Małopolski Konkurs Języka Angielskiego - prezydenci i historia USA

1.Kto może zostać prezydentem USA? Wymagania i kadencja

Według Constitution prezydentem może zostać natural-born citizen (obywatel USA od urodzenia), który ma co najmniej 35 lat i mieszkał w USA łącznie co najmniej 14 lat. Kadencja (term) trwa 4 lata, a wybory odbywają się co 4 lata w listopadzie. Od 22nd Amendment (ratyfikowanej w 1951 r.) nikt nie może zostać wybrany na prezydenta więcej niż dwa razy. Poprawkę uchwalono po tym, jak Franklin D. Roosevelt wygrał wybory aż cztery razy.

2.Electoral College - jak wybiera się prezydenta

Prezydenta nie wybiera się bezpośrednio. W listopadowych wyborach obywatele w każdym stanie głosują w praktyce na elektorów (electors), którzy tworzą Electoral College (Kolegium Elektorów). Stan ma tylu elektorów, ilu ma senatorów i reprezentantów w Congress, a District of Columbia ma 3. Elektorów jest 538, a do zwycięstwa potrzeba co najmniej 270 głosów. W prawie wszystkich stanach kandydat, który wygra w stanie, dostaje wszystkie jego głosy elektorskie (winner-takes-all), dlatego zdarzało się, że prezydentem zostawał ktoś, kto zdobył mniej głosów w całym kraju.

3.Inauguracja, oath of office i White House

Nowy prezydent obejmuje urząd w dniu inauguracji (Inauguration Day) - od 1937 r. jest to 20 stycznia (wcześniej 4 marca). Podczas uroczystości, zwykle przed Kapitolem w Waszyngtonie, składa przysięgę (oath of office), której treść zapisano w Constitution: obiecuje wiernie sprawować urząd oraz zachować, chronić i bronić konstytucji. Przysięgę zwykle odbiera prezes Sądu Najwyższego (Chief Justice). Prezydent mieszka i pracuje w White House przy 1600 Pennsylvania Avenue w Washington, D.C., a jego gabinet to Oval Office.

4.Uprawnienia prezydenta: Commander-in-Chief i veto

Prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem władzy wykonawczej. Jako Commander-in-Chief jest zwierzchnikiem sił zbrojnych, ale wojnę formalnie wypowiada Congress. Podpisuje ustawy uchwalone przez Congress albo może je zawetować (veto) - ustawa wraca wtedy do Kongresu, który może odrzucić weto większością dwóch trzecich głosów w obu izbach (veto override). Za zgodą Senatu mianuje sędziów Supreme Court, ambasadorów i ministrów oraz zawiera traktaty (Senat zatwierdza je większością 2/3). Może też ułaskawiać (pardon).

5.Vice president, Cabinet i impeachment

Vice president (wiceprezydent) jest wybierany razem z prezydentem, przewodniczy Senatowi i rozstrzyga w nim remisy. Gdy prezydent umrze, zrezygnuje albo zostanie usunięty, urząd obejmuje vice president. Cabinet (gabinet) tworzą szefowie departamentów, np. Secretary of State (sprawy zagraniczne), którzy doradzają prezydentowi. Impeachment to postawienie urzędnika w stan oskarżenia: House of Representatives stawia zarzuty, a Senate je sądzi - do usunięcia potrzeba 2/3 głosów obecnych senatorów. M.in. Andrew Johnson (1868) i Bill Clinton (1998) zostali oskarżeni przez House, ale Senat ich uniewinnił.

6.George Washington - od wodza do pierwszego prezydenta

George Washington (1732-1799), plantator z Virginia, w czasie Revolutionary War (1775-1783) dowodził Continental Army, armią kolonii walczących z Wielką Brytanią. W 1787 r. przewodniczył Constitutional Convention w Filadelfii, która napisała Constitution. Electoral College jednogłośnie wybrał go na pierwszego prezydenta - urząd objął w 1789 r. w Nowym Jorku, ówczesnej siedzibie rządu, i rządził przez dwie kadencje (1789-1797). Nazywany jest Father of His Country (Ojcem Ojczyzny). Jego imię nosi stolica, Washington, D.C., i stan Washington.

