Małopolski Konkurs Języka Angielskiego - słownictwo i kolokacje B2-C1

1.Słowotwórstwo (word formation) - przedrostki i przyrostki

Słowotwórstwo to tworzenie nowych wyrazów od wyrazu bazowego. Przedrostek (prefix) dodany na początku zmienia znaczenie, ale zwykle nie zmienia części mowy: happy → unhappy, write → rewrite. Przyrostek (suffix) dodany na końcu zwykle zmienia część mowy: happy → happiness (rzeczownik), care → careful (przymiotnik), modern → modernise (czasownik), quick → quickly (przysłówek). Przy dodawaniu przyrostka zmienia się czasem pisownia: y po spółgłosce przechodzi w i (happy → happiness), znika nieme e (create → creative), a spółgłoska się podwaja (begin → beginner).

2.Przedrostki przeczące un-, dis-, mis-

Un- to najczęstszy przedrostek przeczący przymiotników: unhappy, unusual, unable, unfair, unknown. Przed czasownikiem un- oznacza odwrócenie czynności: lock → unlock, pack → unpack, do → undo. Dis- tworzy przeczenia przymiotników i czasowników: honest → dishonest, agree → disagree, like → dislike, appear → disappear. Mis- znaczy źle, błędnie: understand → misunderstand (źle zrozumieć), spell → misspell (napisać z błędem), lead → mislead (wprowadzić w błąd). Pisownia rdzenia się nie zmienia, stąd podwójne s w dissatisfied i misspell.

3.Przedrostki przeczące in-, im-, il-, ir-

In- tworzy przeczenia wielu przymiotników: correct → incorrect, visible → invisible, dependent → independent, expensive → inexpensive. Jego forma zależy zwykle od pierwszej litery wyrazu: im- przed p i m (impossible, impatient, immature), il- przed l (illegal, illogical), ir- przed r (irregular, irresponsible, irrelevant). To tendencja, a nie zasada bez wyjątków: mówimy unpopular, unpleasant, unreal. Pułapka: inflammable znaczy łatwopalny (tak samo jak flammable), a nie niepalny; niepalny to non-flammable.

4.Inne przedrostki: re-, over-, under-, pre-, co-

Re- znaczy ponownie, jeszcze raz: rewrite, rebuild, reuse, retake (an exam). Over- znaczy za dużo, nadmiernie: oversleep (zaspać), overeat, overcooked, overestimate (przecenić), overcrowded (przepełniony). Under- znaczy za mało, poniżej normy: underestimate (nie docenić), underpaid (źle opłacany), undercooked (niedogotowany). Pre- znaczy przed, wcześniej: prehistoric, preview (pokaz przedpremierowy), prepaid (opłacony z góry). Co- znaczy razem, wspólnie: co-worker (współpracownik), co-author (współautor), cooperate (współpracować, pisane też co-operate).

5.Przyrostki rzeczownikowe: -tion, -ment, -ance / -ence, -er / -or

-tion (też -sion, -ation) tworzy od czasowników rzeczowniki oznaczające czynność lub jej wynik: educate → education, decide → decision, explain → explanation. -ment: develop → development, achieve → achievement, agree → agreement. -ance / -ence: perform → performance, appear → appearance, exist → existence, a także od przymiotników na -ant / -ent: important → importance, patient → patience, independent → independence. -er / -or oznacza wykonawcę czynności: teach → teacher, run → runner, act → actor, visit → visitor, invent → inventor. Wybór -ance / -ence i -er / -or trzeba zapamiętać.

6.Przyrostki rzeczownikowe: -ness, -ity, -ship, -hood, -ist

-ness i -ity tworzą od przymiotników rzeczowniki oznaczające cechę lub stan: kind → kindness, happy → happiness, dark → darkness, able → ability, popular → popularity, possible → possibility, generous → generosity. -ship oznacza relację, status lub umiejętność: friend → friendship, relation → relationship, leader → leadership, member → membership. -hood oznacza okres życia albo wspólnotę: child → childhood, adult → adulthood, neighbour → neighbourhood. -ist oznacza osobę związaną z dziedziną lub zajęciem: art → artist, science → scientist, piano → pianist, tour → tourist.

