Wojewódzki Konkurs z Języka Angielskiego (śląskie) - realia USA

1.Położenie USA: Ameryka Północna, Kanada i Meksyk, Atlantyk i Pacyfik

Stany Zjednoczone Ameryki (the United States of America, USA) leżą w Ameryce Północnej (North America). Na północy graniczą z Kanadą (Canada), a na południu z Meksykiem (Mexico). Od wschodu oblewa je Ocean Atlantycki (the Atlantic Ocean), a od zachodu Ocean Spokojny (the Pacific Ocean). Większość kraju to 48 przylegających do siebie stanów (the contiguous states). Osobno leżą Alaska na północnym zachodzie kontynentu, oddzielona od reszty kraju Kanadą i kupiona od Rosji w 1867 r., oraz Hawaje (Hawaii) - wulkaniczny archipelag na Pacyfiku.

2.50 stanów, Washington, D.C. i regiony USA

USA składają się z 50 stanów (states); każdy ma własną stolicę, gubernatora (governor) i parlament. Jako ostatnie przyjęto w 1959 r. Alaskę (49. stan) i Hawaje (50. stan). Stolica kraju, Washington, D.C. (District of Columbia), nie należy do żadnego stanu - to okręg federalny nad rzeką Potomac, między stanami Maryland i Virginia, nazwany na cześć George'a Washingtona; rząd działa tam od 1800 r. U.S. Census Bureau dzieli kraj na cztery regiony: Northeast (New England oraz New York, New Jersey i Pennsylvania), Midwest, South i West.

3.Rocky Mountains, Appalachian Mountains, Great Plains i Denali

Na zachodzie USA ciągną się Góry Skaliste (the Rocky Mountains, the Rockies) - wysokie, młode pasmo biegnące z Kanady aż do stanu New Mexico. Na wschodzie leżą Appalachy (the Appalachian Mountains) - góry stare, niższe i łagodniejsze. Na wschód od Gór Skalistych rozciągają się Wielkie Równiny (the Great Plains): płaskie prerie (prairies), dawniej pełne bizonów, dziś obszar upraw zbóż i hodowli bydła. Najwyższy szczyt USA i całej Ameryki Północnej to Denali (znany też jako Mount McKinley, ok. 6190 m n.p.m.) na Alasce.

4.Great Lakes, Lake Superior, Mississippi, Missouri i Colorado River

Na północnym wschodzie, częściowo na granicy z Kanadą, leży pięć Wielkich Jezior (the Great Lakes): Superior, Michigan, Huron, Erie i Ontario. Największe i najgłębsze z nich to Jezioro Górne (Lake Superior), a jedynym leżącym w całości w USA jest Lake Michigan. Mississippi płynie z północy na południe przez środek kraju i uchodzi deltą w pobliżu New Orleans. Jej dopływ Missouri to najdłuższa rzeka USA; łączy się z Mississippi koło St. Louis. Rzeka Kolorado (the Colorado River) na południowym zachodzie wyżłobiła Wielki Kanion; stoi na niej zapora Hoover Dam.

5.Death Valley i klimat USA

Dolina Śmierci (Death Valley) na pustyni w Kalifornii to jedno z najgorętszych miejsc na Ziemi, a jej dno (Badwater Basin, ok. 86 m p.p.m.) jest najniżej położonym punktem Ameryki Północnej. Klimat USA jest bardzo zróżnicowany, bo kraj jest ogromny: Alaska jest chłodna, a na północy polarna; Hawaje i południe Florydy mają klimat tropikalny; południowy zachód (np. Arizona, Nevada) - pustynny; środek kraju - kontynentalny, z gorącymi latami i mroźnymi zimami. Wybrzeże Kalifornii ma suche lata i łagodne, deszczowe zimy, a północny zachód (np. Seattle) jest łagodny i często deszczowy.

6.Klęski żywiołowe: hurricanes, tornadoes, earthquakes, wildfires

Huragany (hurricanes) to cyklony tropikalne; te znad Atlantyku uderzają latem i jesienią m.in. we Florydę, Luizjanę i Teksas; w 2005 r. huragan Katrina zalał New Orleans. Tornada (tornadoes) to wąskie, bardzo silne wiry powietrza; najczęściej powstają w Tornado Alley na Wielkich Równinach (np. Oklahoma, Kansas). Trzęsienia ziemi (earthquakes) nawiedzają zwłaszcza Kalifornię, przez którą biegnie uskok San Andreas (the San Andreas Fault); w 1906 r. trzęsienie i pożary zniszczyły San Francisco. Pożary lasów (wildfires) wybuchają głównie w suche pory roku na zachodzie, zwłaszcza w Kalifornii.