7.Precedensy Washingtona i John Adams

Washington ustanowił wiele zwyczajów urzędu: tytuł Mr. President, Cabinet doradców i przede wszystkim odejście po dwóch kadencjach. W pożegnalnym orędziu (Farewell Address, 1796) przestrzegał przed sporami partyjnymi i trwałymi sojuszami z obcymi państwami. Tradycję dwóch kadencji złamał dopiero Franklin D. Roosevelt. Drugim prezydentem został John Adams (1797-1801), wcześniej pierwszy vice president. W 1800 r. jako pierwszy zamieszkał w White House. Zmarł 4 lipca 1826 r., w 50. rocznicę Declaration of Independence - tego samego dnia co Thomas Jefferson.

8.Thomas Jefferson - Deklaracja i Louisiana Purchase

Thomas Jefferson z Virginia był głównym autorem Declaration of Independence (1776). Jako trzeci prezydent (1801-1809) w 1803 r. kupił od Francji Napoleona ogromne terytorium Luizjany (Louisiana Purchase), co mniej więcej podwoiło obszar USA i dało kontrolę nad Missisipi i portem Nowy Orlean. Następnie wysłał na zachód wyprawę Lewisa i Clarka (Lewis and Clark Expedition), by zbadała nowe ziemie i drogę do Pacyfiku. Był wszechstronnym uczonym i architektem: zaprojektował swój dom Monticello i założył University of Virginia.

9.Andrew Jackson i James K. Polk - Trail of Tears i ekspansja

Andrew Jackson (prezydent 1829-1837), bohater bitwy o Nowy Orlean (1815), uchodził za obrońcę zwykłych ludzi. W 1830 r. podpisał Indian Removal Act, na mocy którego plemiona z południowego wschodu, m.in. Cherokee, zmuszano do przesiedlenia na Indian Territory (dzisiejsza Oklahoma). Wysiedlenia z lat 30. XIX w. nazwano Trail of Tears (Szlakiem Łez) - wielu ludzi zmarło z zimna, głodu i chorób. James K. Polk (1845-1849) realizował Manifest Destiny: za jego rządów przyjęto do Unii Teksas (1845), USA uzyskały południową część Oregonu (1846), a po wojnie z Meksykiem (1846-1848) - Kalifornię.

10.Abraham Lincoln, wojna secesyjna i Emancipation Proclamation

Abraham Lincoln z Illinois, samouk i prawnik, był 16. prezydentem (1861-1865) i pierwszym z Republican Party. Sprzeciwiał się rozszerzaniu niewolnictwa na nowe terytoria, więc po jego wyborze w 1860 r. stany Południa ogłosiły secesję. Jako przywódca Union prowadził Civil War, by zachować jedność państwa. 1 stycznia 1863 r. weszła w życie Emancipation Proclamation: uznała za wolnych niewolników na terenach stanów Confederacy walczących z Union i pozwoliła czarnym mężczyznom wstępować do armii Union. Niewolnictwo w całym kraju zniosła dopiero 13th Amendment (1865).

11.Gettysburg Address i zamach na Lincolna (1865)

Po zwycięskiej dla Union bitwie pod Gettysburgiem (lipiec 1863) Lincoln wygłosił 19 listopada 1863 r. Gettysburg Address - kilkuminutowe przemówienie przy poświęceniu cmentarza poległych żołnierzy. Przypomniał w nim, że państwo powstało w imię wolności i równości ludzi, i wezwał, by władza sprawowana przez naród i dla narodu przetrwała. 14 kwietnia 1865 r., kilka dni po kapitulacji armii gen. Roberta E. Lee, aktor John Wilkes Booth postrzelił Lincolna w Ford's Theatre w Waszyngtonie; prezydent zmarł następnego dnia. Urząd objął Andrew Johnson.

12.Theodore Roosevelt - ochrona przyrody i parki narodowe

Theodore Roosevelt (prezydent 1901-1909) objął urząd po zamachu na Williama McKinleya i w wieku 42 lat został najmłodszym prezydentem w historii USA. Słynie z ochrony przyrody (conservation): za jego rządów utworzono kilka parków narodowych (national parks), wiele lasów państwowych (national forests), rezerwatów ptaków i pomników przyrody (national monuments), m.in. Grand Canyon. Walczył z wielkimi monopolami (trusts), rozpoczął budowę Kanału Panamskiego i jako pierwszy Amerykanin dostał Pokojową Nagrodę Nobla (1906). Od jego imienia pochodzi nazwa pluszowego misia teddy bear.

