości, który podpowiada jej sens. Mottem rozważań o bohaterstwie, wolności i pokoju bywają dwa wersy z wiersza Jana Lechonia „Legenda”. Mówią one o podniosłych słowach poznanych w szkole, o muzyce starych pieśni i o „aniołach wolności”. Można je odczytać jako przypomnienie, że miłość do wolności i pamięć o przeszłości przekazują nam szkoła, tradycja i pieśni.

10.„Sachem” Henryka Sienkiewicza - nowela

„Sachem” to nowela Henryka Sienkiewicza z 1883 roku. Nowela to krótki utwór epicki pisany prozą, zwykle z jednym wątkiem, wyraźnym punktem kulminacyjnym i zaskakującym zakończeniem, czyli puentą. Akcja dzieje się w mieście Antylopa w stanie Teksas, zbudowanym na miejscu indiańskiej osady Chiavatta - stolicy plemienia Czarnych Wężów. Słowo sachem oznacza indiańskiego wodza. Narrator opowiada w trzeciej osobie i często komentuje wydarzenia z ironią.

11.Zagłada Chiavatty i powstanie Antylopy

Piętnaście lat przed akcją noweli Czarne Węże broniły ziemi przyznanej im w traktatach przez władze Teksasu i nękały pobliskie niemieckie osady: Berlin, Gründenau i Harmonię. Osadnicy wraz z Meksykanami napadli nocą na uśpioną Chiavattę, spalili ją i wymordowali mieszkańców; ocalały tylko małe oddziały wojowników, które były wtedy na łowach. Na miejscu osady Niemcy zbudowali miasto Antylopa, a kilka lat później w samosądzie powiesili ostatnich wojowników plemienia. Z pokolenia przetrwało tylko jedno dziecko - syn zabitego sachema.

12.Mieszkańcy Antylopy i ironia narratora

Mieszkańcy Antylopy to zamożni, pracowici i zadowoleni z siebie Niemcy, których narrator nazywa filistrami - ludźmi ograniczonymi, dbającymi głównie o wygodę i zysk. O zbrodni nikt już nie myśli. Narrator ironizuje: rzeź nazywa „tryumfem dobrej sprawy”, na placu straceń Indian stoi zakład filantropijny (dobroczynny), pastorowie uczą miłości bliźniego, a w mieście wygłoszono odczyt o prawach narodów. Ironia to mówienie czegoś przeciwnego do tego, co się myśli, by ośmieszyć lub skrytykować.

13.Cyrk i dyrektor Hon. M. Dean

Do Antylopy po raz pierwszy przyjeżdża cyrk - trupa dyrektora Hon. M. Deana. Piętnaście lat wcześniej Dean znalazł umierającego starego Indianina z dziesięcioletnim chłopcem, synem zabitego wodza Czarnych Wężów. Trupa przygarnęła sierotę, który wyrósł na jej głównego akrobatę. Gdy dyrektor dowiaduje się, że Antylopa stoi na miejscu Chiavatty, jest zadowolony: występ ostatniego z plemienia na grobach ojców będzie wielką atrakcją i przyniesie zysk.

14.Sachem - Czerwony Sęp, ostatni z plemienia

Tytułowy sachem to Czerwony Sęp, wódz Czarnych Wężów, zapowiadany w programie cyrku jako ostatni potomek królów i ostatni z plemienia. Jest linochodem, czyli akrobatą chodzącym po linie, a dokładnie po drucie. Wychował się w trupie złożonej głównie z Niemców. Na arenę wychodzi jak groźny wojownik: w płaszczu z białych gronostajów (oznaka wodza), z piórami na głowie, z toporem i nożem za pasem, a zamiast łuku trzyma drąg do łapania równowagi. Wydaje okrzyk wojenny.