7.Zwierzęta: bald eagle, American bison, grizzly bear, alligator

Bielik amerykański (the bald eagle) - duży ptak drapieżny z białą głową i żółtym dziobem - to ptak narodowy i symbol USA, widoczny na Wielkiej Pieczęci (the Great Seal). Bizon amerykański (the American bison), kiedyś liczony na prerii w milionach, w XIX w. został prawie wytępiony; od 2016 r. jest oficjalnym ssakiem narodowym (national mammal). Niedźwiedź grizzly (the grizzly bear), odmiana niedźwiedzia brunatnego, żyje m.in. na Alasce i w Yellowstone; widnieje na fladze Kalifornii. Aligator (the American alligator) zamieszkuje bagna i rzeki południowego wschodu, np. na Florydzie i w Luizjanie.

8.Rośliny: sequoia, redwood oraz narodowe rose i oak

W Kalifornii rosną dwa gatunki olbrzymich drzew. Mamutowiec olbrzymi (the giant sequoia) z gór Sierra Nevada to drzewa o największej objętości na Ziemi; najsłynniejszy, General Sherman Tree, rośnie w Sequoia National Park. Sekwoja wieczniezielona (the coast redwood) z wilgotnego wybrzeża Pacyfiku to najwyższe drzewa świata - niektóre mają ponad 100 m. Kwiatem narodowym USA jest róża (the rose, od 1986 r.), a drzewem narodowym dąb (the oak, od 2004 r.). Na pustyniach Arizony rośnie wielki kaktus saguaro.

9.Yellowstone - pierwszy park narodowy świata

Yellowstone National Park, utworzony w 1872 r., to pierwszy park narodowy na świecie. Leży głównie w stanie Wyoming (częściowo w Montanie i Idaho), na kalderze ogromnego superwulkanu. Słynie z gejzerów (geysers) - najbardziej znany, Old Faithful, wybucha regularnie wiele razy na dobę - oraz z gorących, kolorowych źródeł, np. Grand Prismatic Spring. Żyją tu bizony, wilki, jelenie wapiti i niedźwiedzie grizzly. Wszystkimi parkami narodowymi zarządza od 1916 r. National Park Service, a ich strażników nazywa się rangers.

10.The Grand Canyon i Yosemite

Wielki Kanion (the Grand Canyon) w stanie Arizona to ogromny wąwóz wyżłobiony przez rzekę Kolorado (the Colorado River). Miejscami ma ponad 1,6 km (milę) głębokości, a kolorowe warstwy skał na jego ścianach pokazują bardzo długą historię Ziemi; park narodowy utworzono tu w 1919 r. Yosemite National Park w Kalifornii, w górach Sierra Nevada, słynie z granitowych ścian El Capitan i Half Dome, wysokich wodospadów (Yosemite Falls) i gajów mamutowców. Ochronę doliny Yosemite zapoczątkował w 1864 r. prezydent Abraham Lincoln.

11.The Everglades i Sequoia National Park

Everglades National Park na południu Florydy chroni subtropikalne mokradła nazywane rzeką traw (River of Grass): płytka woda powoli spływa tam przez trawy aż do namorzynów (mangroves) na wybrzeżu. Żyją tu obok siebie aligatory i krokodyle, a także manaty i rzadka pantera florydzka. Sequoia National Park w Kalifornii (góry Sierra Nevada), jeden z najstarszych parków USA (1890), chroni gaje mamutowców, w tym General Sherman Tree - największe drzewo na Ziemi pod względem objętości. Na granicy parku wznosi się Mount Whitney, najwyższy szczyt 48 przylegających stanów.

12.Native Americans - rdzenni mieszkańcy i Sequoyah

Rdzenni Amerykanie (Native Americans, American Indians) żyli w Ameryce Północnej tysiące lat przed przybyciem Europejczyków. Tworzyli setki plemion i narodów o różnych językach i zwyczajach, np. Cherokee, Sioux (Lakota), Navajo, Apache i Iroquois. Plemiona Wielkich Równin polowały na bizony i mieszkały w przenośnych namiotach tipi. Sequoyah z plemienia Cherokee stworzył na początku XIX w. pismo dla swojego języka. W XIX w. wiele plemion przesiedlono siłą na zachód - przesiedlenie Czirokezów nazwano Szlakiem Łez (the Trail of Tears). Część plemion ma dziś własne rezerwaty (reservations).