7.Przyrostki przymiotnikowe: -ful, -less, -ous, -ive

-ful znaczy pełen czegoś: care → careful, help → helpful, success → successful, beauty → beautiful. -less znaczy bez czegoś: careless (nieostrożny), homeless, useless, hopeless. Wiele par -ful / -less to przeciwieństwa: useful - useless, harmful - harmless. Uwaga: priceless znaczy bezcenny, a nie tani. -ous: danger → dangerous, fame → famous, mystery → mysterious, adventure → adventurous. -ive tworzy przymiotniki głównie od czasowników: create → creative, attract → attractive, act → active, decide → decisive.

8.Przyrostki przymiotnikowe: -able / -ible, -al, -ic

-able / -ible znaczy zwykle taki, który można (albo na którym można) coś zrobić: wash → washable, rely → reliable, avoid → avoidable; rzadsze -ible występuje w wyrazach takich jak visible, possible, flexible, responsible. -al tworzy przymiotniki od rzeczowników: nature → natural, tradition → traditional, nation → national, environment → environmental. -ic: science → scientific, hero → heroic, artist → artistic, energy → energetic. Niektóre wyrazy mają dwie formy o różnym znaczeniu: historic (przełomowy, ważny w dziejach: a historic day) i historical (dotyczący historii: a historical novel).

9.Przyrostki czasownikowe: -ise / -ize, -en, -ify

-ise / -ize tworzy czasowniki od przymiotników i rzeczowników: modern → modernise, real → realise, critic → criticise, apology → apologise, memory → memorise. W brytyjskim angielskim poprawne są obie pisownie (realise, realize), w amerykańskim zwykle -ize. -en znaczy uczynić jakimś albo stać się jakimś: wide → widen, short → shorten, deep → deepen, sharp → sharpen, a od rzeczowników: strength → strengthen, length → lengthen, threat → threaten. -ify: simple → simplify, class → classify, pure → purify, beauty → beautify; końcowe e lub y znika.

10.Przyrostki przysłówkowe: -ly

Przyrostek -ly dodany do przymiotnika tworzy przysłówek sposobu: quick → quickly, careful → carefully, polite → politely. Pisownia: y po spółgłosce zmienia się w i (happy → happily, easy → easily), -le przechodzi w -ly (gentle → gently, terrible → terribly), a -ic dostaje -ally (basic → basically; wyjątek: publicly). Friendly, lovely i lonely to przymiotniki, więc mówimy in a friendly way. Good ma przysłówek well, a hard i fast nie zmieniają formy. Uwaga: hardly znaczy ledwo, prawie wcale, a lately - ostatnio.

11.Kolokacje (collocations) - czym są

Kolokacja to połączenie wyrazów, które w danym języku naturalnie występują razem. Nie da się go przewidzieć z tłumaczenia, więc trzeba je zapamiętać w całości: make a mistake (popełnić błąd), a nie do a mistake; heavy rain (ulewny deszcz), a nie strong rain; strong coffee (mocna kawa), a nie heavy coffee. Typowe wzory to czasownik + rzeczownik (make a decision, take part), przymiotnik + rzeczownik (heavy traffic) i przysłówek + przymiotnik (highly unlikely). Błędna kolokacja zwykle nie zmienia sensu zdania, ale brzmi nienaturalnie.

12.Make czy do - reguła ogólna

Make łączymy z tym, co tworzymy lub wytwarzamy, i z tym, co powstaje w wyniku działania: make a cake, make a plan, make a noise, make a mistake, make a decision. Do łączymy z czynnościami, pracą i obowiązkami, w których nic nowego nie powstaje: do homework, do the shopping, do the washing-up, do an exercise, do a job. Do występuje też z wyrazami ogólnymi: do something, do nothing, do everything. Reguła pomaga, ale ma wyjątki, więc kolokacje trzeba zapamiętać: make the bed (pościelić łóżko) to obowiązek domowy, a jednak łączy się z make.