15.Widownia w cyrku

Widownia to zgromadzeni widzowie. W cyrku zasiadają także ci, którzy przed laty spalili Chiavattę. Przychodzą z ciekawości i dumy: chcą pokazać żonom i dzieciom ostatniego Indianina z plemienia, które wymordowali. Nastrój zmienia się, gdy dyrektor prosi o ciszę, bo wódz jest „rozdrażniony”. Okrzyk wojenny sachema budzi lęk i niepokój sumienia: ludzie, którzy kiedyś nie bali się tysiąca wojowników, teraz boją się jednego. Spodziewają się zemsty.

16.Pieśń sachema

Stojąc na drucie, sachem zaczyna pieśń wojenną, ale śpiewa ją po niemiecku - zapomniał języka swojego plemienia. Opowiada w niej o szczęśliwej i potężnej Chiavatcie, o szlachetnych wojownikach, którzy nie zabijali kobiet i dzieci, oraz o białych przybyszach, którzy zakradli się nocą i wymordowali śpiących. Dodaje, że z całego plemienia ocalało jedno dziecko, które przysięgło Duchowi Ziemi zemstę. Napięcie rośnie, a widzowie boją się odwetu.

17.Zakończenie - zbiórka pieniędzy

W punkcie kulminacyjnym sachem wskakuje na kozioł pod żyrandolem z lampami naftowymi i unosi drąg - widzowie myślą, że podpali cyrk. Wtedy wódz znika i wraca z blaszaną miską, prosząc po niemiecku o datek dla ostatniego z Czarnych Wężów. Z ulgą sypią się dolary, bo groźba okazała się częścią przedstawienia. Po występie sachem pije piwo i je knedle w piwiarni „Pod Złotym Słońcem” i zyskuje w mieście popularność. To ironiczna puenta noweli.

18.Wynarodowienie - alegoria losu Polaków pod zaborami

Wynarodowienie to utrata poczucia przynależności do własnego narodu: zapominanie języka, tradycji i historii przodków oraz przyjmowanie obyczajów innego narodu. Sachem jest wynarodowiony: śpiewa po niemiecku, z tragedii plemienia robi widowisko za pieniądze i przyjmuje obyczaje zwycięzców. Alegoria to obraz, który oprócz dosłownego ma ustalone znaczenie przenośne. Nowelę często odczytuje się jako alegorię losu Polaków pod zaborami, zwłaszcza pruskim - ostrzeżenie przed germanizacją i zapomnieniem.

19.„Koniec i początek” Wisławy Szymborskiej

„Koniec i początek” to wiersz Wisławy Szymborskiej, który dał tytuł jej tomowi „Koniec i początek” z 1993 roku. To liryka refleksyjna: podmiot liryczny zastanawia się, co dzieje się, gdy wojna się skończy. Wiersz nie opisuje bitew ani bohaterów, lecz zwykłych ludzi, którzy muszą żyć dalej. Tytuł można odczytać tak: koniec wojny jest początkiem żmudnej odbudowy, ale też początkiem zapominania o tym, co się wydarzyło.

20.Sprzątanie po wojnie, odbudowa, zapomnienie

Wiersz Szymborskiej przypomina, że po każdej wojnie ktoś musi posprzątać: usunąć zniszczenia, odbudować to, co zburzone, przywrócić codzienne życie. To praca długa, ciężka i mało widowiskowa, o której rzadko się mówi i która rzadko budzi podziw. Drugi ważny motyw to zapomnienie: z upływem czasu pamięć o wojnie blednie, a kolejne pokolenia wiedzą o niej coraz mniej. Odbudowa daje nowy początek, ale zapomnienie grozi tym, że lekcja wojny przepadnie.

21.Ironia i zwykłe czynności zamiast patosu

Szymborska pisze o wojnie bez patosu, czyli bez podniosłego, uroczystego tonu. Zamiast bohaterskich czynów pokazuje zwykłe, codzienne czynności: sprzątanie, naprawianie, odbudowywanie. Język wiersza jest prosty, bliski mowie codziennej, a ironia pozwala poetce z dystansem wskazać, że praca po wojnie nie jest ani piękna, ani widowiskowa, choć jest konieczna. Taki sposób mówienia skłania czytelnika do refleksji nad prawdziwymi kosztami wojny.