13.Jamestown 1607 i Pocahontas

Jamestown w Wirginii (Virginia), założone w 1607 r., to pierwsza stała angielska osada w Ameryce Północnej; jednym z jej przywódców był kapitan John Smith. Osadnicy cierpieli głód i choroby, a utrzymać się pomogła im uprawa tytoniu (tobacco) na sprzedaż. W okolicy żył lud Powhatan. Córka jego wodza, Pocahontas, pomagała w kontaktach z Anglikami, poślubiła osadnika Johna Rolfe'a i wyjechała do Anglii, gdzie zmarła w 1617 r.; opowieść o tym, jak uratowała Johna Smitha, może być legendą. Z czasem wzdłuż Atlantyku powstało 13 angielskich kolonii (the Thirteen Colonies).

14.Pilgrims, Mayflower 1620, Plymouth i pierwsze Thanksgiving

Pielgrzymi (the Pilgrims) to angielscy separatyści, którzy odeszli od Kościoła Anglii i szukali wolności religijnej. W 1620 r. przypłynęli statkiem Mayflower i założyli kolonię Plymouth w dzisiejszym stanie Massachusetts; jeszcze na pokładzie podpisali umowę o wspólnym rządzeniu (the Mayflower Compact). Po ciężkiej pierwszej zimie Indianie z plemienia Wampanoag, m.in. Squanto, nauczyli ich uprawy kukurydzy i łowienia ryb. Jesienią 1621 r. Pielgrzymi i Wampanoagowie wspólnie świętowali udane zbiory - to pierwsze Thanksgiving, do którego nawiązuje dzisiejsze Święto Dziękczynienia.

15.Miasta: New York, Los Angeles, Chicago

Nowy Jork (New York City, NYC), zwany the Big Apple, leży u ujścia rzeki Hudson i składa się z pięciu dzielnic (boroughs): Manhattan, Brooklyn, Queens, the Bronx i Staten Island; ma tu siedzibę ONZ, a w 1789 r. zaprzysiężono tu George'a Washingtona. Los Angeles (L.A.) w Kalifornii, nad Pacyfikiem, ma hiszpańską nazwę oznaczającą anioły i jest ojczyzną przemysłu filmowego (Hollywood). Chicago w stanie Illinois, nad jeziorem Michigan, nazywane jest the Windy City; uchodzi za kolebkę drapaczy chmur (skyscrapers) i słynie z bluesa.

16.San Francisco, melting pot i języki: angielski i hiszpański

San Francisco w Kalifornii leży na pagórkowatym półwyspie nad zatoką; słynie z mostu Golden Gate Bridge, tramwajów linowych (cable cars) i dawnego więzienia na wyspie Alcatraz. Inne ważne miasta to m.in. Boston, Philadelphia, Houston, Miami, Seattle i New Orleans. USA to kraj imigrantów, nazywany tyglem (the melting pot): przybysze z całego świata mieszają się tu, tworząc wspólną kulturę. Językiem większości mieszkańców jest angielski (English), a drugim najczęściej używanym - hiszpański (Spanish), zwłaszcza wśród Latynosów (Hispanics, Latinos) w Kalifornii, Teksasie i na Florydzie.

17.Statue of Liberty, Empire State Building, Times Square, Lincoln Memorial

Statua Wolności (the Statue of Liberty) na Liberty Island w porcie Nowego Jorku to dar Francji z 1886 r.; zaprojektował ją Frédéric Bartholdi, a wewnętrzną konstrukcję Gustave Eiffel. Trzyma pochodnię i tablicę z datą 4 lipca 1776 i witała imigrantów płynących na pobliską Ellis Island. Empire State Building (1931) na Manhattanie przez około 40 lat był najwyższym budynkiem świata. Times Square to plac pełen świecących reklam, gdzie w sylwestra opuszcza się świetlną kulę. Lincoln Memorial w Washington, D.C. to podobny do greckiej świątyni pomnik z posągiem siedzącego Lincolna.