13.Kolokacje z make: make a decision, make a mistake, make an effort

Make a decision znaczy podjąć decyzję: We need to make a decision by Friday (w brytyjskim angielskim, zwłaszcza formalnym, mówi się też take a decision). Make a mistake to popełnić błąd: Everyone makes mistakes. Make an effort to postarać się, włożyć wysiłek: She made an effort to be polite. Inne częste kolokacje z make: make progress (robić postępy), make a phone call (zadzwonić), make friends (zaprzyjaźniać się), make money (zarabiać pieniądze), make a suggestion (zaproponować), make an excuse (wymyślić wymówkę).

14.Kolokacje z do: do homework, do your best, do someone a favour

Do homework to odrabiać pracę domową: I usually do my homework after dinner (nie make homework). Do your best to zrobić wszystko, co w twojej mocy, dać z siebie wszystko: Don't worry about the result - just do your best. Do someone a favour to wyświadczyć komuś przysługę: Could you do me a favour and close the window? (w AmE pisownia favor). Inne kolokacje z do: do the shopping, do the cleaning, do research (prowadzić badania), do damage (wyrządzić szkody), do business (robić interesy).

15.Kolokacje z take: take a photo, take part, take place

Take a photo znaczy zrobić zdjęcie: Can I take a photo of you? Take part (in) to wziąć udział w czymś, a podmiotem jest osoba: Thirty students took part in the race. Take place to odbywać się, mieć miejsce, a podmiotem jest wydarzenie: The concert will take place in the park. Ludzie take part, a wydarzenia take place. Inne kolokacje z take: take a break (zrobić przerwę), take a seat (usiąść), take an exam (przystępować do egzaminu; zdać to pass), take a risk (zaryzykować), take notes (robić notatki).

16.Kolokacje z have: have a look, have a go

Have a look (at) znaczy rzucić okiem, przyjrzeć się: Can I have a look at your notes? W amerykańskim angielskim częściej mówi się take a look. Have a go (at) znaczy spróbować czegoś (potoczne, głównie brytyjskie): I've never tried surfing, but I'd love to have a go. Have tworzy też kolokacje z posiłkami i czynnościami: have breakfast, have lunch, have a shower, have a rest, have a chat (pogawędzić), have fun, have a good time, have an argument (pokłócić się).

17.Kolokacje: pay attention, keep a promise, break the law

Pay attention (to) znaczy zwracać uwagę, uważać: Please pay attention to the instructions. Z pay łączą się też pay a visit (złożyć wizytę) i pay a compliment (powiedzieć komplement). Keep a promise to dotrzymać obietnicy: He always keeps his promises; przeciwieństwo to break a promise. Keep tworzy też keep a secret (dochować tajemnicy). Break the law znaczy łamać prawo: Driving without a licence is breaking the law; podobnie break the rules, a break a record to pobić rekord. Przestrzegać prawa to obey the law.

18.Kolokacje przymiotnik + rzeczownik: heavy rain, strong coffee

Heavy rain to ulewny, silny deszcz (nie strong rain): The trip was cancelled because of heavy rain. Heavy łączy się też z wyrazami snow, traffic (duży ruch) i smoker (nałogowy palacz). Strong coffee to mocna kawa (nie heavy coffee), podobnie strong tea; przeciwieństwo to weak coffee. Strong łączy się też z wind (silny wiatr) i accent. Lekki deszcz to light rain. Inne kolokacje przymiotnik + rzeczownik: a close friend (bliski przyjaciel), a high temperature (wysoka gorączka lub temperatura), a fast train.

19.Czasowniki frazowe (phrasal verbs): look after, look forward to

Czasownik frazowy to czasownik z partykułą lub przyimkiem, który razem ma nowe znaczenie. Look after znaczy opiekować się kimś lub czymś; jest nierozdzielny: She looks after her little brother. She looks after him. Look forward to znaczy nie móc się doczekać, czekać z niecierpliwością. To jest tu przyimkiem, więc po nim stoi rzeczownik albo forma -ing: I'm looking forward to the holidays. I'm looking forward to seeing you. Formalny list lub e-mail kończy się często zdaniem: I look forward to hearing from you.