22.„Wonder Woman” - film Patty Jenkins (2017)

„Wonder Woman” to amerykański film fantasy o superbohaterce, wyreżyserowany przez Patty Jenkins w 2017 roku. Tytułową bohaterką jest Diana. Film łączy postaci z mitologii greckiej (Amazonki, bóg Ares) z wydarzeniami I wojny światowej (1914-1918). To przykład, jak kultura popularna nawiązuje do mitów i tradycji, by mówić o ważnych problemach, takich jak wojna i odpowiedzialność. Uwaga na tytuł: „Wonder Woman” (jedna kobieta), a nie „Wonder Women”.

23.Diana, Amazonki i Themyscira

Diana jest księżniczką Amazonek. W mitologii greckiej Amazonki to plemię kobiet-wojowniczek. W filmie mieszkają na Themyscirze - wyspie ukrytej przed światem ludzi, gdzie Diana dorasta i uczy się walczyć. Wyspa jest spokojna i odcięta od wojen, które toczą się poza nią. Diana jest odważna, wrażliwa na cudzą krzywdę i przekonana, że powinna chronić ludzi przed złem. Nazwę wyspy zapisujemy: Themyscira.

24.Steve Trevor i I wojna światowa

Steve Trevor to pilot, który trafia na ukrytą wyspę Amazonek. Od niego Diana dowiaduje się, że w świecie ludzi trwa wielka wojna - I wojna światowa (1914-1918), w której giną miliony żołnierzy i cywilów. Diana postanawia opuścić bezpieczną Themyscirę i razem ze Steve’em wyrusza na front. Chce pomóc ludziom i powstrzymać wojnę. Jej decyzja pokazuje odwagę i gotowość do poświęceń dla innych, czyli postawę altruistyczną.

25.Ares - bóg wojny

W mitologii greckiej Ares jest bogiem wojny; u Rzymian odpowiada mu Mars. W filmie Diana wierzy, że to Ares sprowadził na ludzi wojnę i że jeśli go pokona, wojna się skończy, a ludzie znów będą żyli w pokoju. Dlatego na froncie szuka boga wojny. Ta wiara pokazuje, że na początku Diana widzi świat w prosty sposób: zło ma według niej jedno źródło, które wystarczy usunąć, by zapanowało dobro.

26.Przesłanie filmu „Wonder Woman”

Z czasem Diana odkrywa, że wojna nie jest dziełem jednego boga: ludzie sami wybierają dobro albo zło. Film można odczytać jako opowieść o odpowiedzialności - za wojnę i za pokój odpowiadają ludzie i ich codzienne wybory. Ważne stają się wartości uniwersalne, czyli cenione w każdej epoce i kulturze: współczucie, odwaga, ochrona słabszych. Mityczna bohaterka w realiach prawdziwej wojny pozwala zobaczyć, że pokoju nie da się zdobyć jednym zwycięstwem.

27.Jacek Dukaj „Wroniec” (2009)

„Wroniec” to powieść Jacka Dukaja wydana w 2009 roku. Opowiada o stanie wojennym w Polsce, wprowadzonym 13 grudnia 1981 roku. Wydarzenia widzi mały chłopiec Adaś, a całość jest opowiedziana jak baśń. Perspektywę dziecka można odczytać jako sposób, by pokazać historię zarazem prosto i niepokojąco. Tak literatura może mówić o trudnej historii językiem baśni.