18.Golden Gate Bridge, Mount Rushmore, Niagara Falls, Gateway Arch

Golden Gate Bridge (1937) to czerwono-pomarańczowy most wiszący nad cieśniną Golden Gate w San Francisco. Mount Rushmore w stanie South Dakota to góra, w której wykuto ogromne twarze czterech prezydentów: George'a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Theodore'a Roosevelta i Abrahama Lincolna. Wodospad Niagara (Niagara Falls) na rzece Niagara, między jeziorami Erie i Ontario, leży na granicy stanu New York z Kanadą. Gateway Arch (1965) w St. Louis nad Mississippi to stalowy łuk wysoki na ok. 192 m - symbol bramy na Zachód i wędrówki osadników.

19.Congress, Capitol, White House i Supreme Court

Kongres (Congress), czyli parlament USA, obraduje w Kapitolu (the Capitol) - budynku z wielką białą kopułą na wzgórzu Capitol Hill w Washington, D.C. Biały Dom (the White House) przy 1600 Pennsylvania Avenue to od 1800 r. siedziba i rezydencja prezydenta; prezydent pracuje w Gabinecie Owalnym (the Oval Office). Sąd Najwyższy (the Supreme Court) to najwyższy sąd w kraju; jego gmach stoi tuż obok Kapitolu. Między Kapitolem a Lincoln Memorial ciągnie się zielony pas National Mall z muzeami i obeliskiem Washington Monument.

20.NASA i Smithsonian Institution

NASA (National Aeronautics and Space Administration) to amerykańska agencja kosmiczna założona w 1958 r. Prowadzi loty załogowe, wysyła sondy i bada Ziemię z kosmosu. Statki z astronautami startują z Kennedy Space Center na Florydzie, obok przylądka Cape Canaveral, a lotami kieruje centrum w Houston w Teksasie. Smithsonian Institution, założony w 1846 r. dzięki spadkowi brytyjskiego naukowca Jamesa Smithsona, to zespół muzeów, galerii i zoo, głównie w Washington, D.C., zwykle z bezpłatnym wstępem; należą do niego m.in. National Air and Space Museum i National Museum of Natural History.

21.Literatura: Mark Twain, Edgar Allan Poe, Emily Dickinson, Ernest Hemingway

Mark Twain (właśc. Samuel Clemens) opisał dzieciństwo nad Mississippi w powieściach Przygody Tomka Sawyera (The Adventures of Tom Sawyer) i Przygody Hucka Finna (Adventures of Huckleberry Finn). Edgar Allan Poe w XIX w. pisał mroczne opowiadania grozy i wiersze, np. Kruk (The Raven); uważa się go za twórcę opowiadania detektywistycznego. Emily Dickinson z Massachusetts napisała prawie 1800 krótkich wierszy, ale za życia wydano niewiele z nich. Ernest Hemingway, mistrz prostego, zwięzłego stylu, napisał Stary człowiek i morze (The Old Man and the Sea); w 1954 r. dostał Nagrodę Nobla.

22.Hollywood i Academy Awards (Oscary)

Hollywood to dzielnica Los Angeles, od początku XX w. centrum amerykańskiego przemysłu filmowego; działają tu i w okolicy wielkie wytwórnie (studios), np. Warner Bros., Paramount i Universal. Jej symbolem jest wielki biały napis HOLLYWOOD na wzgórzach, ustawiony w 1923 r. jako reklama osiedla Hollywoodland, a gwiazdy kina mają swoje gwiazdy w chodniku Hollywood Walk of Fame. Najważniejsze nagrody filmowe to Oscary (the Academy Awards, the Oscars) - złote statuetki przyznawane od 1929 r. przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej.

23.Broadway i Walt Disney

Broadway to ulica i dzielnica teatrów na Manhattanie w Nowym Jorku, w okolicy Times Square. Słynie z musicali (musicals), np. The Lion King, Chicago i Hamilton; najlepsze spektakle dostają nagrody Tony (the Tony Awards). Walt Disney był twórcą filmów animowanych i przedsiębiorcą: w 1928 r. pokazał Myszkę Miki (Mickey Mouse), a w 1937 r. Królewnę Śnieżkę i siedmiu krasnoludków (Snow White and the Seven Dwarfs) - pierwszy pełnometrażowy film animowany swojej wytwórni. W 1955 r. otworzył w Kalifornii park rozrywki Disneyland.