13.Woodrow Wilson i I wojna światowa

Woodrow Wilson (prezydent 1913-1921) przez pierwsze lata I wojny światowej utrzymywał neutralność USA. Gdy Niemcy wznowiły nieograniczoną wojnę podwodną, a wyszedł na jaw telegram Zimmermanna (niemiecka propozycja sojuszu dla Meksyku), w kwietniu 1917 r. poprosił Congress o wypowiedzenie wojny Niemcom. W styczniu 1918 r. ogłosił plan pokoju Fourteen Points; 13. punkt zapowiadał niepodległą Polskę z dostępem do morza. Z jego inicjatywy powstała League of Nations, ale Senat nie ratyfikował traktatu wersalskiego i USA do niej nie przystąpiły. Dostał Pokojową Nagrodę Nobla (1919).

14.Franklin D. Roosevelt, Great Depression i New Deal

Great Depression (Wielki Kryzys) zaczął się od krachu na nowojorskiej giełdzie Wall Street w październiku 1929 r. Upadały banki i fabryki, miliony ludzi straciły pracę, a na Wielkich Równinach susze i burze pyłowe (Dust Bowl) zniszczyły farmy. Franklin D. Roosevelt (prezydent 1933-1945) odpowiedział programem New Deal: państwo dawało pracę przy budowie dróg, mostów i tam, pomagało bezrobotnym i rolnikom, nadzorowało banki, a Social Security Act (1935) wprowadził emerytury. W radiowych pogadankach (fireside chats) dodawał ludziom otuchy.

15.Franklin D. Roosevelt - cztery kadencje i II wojna światowa

F. D. Roosevelt to jedyny prezydent wybrany cztery razy (1932, 1936, 1940 i 1944). Zanim USA weszły do II wojny światowej, wspierał Wielką Brytanię, a potem ZSRR, dostawami broni i sprzętu w ramach Lend-Lease (1941). W 1941 r. z Winstonem Churchillem ogłosił Atlantic Charter (Kartę Atlantycką). Po ataku Japonii na Pearl Harbor poprowadził USA do wojny. Na konferencjach Wielkiej Trójki ze Stalinem i Churchillem, m.in. w Jałcie (luty 1945), ustalano powojenny porządek, w tym granice i los Polski. Zmarł w kwietniu 1945 r., przed końcem wojny.

16.Harry S. Truman i Dwight D. Eisenhower

Harry S. Truman (1945-1953) objął urząd po śmierci Roosevelta. Zdecydował o zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki (sierpień 1945), po czym Japonia skapitulowała. Na początku zimnej wojny ogłosił Truman Doctrine (1947), czyli powstrzymywanie komunizmu, wsparł odbudowę Europy Zachodniej przez Marshall Plan, współtworzył NATO (1949) i wysłał wojsko do Korei (1950). Dwight D. Eisenhower (1953-1961), dowódca wojsk alianckich podczas lądowania w Normandii (D-Day, 1944), doprowadził do rozejmu w Korei (1953), zapoczątkował sieć autostrad (Interstate Highways) i powołał NASA (1958).

17.John F. Kennedy i Lyndon B. Johnson

John F. Kennedy (1961-1963) był najmłodszym prezydentem wybranym w wyborach (43 lata) i pierwszym katolikiem na tym urzędzie. W czasie kryzysu kubańskiego (Cuban Missile Crisis, październik 1962) skłonił ZSRR do wycofania rakiet z Kuby, a w 1961 r. wyznaczył cel: lądowanie człowieka na Księżycu przed końcem dekady. 22 listopada 1963 r. został zastrzelony w Dallas w Teksasie. Urząd objął wiceprezydent Lyndon B. Johnson (1963-1969), który podpisał Civil Rights Act (1964) i Voting Rights Act (1965), ale też zwiększył zaangażowanie USA w wojnę w Wietnamie.

18.Richard Nixon i afera Watergate

Za prezydentury Richarda Nixona (1969-1974) Apollo 11 wylądował na Księżycu. Nixon jako pierwszy prezydent USA odwiedził komunistyczne Chiny (1972), podpisał z ZSRR układ o ograniczeniu zbrojeń strategicznych (SALT I, 1972) i wycofał wojska amerykańskie z Wietnamu (1973). W 1972 r. ludzie związani z jego kampanią włamali się do siedziby Partii Demokratycznej w kompleksie Watergate w Waszyngtonie. Nixon pomagał tuszować sprawę, co ujawniły nagrania z Białego Domu. Zagrożony impeachmentem w sierpniu 1974 r. jako jedyny prezydent podał się do dymisji. Urząd objął Gerald Ford.