28.Wroniec i WRON - stan wojenny

Tytułowy Wroniec to postać, której nazwa nawiązuje do skrótu WRON - Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego. Tak nazywał się organ władzy utworzony przez wojskowych, gdy wprowadzono stan wojenny. Nazwa Wrońca kojarzy się też ze słowem „wrona”. Stan wojenny wprowadziły 13 grudnia 1981 roku władze komunistyczne PRL, by stłumić ruch „Solidarności”; ograniczono wtedy prawa i swobody obywateli. Skrótowiec WRON zapisujemy wielkimi literami.

29.Karolina Lanckorońska - historyczka sztuki

Karolina Lanckorońska (1898-2002) była polską historyczką sztuki, czyli badaczką malarstwa, rzeźby i architektury; przeżyła ponad sto lat. Jest autorką „Wspomnień wojennych”, wydanych w 2001 roku. To relacja z lat 1939-1945, spisana przez osobę, która sama przeżyła opisywane wydarzenia. Wspomnienia należą do literatury faktu: opowiadają o prawdziwych zdarzeniach i ludziach, a narratorką jest sama autorka, która mówi w pierwszej osobie.

30.„Wspomnienia wojenne”: Lwów, Rada Główna Opiekuńcza, Ravensbrück

„Wspomnienia wojenne” opisują lata II wojny światowej z perspektywy autorki. Karolina Lanckorońska działała we Lwowie i w Radzie Głównej Opiekuńczej - polskiej organizacji, która w czasie okupacji niemieckiej niosła pomoc potrzebującym. Została aresztowana przez Niemców i była więziona, a potem jako więźniarka trafiła do niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, przeznaczonego głównie dla kobiet. Książka jest świadectwem odwagi i pomocy innym w czasie wojny.

31.„Opowieść wigilijna” - kontekst: altruizm

„Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa opowiada o przemianie Ebenezera Scrooge’a - bogatego skąpca, nieczułego na biedę innych. W wigilijną noc odwiedzają go trzy duchy: świąt minionych, obecnych i przyszłych. Pod ich wpływem Scrooge zmienia się: staje się hojny, życzliwy i pomaga potrzebującym. To dobry kontekst do tematu altruizmu: utwór pokazuje przemianę egoisty w człowieka, który bezinteresownie troszczy się o innych.

32.„Zemsta” - kontekst: od sporu do zgody

„Zemsta” Aleksandra Fredry to komedia o sporze dwóch sąsiadów mieszkających w jednym zamku: Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka. Kłócą się o mur graniczny, a konflikt przypomina prawdziwą wojnę - z groźbami i podstępami. Kończy się zgodą dzięki miłości i małżeństwu Wacława, syna Rejenta, z Klarą, synowicą (bratanicą) Cześnika. To kontekst do tematu pokoju: pojednanie jest możliwe, gdy wygrywa miłość, a nie chęć zemsty.

33.„Mały Książę” - kontekst: przyjaźń i odpowiedzialność

„Mały Książę” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego to opowieść o przyjaźni, miłości i odpowiedzialności. Lis uczy Małego Księcia, czym jest oswajanie, czyli tworzenie więzi z drugą istotą, i tego, że jesteśmy odpowiedzialni za tych, których oswoiliśmy. Róża, o którą Książę dba na swojej planecie, symbolizuje miłość i troskę. To kontekst do tematu pokoju: zgodę między ludźmi budują prawdziwe więzi, cierpliwość i troska o innych.

34.„Balladyna” - kontekst: zbrodnia i kara

„Balladyna” Juliusza Słowackiego to tragedia o zbrodni popełnionej z żądzy władzy. Tytułowa bohaterka, by zdobyć męża i bogactwo, zabija siostrę Alinę, a potem w drodze do korony popełnia kolejne zbrodnie. Zostaje królową, ale spotyka ją kara: ginie rażona piorunem. To kontekst do tematu wojny i przemocy: zło rodzi kolejne zło, a droga do władzy przez krzywdę innych prowadzi do zguby. Utwór pokazuje też, że sumienie nie daje zbrodniarzowi spokoju.