24.Muzyka: jazz, blues, rock and roll, country

Jazz narodził się na początku XX w. w New Orleans wśród Afroamerykanów; cechuje go improwizacja i swing. Jego gwiazdami byli trębacz i wokalista Louis Armstrong (Satchmo) oraz Ella Fitzgerald, zwana Pierwszą Damą Piosenki (the First Lady of Song). Blues, pełna smutku muzyka Afroamerykanów z południa (delta Mississippi), wpłynął na jazz i rocka. Rock and roll powstał w latach 50. XX w.; jego królem (the King of Rock and Roll) był Elvis Presley, związany z Memphis. Country wyrosła z muzyki ludowej wiejskiego południa; jej stolicą jest Nashville w stanie Tennessee.

25.Benjamin Franklin, Thomas Edison, bracia Wright i Amelia Earhart

Benjamin Franklin, jeden z Ojców Założycieli (the Founding Fathers), w 1752 r. doświadczeniem z latawcem pokazał, że piorun to wyładowanie elektryczne, i wynalazł piorunochron (the lightning rod) oraz okulary dwuogniskowe. Thomas Edison uzyskał ponad tysiąc patentów; skonstruował m.in. fonograf (1877) i praktyczną żarówkę (the light bulb, 1879). Bracia Wright (the Wright brothers), Orville i Wilbur, 17 grudnia 1903 r. koło Kitty Hawk w Karolinie Północnej wykonali pierwszy sterowany lot samolotem z silnikiem. Amelia Earhart w 1932 r. jako pierwsza kobieta przeleciała samotnie Atlantyk.

26.Podbój kosmosu: NASA, Apollo 11, Neil Armstrong

Po wystrzeleniu radzieckiego Sputnika (1957) USA utworzyły NASA i włączyły się w wyścig kosmiczny (the Space Race). Pierwszym Amerykaninem w kosmosie był Alan Shepard (1961), a jako pierwszy Amerykanin Ziemię okrążył John Glenn (1962). W misji Apollo 11 rakieta Saturn V wyniosła trzech astronautów: 20 lipca 1969 r. lądownik Eagle osiadł na Księżycu, Neil Armstrong jako pierwszy człowiek stanął na jego powierzchni, a zaraz po nim Buzz Aldrin. Michael Collins czekał na orbicie. W latach 1981-2011 latały wahadłowce (the Space Shuttle).

27.Muzea i media: Metropolitan Museum of Art, MoMA, Smithsonian, Andy Warhol

W Nowym Jorku działają dwa słynne muzea: Metropolitan Museum of Art (the Met) przy Piątej Alei, na skraju Central Parku, ze sztuką wszystkich epok i kontynentów, oraz MoMA (the Museum of Modern Art) ze sztuką nowoczesną, m.in. Gwiaździstą nocą Vincenta van Gogha i Puszkami zupy Campbell Andy'ego Warhola, mistrza pop-artu. Muzea Smithsonian są głównie w Washington, D.C. Ważne media to stacje telewizyjne ABC, CBS, NBC i CNN oraz dzienniki The New York Times i The Washington Post; dziennikarzom i pisarzom przyznaje się Nagrodę Pulitzera (the Pulitzer Prize).

28.Flaga Stars and Stripes i hymn The Star-Spangled Banner

Flaga USA, zwana Stars and Stripes (także Old Glory), ma 13 poziomych pasów, czerwonych i białych, oznaczających 13 dawnych kolonii, oraz niebieskie pole z 50 białymi gwiazdami - po jednej na każdy stan. Wzór z 50 gwiazdami obowiązuje od 1960 r. Słowa hymnu narodowego The Star-Spangled Banner napisał Francis Scott Key w 1814 r., po obronie Fortu McHenry w Baltimore przed Brytyjczykami; oficjalnym hymnem pieśń jest od 1931 r. Amerykanie składają też ślubowanie wierności fladze (the Pledge of Allegiance), np. w szkołach.

29.Symbole: bald eagle, Uncle Sam, Liberty Bell, In God We Trust

Bielik (the bald eagle) widnieje na Wielkiej Pieczęci USA (the Great Seal) z gałązką oliwną i strzałami w szponach; w dziobie trzyma wstęgę z tradycyjnym mottem E pluribus unum („Z wielu - jedno”). Wujek Sam (Uncle Sam) to postać uosabiająca rząd USA: starszy pan z siwą bródką, w cylindrze w gwiazdy i pasy, znany z plakatu werbunkowego I Want You z czasów I wojny światowej. Dzwon Wolności (the Liberty Bell) z charakterystycznym pęknięciem, przechowywany w Philadelphii, to symbol niepodległości. In God We Trust to od 1956 r. oficjalne motto narodowe, umieszczane na monetach i banknotach.