19.Ronald Reagan i Barack Obama

Ronald Reagan (1981-1989), wcześniej aktor i gubernator Kalifornii, obniżył podatki i mocno rozbudował armię. Wspierał przeciwników komunizmu, m.in. Solidarność w Polsce. Z przywódcą ZSRR Michaiłem Gorbaczowem podpisał układ INF (1987) o likwidacji rakiet średniego zasięgu, a w Berlinie Zachodnim wezwał go do zburzenia muru berlińskiego. Wielu historyków uważa, że przyczynił się do końca zimnej wojny. Barack Obama (2009-2017), wybrany na prezydenta w 2008 r., był pierwszym afroamerykańskim prezydentem USA. Rządził przez dwie kadencje i dostał Pokojową Nagrodę Nobla (2009).

20.Mount Rushmore

Mount Rushmore to pomnik w górach Black Hills w stanie South Dakota: w granitowej skale wykuto twarze czterech prezydentów, każda o wysokości około 18 metrów. Są to George Washington (narodziny państwa), Thomas Jefferson (rozwój terytorialny - Louisiana Purchase), Theodore Roosevelt (rozwój kraju i ochrona przyrody) i Abraham Lincoln (zachowanie jedności państwa). Rzeźby powstały w latach 1927-1941 pod kierunkiem Gutzona Borgluma. Black Hills to święte miejsce ludu Lakota (Sioux), który utracił te ziemie wbrew traktatowi z 1868 r.

21.Prehistoric America: pierwsi mieszkańcy i Native Americans

Pierwsi ludzie przybyli do Ameryki z Azji w epoce lodowcowej, co najmniej kilkanaście tysięcy lat temu - według większości naukowców przez Beringię, pomost lądowy w miejscu dzisiejszej Cieśniny Beringa. Ich potomkowie to Native Americans (rdzenni Amerykanie, dawniej nazywani Indianami). Tworzyli setki ludów o różnych językach i stylach życia: Lakota na Wielkich Równinach polowali na bizony i mieszkali w tipi, Irokezi (Iroquois) budowali długie domy (longhouses), a ludy Pueblo na południowym zachodzie - domy z suszonej cegły (adobe). Uprawiali m.in. kukurydzę, fasolę i dynię.

22.Wikingowie, Leif Eriksson i Krzysztof Kolumb (1492)

Pierwszymi znanymi Europejczykami w Ameryce Północnej byli Wikingowie. Około 1000 r. Leif Eriksson dopłynął z Grenlandii do krainy, którą nazwał Vinland; ślady osady Wikingów odkryto na Nowej Fundlandii w dzisiejszej Kanadzie, ale osada nie przetrwała długo. W 1492 r. Krzysztof Kolumb (Christopher Columbus), żeglarz z Genui w służbie Hiszpanii, dopłynął trzema statkami (Niña, Pinta, Santa María) do wysp Bahama, a potem Kuby i Hispanioli. Sądził, że dotarł do Azji (Indii), dlatego mieszkańców nazwano Indianami. Nazwa Ameryka pochodzi od Ameriga Vespucciego.

23.Jamestown (1607), Pilgrims i Mayflower (1620)

Jamestown w Virginia, założone w 1607 r. przez kupców z Virginia Company, było pierwszą stałą osadą angielską w Ameryce Północnej. Kolonia rozwinęła się dzięki uprawie tytoniu; sąsiadował z nią lud Powhatan (Pocahontas). W 1620 r. statkiem Mayflower przypłynęli Pilgrims (Pielgrzymi) - angielscy separatyści religijni szukający wolności wyznania. Założyli Plymouth w dzisiejszym Massachusetts i podpisali Mayflower Compact, umowę o wspólnym rządzeniu. Po pierwszych żniwach w 1621 r. świętowali z ludem Wampanoag - stąd tradycja Thanksgiving (czwarty czwartek listopada).