35.„Dziady część II” - kontekst: ludowa moralność

„Dziady część II” Adama Mickiewicza przedstawiają ludowy obrzęd dziadów: Guślarz nocą w kaplicy na cmentarzu wywołuje dusze zmarłych, by im pomóc. Duchy cierpią za winy z życia, a obrzęd pokazuje ludową moralność. Najsurowiej ukarany jest duch złego pana, okrutnego dla poddanych - nie można mu pomóc, bo za życia sam nie okazywał nikomu litości. To kontekst do tematu altruizmu: kto nie pomagał innym, sam nie otrzyma pomocy.

36.„Akademia Pana Kleksa” - kontekst: wyobraźnia i baśń

„Akademia Pana Kleksa” Jana Brzechwy to baśniowa opowieść o niezwykłej szkole prowadzonej przez Pana Kleksa. Narratorem jest uczeń Akademii, Adaś Niezgódka. Utwór sławi wyobraźnię, zabawę i ciekawość świata. Może być kontekstem do „Wrońca” Dukaja: w obu utworach świat oglądamy oczami chłopca o imieniu Adaś, a rzeczywistość przybiera kształt baśni. U Brzechwy to baśń radosna, a u Dukaja baśń o trudnym czasie stanu wojennego.

37.Pamięć i zapomnienie po wojnie - porównanie

Kilka utworów można zestawić wokół pamięci o krzywdzie i wojnie. W „Sachemie” mieszkańcy Antylopy nie myślą o zbrodni, a ostatni z Czarnych Wężów zapomniał języka i z tragedii swojego ludu zrobił widowisko. U Szymborskiej pamięć o wojnie blednie z upływem czasu i pokoleń. „Wspomnienia wojenne” Lanckorońskiej działają odwrotnie: utrwalają przeżycia z lat 1939-1945, by nie zostały zapomniane. Odczytanie: pamięć chroni przed powtórzeniem zła.

38.Odwet czy pojednanie - porównanie

Teksty kultury pokazują dwie drogi po krzywdzie: odwet albo pojednanie. W „Sachemie” widzowie czekają na zemstę, a topór za pasem wodza okazuje się tylko rekwizytem - zamiast odwetu jest zbiórka datków, czyli rezygnacja z siebie, a nie pojednanie. W „Zemście” Fredry spór kończy się zgodą dzięki miłości. Gołąbek pokoju i frazeologizmy „zakopać topór wojenny”, „wypalić fajkę pokoju” to znaki zgody. Odczytanie: pokój wymaga dobrej woli obu stron.

39.Altruizm wobec wojny - porównanie

Altruizm w czasie wojny i krzywdy pokazują różne postaci. Diana z „Wonder Woman” opuszcza bezpieczną wyspę, by chronić ludzi na froncie I wojny światowej. Karolina Lanckorońska w czasie okupacji działała w Radzie Głównej Opiekuńczej, niosąc pomoc innym. Scrooge z „Opowieści wigilijnej” przechodzi drogę od egoizmu do troski o potrzebujących. Kontrastem są syci mieszkańcy Antylopy, dla których liczą się wygoda i interes. Odczytanie: pokój buduje troska o drugiego człowieka.

40.Różne sposoby mówienia o wojnie - porównanie

O wojnie i pokoju opowiadają różne gatunki i teksty kultury. Nowelę Sienkiewicza z ironiczną puentą odczytuje się jako alegorię. Wiersz Szymborskiej to liryczna refleksja bez podniosłego tonu. Film „Wonder Woman” łączy mit z historią I wojny światowej. „Wroniec” Dukaja to powieść o stanie wojennym w konwencji baśni. „Wspomnienia wojenne” Lanckorońskiej to literatura faktu, czyli relacja świadka. Każda forma pokazuje wojnę z innej strony: jako krzywdę, trud, wybór albo osobiste doświadczenie.