30.Sport: baseball, American football i Super Bowl, basketball i NBA, ice hockey

Baseball, nazywany narodową rozrywką (America's pastime), to gra kijem (bat) i piłką dwóch dziewięcioosobowych drużyn; finał ligi MLB to World Series. Futbol amerykański (American football) gra się owalną piłką, a punkty zdobywa się m.in. przyłożeniem (touchdown); finał ligi NFL to Super Bowl, rozgrywany zimą, z koncertem w przerwie (the halftime show). Koszykówkę (basketball) wymyślił w 1891 r. James Naismith w Springfield w Massachusetts; najsłynniejsza liga to NBA. Hokej na lodzie (ice hockey) i liga NHL są popularne zwłaszcza na północy kraju.

31.Independence Day, Thanksgiving, Memorial Day, Martin Luther King Jr. Day

Dzień Niepodległości (Independence Day, the Fourth of July) obchodzi się 4 lipca na pamiątkę przyjęcia Deklaracji Niepodległości w 1776 r. - z paradami, piknikami, grillem i fajerwerkami. Święto Dziękczynienia (Thanksgiving) przypada w czwarty czwartek listopada: rodziny jedzą indyka (turkey), a w Nowym Jorku przechodzi parada Macy's. Memorial Day (ostatni poniedziałek maja) upamiętnia żołnierzy poległych w służbie i otwiera sezon letni. Martin Luther King Jr. Day (trzeci poniedziałek stycznia, obchodzony od 1986 r.) czci przywódcę ruchu praw obywatelskich.

32.Halloween, Mardi Gras i inne tradycje

Halloween obchodzi się 31 października: dzieci w przebraniach (costumes) chodzą od domu do domu, wołając Trick or treat!, a z dyń wycina się świecące lampiony (jack-o'-lanterns). Mardi Gras (tłusty wtorek) to dzień przed Środą Popielcową; najsłynniejszy karnawał odbywa się wtedy w New Orleans - z paradami platform, barwami fioletową, zieloną i złotą oraz koralikami rzucanymi w tłum. Inne zwyczaje to Labor Day (pierwszy poniedziałek września), Dzień Świstaka (Groundhog Day, 2 lutego) i Dzień Świętego Patryka (St. Patrick's Day, 17 marca), z okazji którego w Chicago barwi się rzekę na zielono.

33.Kuchnia: hamburger, hot dog, barbecue, apple pie, pumpkin pie

Symbolami kuchni amerykańskiej są hamburger (kotlet z mielonej wołowiny w bułce, z serem - cheeseburger) i hot dog (parówka w podłużnej bułce, typowa przekąska na meczach baseballu). Barbecue (BBQ) to pieczenie i powolne wędzenie mięsa, np. żeberek i wołowiny, z sosem barbecue; słyną z niego m.in. Teksas, Kansas City i Memphis, a w Dzień Niepodległości urządza się grille (cookouts). Szarlotka (apple pie) jest tak typowa, że mówi się as American as apple pie. Ciasto dyniowe (pumpkin pie) to tradycyjny deser na Thanksgiving. Popularne są też pancakes z syropem klonowym.

34.Declaration of Independence 1776, George Washington, Thomas Jefferson

Trzynaście kolonii zbuntowało się przeciw Wielkiej Brytanii m.in. z powodu podatków (Boston Tea Party, 1773). W czasie wojny o niepodległość (the American Revolutionary War, 1775-1783) Kongres Kontynentalny w Philadelphii przyjął 4 lipca 1776 r. Deklarację Niepodległości (the Declaration of Independence), napisaną głównie przez Thomasa Jeffersona. Armią dowodził George Washington; walczyli w niej też Polacy Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski. W 1789 r. Washington został pierwszym prezydentem, a Jefferson jako trzeci prezydent kupił w 1803 r. od Francji Luizjanę (the Louisiana Purchase).