20.Czasowniki frazowe: put off, call off

Put off znaczy odłożyć, przełożyć na później: They put off the meeting until Monday. Czynność po put off ma formę -ing: Stop putting off doing your homework. Put off znaczy też zniechęcić: The smell of the food put me off. Call off znaczy odwołać, czyli wydarzenie w ogóle się nie odbędzie: The concert was called off because of the storm. Oba są rozdzielne: rzeczownik może stać po partykule albo przed nią (put the meeting off), ale zaimek stoi zawsze w środku: put it off, call it off, a nie put off it.

21.Czasowniki frazowe: give up, carry on

Give up znaczy przestać coś robić, rzucić nałóg, zrezygnować: He gave up smoking two years ago. Don't give up - you're almost there! Czynność po give up ma formę -ing. Jest rozdzielny: give up chocolate albo give chocolate up, a z zaimkiem tylko give it up. Carry on znaczy kontynuować, robić dalej: Carry on working while I'm out. Po carry on stoi forma -ing albo with + rzeczownik: Please carry on with your work. Synonimem carry on jest go on (go on reading), a formalnym odpowiednikiem - continue.

22.Czasowniki frazowe: turn down, bring up

Turn down znaczy odrzucić propozycję, zaproszenie lub prośbę: She turned down the job offer. Znaczy też ściszyć, zmniejszyć: Could you turn the music down? Przeciwieństwem w tym znaczeniu jest turn up (pogłośnić). Bring up znaczy wychowywać dziecko, często w stronie biernej: He was brought up in a small town by the sea. Znaczy też poruszyć temat: She brought up an interesting question at the meeting. Oba są rozdzielne, więc zaimek stoi w środku: turn it down, bring it up.

23.Czasowniki frazowe: run out of, come across

Run out of znaczy nie mieć już czegoś, bo zapas się skończył; podmiotem jest zwykle osoba (bywa też np. pojazd): We've run out of milk. Bez of podmiotem jest sam zapas: The milk has run out. Come across znaczy natknąć się na coś lub kogoś, przypadkiem coś znaleźć: I came across some old letters in the attic. Jest nierozdzielny: I came across them, a nie came them across. Come across as znaczy sprawiać wrażenie: He comes across as very confident. Formy nieregularne: run, ran, run; come, came, come.

24.Czasowniki frazowe: take after, get over

Take after znaczy być podobnym do starszego członka rodziny, z wyglądu lub z charakteru: Tom takes after his father - they are both tall and calm. Get over znaczy dojść do siebie po chorobie, rozczarowaniu lub przykrym przeżyciu, przeboleć coś: It took her weeks to get over the flu. He still hasn't got over the defeat. Oba są nierozdzielne: zaimek stoi po całym czasowniku (take after him, get over it). Formy: take, took, taken; get, got, got (w AmE imiesłów zwykle gotten).

25.Czasowniki frazowe: set off, break down

Set off znaczy wyruszyć w podróż: We set off early to avoid the traffic. Ma też znaczenie uruchomić, zwykle niechcący: The smoke set off the fire alarm. Break down znaczy zepsuć się (o maszynie lub samochodzie): Our car broke down on the motorway. Może też znaczyć załamać się, rozpłakać się (She broke down in tears) albo zostać zerwanym (The talks broke down). Rzeczownik breakdown to awaria albo załamanie (a nervous breakdown). Formy: set, set, set; break, broke, broken.

26.Czasowniki frazowe: make up, put up with

Make up ma kilka znaczeń: wymyślić, zmyślić (make up a story, make up an excuse), pogodzić się po kłótni (They argued but soon made up; make up with someone) oraz stanowić, składać się na (Girls make up half of the class). Rzeczownik make-up to makijaż. Put up with znaczy znosić, tolerować coś nieprzyjemnego: I can't put up with this noise any longer. Czasowniki trzyczęściowe, takie jak put up with, look forward to i run out of, są nierozdzielne: put up with it, a nie put it up with.