24.13 kolonii (Thirteen Colonies)

W latach 1607-1732 na wschodnim wybrzeżu powstało 13 brytyjskich kolonii. New England (Massachusetts, New Hampshire, Connecticut, Rhode Island) żyła z handlu, rybołówstwa i budowy statków. Kolonie środkowe (New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware) uprawiały zboże; Pennsylvania założył kwakier William Penn. Kolonie południowe (Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, Georgia) miały wielkie plantacje tytoniu, ryżu i indygo, na których pracowali zniewoleni Afrykanie. Ostatnia powstała Georgia (1732). Pamiątką kolonii jest 13 pasów na fladze USA.

25.Przyczyny rewolucji i Boston Tea Party (1773)

Po wojnie z Francją (French and Indian War, 1754-1763) zadłużona Wielka Brytania nałożyła na kolonie nowe podatki, m.in. Stamp Act (1765) i cła na herbatę. Koloniści nie mieli przedstawicieli w brytyjskim parlamencie, więc protestowali hasłem no taxation without representation. W 1770 r. brytyjscy żołnierze zastrzelili kilku mieszkańców Bostonu (Boston Massacre). 16 grudnia 1773 r. Sons of Liberty, częściowo przebrani za Indian, wrzucili do portu w Bostonie skrzynie herbaty (Boston Tea Party). Wielka Brytania odpowiedziała surowymi ustawami (Intolerable Acts, 1774), m.in. zamknęła port.

26.Revolutionary War (1775-1783)

Wojna o niepodległość zaczęła się w kwietniu 1775 r. starciami pod Lexington i Concord. Continental Army dowodził George Washington. Zwycięstwo pod Saratogą (1777) przekonało Francję do sojuszu z Amerykanami (1778). W 1781 r. pod Yorktown skapitulowała armia brytyjska gen. Cornwallisa, co przesądziło o wyniku wojny. W Treaty of Paris (1783) Wielka Brytania uznała niepodległość USA. Po stronie Amerykanów walczyli Polacy: Tadeusz Kościuszko projektował fortyfikacje, m.in. West Point, a Kazimierz Pułaski, ojciec kawalerii amerykańskiej, został śmiertelnie ranny pod Savannah (1779).

27.Declaration of Independence (4 lipca 1776)

4 lipca 1776 r. Second Continental Congress w Filadelfii przyjął Declaration of Independence, napisaną głównie przez Thomasa Jeffersona. Deklaracja ogłosiła, że 13 kolonii to niepodległe stany, zerwała więź z Wielką Brytanią i wyliczyła winy króla Jerzego III. Głosi, że wszyscy ludzie są stworzeni równymi i mają niezbywalne prawa, m.in. do życia, wolności i dążenia do szczęścia (pursuit of happiness), a rząd czerpie władzę ze zgody rządzonych. W praktyce prawa te nie obejmowały wtedy niewolników. 4 lipca to Independence Day - święto narodowe USA.

28.Constitution (1787) i Bill of Rights (1791)

Pierwszy ustrój USA (Articles of Confederation) dawał rządowi za mało władzy. W 1787 r. Constitutional Convention w Filadelfii pod przewodnictwem Washingtona uchwaliła Constitution; ważną rolę odegrał James Madison. Weszła w życie w 1789 r. Dzieli władzę na trzy części, które się wzajemnie kontrolują (checks and balances): ustawodawczą (Congress: Senate i House of Representatives), wykonawczą (President) i sądowniczą (Supreme Court). Bill of Rights to pierwsze 10 poprawek (amendments) z 1791 r., które gwarantują m.in. wolność słowa, religii, prasy i zgromadzeń oraz prawo do uczciwego procesu.

29.Louisiana Purchase (1803) i Lewis and Clark Expedition

W 1803 r. USA kupiły od Francji Luizjanę - obszar między rzeką Missisipi a Górami Skalistymi - za 15 milionów dolarów. Napoleon sprzedał ją, bo potrzebował pieniędzy na wojnę w Europie i nie mógł obronić odległej kolonii. Terytorium USA mniej więcej się podwoiło. W latach 1804-1806 Meriwether Lewis i William Clark z oddziałem Corps of Discovery przeszli z okolic St. Louis przez Góry Skaliste do wybrzeża Pacyfiku i wrócili. Pomagała im Sacagawea z ludu Szoszonów (Shoshone). Opisali nowe rośliny, zwierzęta i ludy oraz sporządzili mapy.