35.Gold Rush, Civil War 1861-1865, Abraham Lincoln i zniesienie niewolnictwa

W 1848 r. w Kalifornii znaleziono złoto i wybuchła gorączka złota (the Gold Rush): w 1849 r. ruszyły tam tłumy poszukiwaczy (the forty-niners), a San Francisco szybko się rozrosło. Spór o niewolnictwo (slavery) między Północą a Południem doprowadził do wojny secesyjnej (the Civil War, 1861-1865), w której Unia (the Union) walczyła z Konfederacją (the Confederacy) stanów południowych. Prezydent Abraham Lincoln w 1863 r. ogłosił Proklamację Emancypacji. Północ zwyciężyła, 13. poprawka do konstytucji przyniosła w 1865 r. zniesienie niewolnictwa, a Lincoln zginął w zamachu.

36.Ruch praw obywatelskich, Martin Luther King Jr., Eleanor Roosevelt i lądowanie na Księżycu

Ruch praw obywatelskich (the Civil Rights Movement) w latach 50. i 60. XX w. walczył o równe prawa Afroamerykanów i koniec segregacji rasowej; w 1955 r. Rosa Parks odmówiła ustąpienia miejsca w autobusie w Montgomery. Pastor Martin Luther King Jr. głosił walkę bez przemocy; w 1963 r. przy Lincoln Memorial wygłosił przemówienie I Have a Dream, w 1964 r. dostał Pokojową Nagrodę Nobla, a w 1968 r. zginął w zamachu. Eleanor Roosevelt, żona prezydenta Franklina D. Roosevelta, broniła praw człowieka w ONZ. 20 lipca 1969 r. nastąpiło lądowanie na Księżycu (Apollo 11).

37.Federal republic, Constitution 1787 i checks and balances

USA są republiką federalną (a federal republic): władzę dzielą rząd federalny i 50 stanów z własnymi gubernatorami, parlamentami i prawem. Ustrój określa Konstytucja (the Constitution) z 1787 r., spisana w Philadelphii i obowiązująca od 1789 r.; jej pierwsze dziesięć poprawek to Karta Praw (the Bill of Rights, 1791), gwarantująca m.in. wolność słowa i religii. Władza dzieli się na ustawodawczą (Congress), wykonawczą (the President) i sądowniczą (the Supreme Court). Zasada checks and balances, czyli wzajemnej kontroli i równowagi, sprawia, że każda z nich ogranicza pozostałe.

38.President, Congress (Senate i House of Representatives), Supreme Court, partie i wybory

Prezydent (the President) jest głową państwa, szefem rządu i zwierzchnikiem sił zbrojnych; wyłaniają go wybory co cztery lata, a jedna osoba może wygrać je najwyżej dwa razy. Głosują elektorzy (the Electoral College) - do zwycięstwa potrzeba 270 głosów elektorskich. Kongres ma dwie izby: Senat (the Senate) - 100 senatorów, po dwóch z każdego stanu, i Izbę Reprezentantów (the House of Representatives) - 435 członków. Sąd Najwyższy ma 9 sędziów mianowanych dożywotnio. Główne partie to Democratic Party (symbol: osioł) i Republican Party (symbol: słoń).

39.Gospodarka: US dollar, Wall Street, Federal Reserve, Silicon Valley

Walutą jest dolar amerykański (the US dollar, $), dzielony na 100 centów; monety to m.in. penny (1 cent), nickel (5), dime (10) i quarter (25 centów). Na banknotach są m.in. George Washington (1 dolar) i Benjamin Franklin (100 dolarów). Bankiem centralnym jest Rezerwa Federalna (the Federal Reserve, the Fed), założona w 1913 r.; ustala stopy procentowe i emituje banknoty. Wall Street na Manhattanie, z nowojorską giełdą (the New York Stock Exchange), to symbol finansów. Dolina Krzemowa (Silicon Valley) na południe od San Francisco to centrum firm technologicznych, np. Apple i Google.

40.Szkolnictwo: elementary, middle i high school, grades, college, university, Ivy League

Szkoły prowadzą głównie stany i władze lokalne. Dzieci zaczynają od zerówki (kindergarten), potem chodzą do elementary school (zwykle klasy 1-5), middle school (zwykle 6-8) i high school (klasy 9-12). Słowo grade oznacza klasę (seventh grade) albo ocenę: od A (najlepsza) do F (niedostateczna). Po high school idzie się do college'u (zwykle czteroletnie studia licencjackie) lub na uniwersytet (university), który prowadzi też studia magisterskie i doktoranckie. Ivy League to osiem starych, prestiżowych uczelni z północnego wschodu, m.in. Harvard (1636), Yale i Princeton.