27.Idiomy (idioms): a piece of cake, once in a blue moon

Idiom to wyrażenie, którego znaczenia nie da się odczytać z pojedynczych słów, więc trzeba go znać w całości i nie zmieniać jego słów. Większość idiomów brzmi potocznie: używa się ich w rozmowie, a nie w formalnym piśmie. A piece of cake (potoczne) znaczy coś bardzo łatwego, bułka z masłem: The test was a piece of cake. Once in a blue moon (potoczne) znaczy bardzo rzadko, od wielkiego dzwonu: My cousin visits us once in a blue moon.

28.Idiomy: break the ice, hit the nail on the head

Break the ice znaczy przełamać lody, czyli rozładować napięcie na początku spotkania z nieznanymi osobami: The teacher played a game to break the ice on the first day of school. Hit the nail on the head znaczy trafić w sedno, czyli powiedzieć coś dokładnie trafnego: You've hit the nail on the head - that's exactly the problem. Oba idiomy są obrazowe: lody to chłód między ludźmi, a uderzenie młotkiem prosto w gwóźdź to trafienie w samo sedno. Pasują do rozmowy i swobodnego tekstu; w oficjalnym piśmie raczej się ich unika.

29.Idiomy: under the weather, cost an arm and a leg

Under the weather (potoczne) znaczy czuć się trochę chorym, nie w formie: I'm feeling a bit under the weather today, so I'll stay at home. Opisuje lekką niedyspozycję, a nie poważną chorobę. Cost an arm and a leg (potoczne) znaczy kosztować majątek, kosztować fortunę: Their new sofa cost an arm and a leg. Podobnie pay an arm and a leg - zapłacić fortunę. W formalnym tekście zamiast tych idiomów napiszemy np. I am unwell albo It was very expensive.

30.Idiomy: let the cat out of the bag, on cloud nine

Let the cat out of the bag (potoczne) znaczy zdradzić sekret, zwykle niechcący, czyli wygadać się: We planned a surprise party, but my brother let the cat out of the bag. Odpowiada polskiemu wygadać się albo puścić parę z ust. On cloud nine (potoczne) znaczy w siódmym niebie, bardzo szczęśliwy: She was on cloud nine after winning the race. Uwaga na liczbę: po angielsku chmura jest dziewiąta (cloud nine), a po polsku niebo - siódme.

31.Przyimki zależne (dependent prepositions) - zasada

Przyimek zależny to stały przyimek po danym przymiotniku, czasowniku lub rzeczowniku. Trzeba go zapamiętać razem z wyrazem, bo często różni się od polskiego: depend on (zależeć od), interested in (zainteresowany czymś), good at (dobry w czymś). Po przyimku czasownik ma formę -ing: She is interested in learning Spanish. He insisted on paying. W pytaniach przyimek stoi zwykle na końcu: What are you interested in? What does it depend on?

32.Przymiotnik + przyimek: interested in, good at, afraid of, responsible for

Interested in znaczy zainteresowany czymś: I'm interested in history. Good at znaczy dobry w czymś, uzdolniony w czymś: She's good at maths (przeciwieństwo: bad at). Uwaga: good for to korzystny dla (Fruit is good for you), a good with - umiejący postępować z kimś lub czymś (good with children). Afraid of znaczy bać się czegoś: Many people are afraid of spiders; podobnie scared of i frightened of. Responsible for znaczy odpowiedzialny za coś: Who is responsible for the decorations? Inne: proud of, keen on, famous for, similar to.

33.Czasownik + przyimek: depend on, apologise for, insist on, succeed in

Depend on znaczy zależeć od (nie depend from): Our plans depend on the weather. Apologise for znaczy przepraszać za coś, a osobę wprowadzamy przez to: He apologised to his teacher for being late (w AmE apologize). Insist on znaczy nalegać na coś, upierać się przy czymś: She insisted on paying for dinner. Succeed in znaczy odnieść sukces w czymś, zdołać coś zrobić: They succeeded in finding a solution. Po tych przyimkach czasownik ma formę -ing. Podobnie: rely on, believe in, belong to, consist of, complain about.