30.Manifest Destiny i Gold Rush (1848)

Manifest Destiny (oczywiste przeznaczenie) to popularne w latach 40. XIX w. przekonanie, że Amerykanom jest pisane zająć kontynent aż po Pacyfik. Usprawiedliwiano nim przyłączenie Teksasu i Oregonu oraz wojnę z Meksykiem (1846-1848), a ekspansja odbierała ziemię rdzennym ludom. W styczniu 1848 r. w Kalifornii, przy tartaku Sutter's Mill, znaleziono złoto, co zapoczątkowało gorączkę złota (Gold Rush). W 1849 r. przybyły dziesiątki tysięcy poszukiwaczy (forty-niners) z całego świata. San Francisco szybko się rozrosło, a w 1850 r. Kalifornia została stanem.

31.The Wild, Wild West: pionierzy, cowboys i kolej transkontynentalna (1869)

Dziki Zachód (The Wild, Wild West) to czas zasiedlania ziem na zachód od Missisipi, mniej więcej od połowy XIX w. do 1890 r. Pionierzy jechali krytymi wozami (covered wagons) m.in. szlakiem Oregon Trail, a Homestead Act (1862) dawał 160 akrów ziemi temu, kto mieszkał na niej i uprawiał ją przez 5 lat. Cowboys pędzili stada bydła z Teksasu do stacji kolejowych w Kansas. 10 maja 1869 r. w Promontory Summit (Utah) połączono tory kolei transkontynentalnej (golden spike). Osadnicy zajmowali ziemie rdzennych ludów, co prowadziło do wojen, m.in. bitwy nad Little Bighorn (1876).

32.Civil War (1861-1865): przyczyny, Union i Confederacy

Gospodarka Południa opierała się na plantacjach bawełny i pracy zniewolonych Afrykanów, a na Północy, rozwijającej przemysł, rósł sprzeciw wobec niewolnictwa (abolicjoniści, np. Frederick Douglass; Harriet Tubman pomagała zbiegom przez Underground Railroad). Główną przyczyną wojny był spór o niewolnictwo i jego rozszerzanie na nowe terytoria. Po wyborze Lincolna (1860) stany Południa utworzyły Confederacy (Confederate States of America, ostatecznie 11 stanów) z prezydentem Jeffersonem Davisem i stolicą w Richmond. W kwietniu 1861 r. atakiem Konfederatów na Fort Sumter zaczęła się wojna z Union (Północą).

33.Przebieg i koniec wojny secesyjnej, 13th Amendment (1865)

Union miała więcej ludzi, fabryk i kolei, a Confederacy zdolnych dowódców, jak gen. Robert E. Lee. Punktem zwrotnym była bitwa pod Gettysburgiem (lipiec 1863). Od 1864 r. wojskami Union dowodził gen. Ulysses S. Grant. 9 kwietnia 1865 r. Lee skapitulował w Appomattox Court House w Virginia, co zakończyło główne walki. To najkrwawsza wojna w historii USA. W 1865 r. 13th Amendment zniosła niewolnictwo w całym kraju (abolicja); 14th (1868) dała byłym niewolnikom obywatelstwo, a 15th (1870) prawo głosu czarnym mężczyznom. Odbudowę Południa nazywa się Reconstruction (1865-1877).

34.Developing Industries: uprzemysłowienie, imigracja i Ellis Island

Po wojnie secesyjnej USA szybko się uprzemysłowiły. Rozwijały się kolej, stal (Andrew Carnegie) i ropa naftowa (John D. Rockefeller). Wynalazki zmieniały życie: Alexander Graham Bell opatentował telefon (1876), Thomas Edison udoskonalił żarówkę (1879), a Henry Ford wprowadził taśmę produkcyjną (1913) i tani samochód Model T. Do fabryk i miast przybywały miliony imigrantów, m.in. z Irlandii, Niemiec, Włoch i ziem polskich. W latach 1892-1954 główną stacją przyjmowania imigrantów w porcie Nowego Jorku była Ellis Island, niedaleko Statue of Liberty (dar Francji, 1886).

35.USA w I wojnie światowej (od 1917) i 19th Amendment (1920)

Na początku I wojny światowej USA były neutralne. Opinię publiczną poruszyło zatopienie przez niemiecki okręt podwodny statku Lusitania (1915), na którym zginęli też Amerykanie. Gdy Niemcy w 1917 r. wznowiły nieograniczoną wojnę podwodną, w kwietniu 1917 r. USA wypowiedziały im wojnę. Wojska amerykańskie gen. Johna Pershinga pomogły Ententie wygrać; walki zakończył rozejm 11 listopada 1918 r. W czasie wojny kobiety zastąpiły mężczyzn w wielu zawodach. W 1920 r. 19th Amendment przyznała kobietom prawo głosu w całym kraju - był to sukces wieloletniej walki sufrażystek, m.in. Susan B. Anthony.

36.II wojna światowa i Pearl Harbor (1941)

Gdy w 1939 r. wybuchła II wojna światowa, USA pozostały neutralne, ale pomagały Wielkiej Brytanii. 7 grudnia 1941 r. Japonia niespodziewanie zaatakowała bazę floty USA Pearl Harbor na Hawajach. Następnego dnia USA wypowiedziały wojnę Japonii, a kilka dni później Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę USA. Amerykanie walczyli na Pacyfiku (m.in. bitwa o Midway, 1942) i w Europie (lądowanie w Normandii - D-Day, 6 czerwca 1944). Niemcy skapitulowały w maju 1945 r., a Japonia we wrześniu 1945 r., po zrzuceniu bomb atomowych. Po wojnie USA były supermocarstwem i współtworzyły ONZ (United Nations).

37.Zimna wojna (Cold War) i wojna w Wietnamie

Zimna wojna (około 1947-1991) to rywalizacja USA i ZSRR, demokracji i komunizmu, bez bezpośredniej wojny między nimi. Obejmowała wyścig zbrojeń jądrowych, wyścig kosmiczny (Space Race) i wojny w innych krajach: w Korei (1950-1953) i w Wietnamie. Symbolem podziału Europy był mur berliński (1961-1989), a najgroźniejszym momentem kryzys kubański (1962). W Wietnamie USA wspierały Wietnam Południowy przeciw komunistycznej Północy; walczyły tam głównie w latach 1965-1973, gdy w kraju trwały protesty antywojenne. W 1975 r. Północ zajęła Południe i wkrótce zjednoczyła kraj.

38.Ruch praw obywatelskich (Civil Rights Movement)

Na Południu prawa Jim Crow wprowadzały segregację: osobne szkoły, miejsca w autobusach i lokale dla białych i czarnych. W 1954 r. Supreme Court uznał segregację w szkołach publicznych za niezgodną z konstytucją (Brown v. Board of Education). W 1955 r. w Montgomery (Alabama) Rosa Parks odmówiła ustąpienia miejsca w autobusie białemu pasażerowi, co wywołało ponad roczny bojkot autobusów. Kierował nim pastor Martin Luther King Jr., zwolennik walki bez przemocy. 28 sierpnia 1963 r. wygłosił on przemówienie „I Have a Dream”. Ruch doprowadził do Civil Rights Act (1964).

39.Lądowanie na Księżycu (Apollo 11, 1969)

W wyścigu kosmicznym ZSRR wysłał pierwszego satelitę (Sputnik, 1957) i pierwszego człowieka w kosmos (Jurij Gagarin, 1961). W odpowiedzi prezydent Kennedy wyznaczył cel: Amerykanin na Księżycu przed końcem lat 60. NASA zrealizowała go w misji Apollo 11. 20 lipca 1969 r. Neil Armstrong i Buzz Aldrin wylądowali modułem Eagle na Księżycu, a Michael Collins krążył po orbicie. Armstrong jako pierwszy człowiek stanął na powierzchni Księżyca. Do 1972 r. na Księżycu stanęło 12 astronautów - wszyscy z USA.

40.Koniec zimnej wojny (1991) i zamachy z 11 września 2001

Reformy Gorbaczowa i jego rozmowy z Reaganem złagodziły napięcia. W 1989 r. upadł komunizm w Europie Środkowej (w Polsce wybory 4 czerwca 1989 r.), a 9 listopada 1989 r. otwarto mur berliński. W grudniu 1991 r. ZSRR rozpadł się na 15 państw i zimna wojna się skończyła. 11 września 2001 r. terroryści z al-Kaidy porwali cztery samoloty pasażerskie: dwa uderzyły w wieże World Trade Center w Nowym Jorku, jeden w Pentagon, a czwarty rozbił się w Pensylwanii. Zamachy pochłonęły prawie 3 tysiące ofiar. Prezydent George W. Bush ogłosił wojnę z terroryzmem; jeszcze w 2001 r. USA zaatakowały Afganistan.