34.Przyimki zależne inne niż po polsku: listen to, wait for, arrive in / at

Wiele błędów bierze się z tłumaczenia przyimka z polskiego. Listen to znaczy słuchać (listen to music, a nie listen music). Wait for to czekać na (wait for the bus). Arrive in używamy przy mieście i kraju (arrive in London), a arrive at przy budynku lub konkretnym miejscu (arrive at the station), a nie arrive to. Married to znaczy żonaty z, zamężna z: She is married to a doctor. Laugh at to śmiać się z, congratulate on - gratulować czegoś (congratulate somebody on passing the exam), a pay for - płacić za.

35.Wyrazy często mylone (confusing words): affect / effect, lose / loose

Affect to zwykle czasownik: wpływać na coś, oddziaływać (Stress can affect your sleep). Effect to zwykle rzeczownik: skutek, efekt, wpływ (Stress has a bad effect on sleep); łączy się z have an effect on. Lose (lost, lost) to czasownik: zgubić, stracić, przegrać (lose your keys, lose weight, lose a match). Loose to przymiotnik: luźny, obluzowany (loose clothes, a loose tooth). Wymowa też się różni: lose /luːz/ z dźwięcznym z, loose /luːs/ z bezdźwięcznym s.

36.Wyrazy mylone: borrow / lend, say / tell

Borrow znaczy pożyczyć od kogoś, czyli wziąć: Can I borrow your pen? I borrowed some money from my sister. Lend (lent, lent) znaczy pożyczyć komuś, czyli dać: Can you lend me your pen? She lent me some money. Say łączymy z tym, co zostało powiedziane, a osobę wprowadzamy przez to: He said (that) he was tired. She said goodbye to us. Tell łączy się bezpośrednio z osobą: He told me (that) he was tired. Z tell łączą się też tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a joke. Błąd: He said me.

37.Wyrazy mylone: rise / raise, economic / economical

Rise (rose, risen) jest nieprzechodni: coś samo się podnosi, rośnie, wschodzi: The sun rises in the east. Prices rose last year. Raise (raised, raised) jest przechodni: podnosimy coś: Raise your hand. The shop raised its prices. Mówimy też raise money (zebrać pieniądze) i raise a question (poruszyć kwestię). Economic znaczy gospodarczy, związany z gospodarką: economic growth, an economic crisis. Economical znaczy oszczędny, ekonomiczny w użyciu, niedrogi: an economical car that uses little fuel.

38.Wyrazy mylone: sensible / sensitive, actually / currently

Sensible znaczy rozsądny: a sensible decision, sensible shoes (wygodne, praktyczne). Sensitive znaczy wrażliwy: sensitive skin, a sensitive child, a sensitive topic (drażliwy temat). Actually to fałszywy przyjaciel: znaczy właściwie, tak naprawdę, w rzeczywistości: Actually, I'm from Leeds, not London. Polskie aktualnie to po angielsku currently, at the moment albo at present: She is currently working in Berlin. Podobnie actual znaczy rzeczywisty, faktyczny, a polskie aktualny to current albo up-to-date.

39.Rejestr (register) formalny i nieformalny: purchase / buy, assist / help, request / ask for

Rejestr to styl dopasowany do sytuacji i odbiorcy. W stylu formalnym (oficjalny e-mail, ogłoszenie, regulamin) wybiera się dłuższe wyrazy, często pochodzenia łacińskiego, zamiast potocznych wyrazów i czasowników frazowych: purchase zamiast buy (kupić), assist zamiast help (pomóc), request zamiast ask for (prosić o): Guests may request a late check-out. Czasownik request nie ma przyimka (request information), ale rzeczownik ma for (a request for information). Formalnie piszemy pełne formy (I am, do not), a nieformalnie skróty (I'm, don't).

40.Łączniki: however, therefore, moreover, in addition, although, despite

However (jednak) i therefore (dlatego, zatem) łączą dwa zdania; zwykle stoją na początku drugiego zdania, z przecinkiem: It was cold. However, we went out. Moreover i in addition (ponadto, co więcej) dodają kolejny argument i są typowe dla stylu formalnego; in addition to łączy się z rzeczownikiem lub formą -ing. Although (chociaż) wprowadza całe zdanie: Although it was raining, we went out. Despite (pomimo) łączy się z rzeczownikiem lub formą -ing, bez of: despite the rain, despite being tired. Przed zdaniem piszemy despite the fact that.