Przedmiotowy Konkurs Języka Polskiego (mazowieckie) - pojęcia i nauka o języku

1.Aluzja literacka

Ukryte nawiązanie do innego utworu, postaci, wydarzenia albo dzieła sztuki. Autor zwykle nie mówi wprost, do czego nawiązuje, tylko daje czytelnikowi sygnał: charakterystyczny szczegół, sytuację, lekko przerobione znane zdanie. Czytelnik ma go rozpoznać i sam dopowiedzieć resztę. Przykład: w opowiadaniu chłopiec skleja skrzydła z piór i wosku, a potem skacze z dachu szopy - to aluzja do mitu o Dedalu i Ikarze. Aluzja wzbogaca sens tekstu, bywa żartem albo krytyką i działa tylko wtedy, gdy odbiorca zna tekst, do którego nawiązuje autor.

2.Groteska

Sposób przedstawiania świata, który łączy to, co się wyklucza: komizm z grozą, powagę ze śmiesznością, realizm z fantastyką i absurdem. Rzeczywistość jest celowo zdeformowana i wyolbrzymiona, a czytelnik śmieje się i jednocześnie czuje niepokój. Groteska służy krytyce i ośmieszeniu, np. bezmyślnej biurokracji albo ludzkiej głupoty. Przykład: urzędnik nie wierzy, że stojący przed nim mężczyzna żyje, dopóki ten nie przyniesie zaświadczenia, że żyje. Groteskowe są m.in. utwory Sławomira Mrożka i część opowiadań Stanisława Lema.

3.Oksymoron

Zestawienie wyrazów o przeciwstawnych, wzajemnie wykluczających się znaczeniach, najczęściej przymiotnika i rzeczownika: gorący lód, głośna cisza, wymowne milczenie, żywy trup. Logicznie takie połączenie jest niemożliwe, ale w tekście tworzy nowy, zaskakujący sens: oddaje sprzeczne uczucia, złożoność sytuacji albo paradoks. Oksymoron przyciąga uwagę, dlatego chętnie sięgają po niego poeci, autorzy tytułów i twórcy reklam. Nie myl go z antonimami: antonimy to para osobnych wyrazów o przeciwnych znaczeniach (cichy - głośny), a oksymoron tworzy z przeciwieństw jedno określenie.

4.Hiperbola

Wyolbrzymienie, czyli celowa przesada w opisie rzeczy, uczuć lub zdarzeń; inna nazwa to przesadnia. Nikt nie bierze jej dosłownie: mówiący nie kłamie, tylko mocno podkreśla to, co dla niego ważne. Przykłady: czekam na ciebie całą wieczność, mówiłam ci to tysiąc razy, wylała morze łez, umieram z głodu. Hiperbola wyraża silne emocje, buduje napięcie, bawi albo ośmiesza. Spotkamy ją w poezji, w opowieściach o niezwykłych bohaterach, w reklamie i w codziennych rozmowach, gdy chcemy, by nasze słowa zabrzmiały mocniej.

5.Parafraza

Przekształcenie cudzej wypowiedzi lub tekstu własnymi słowami z zachowaniem jego sensu. W odróżnieniu od streszczenia parafraza nie skraca wyraźnie tekstu: zachowuje wszystkie ważne myśli, tylko wyraża je inaczej, często prościej. Przykład: zdanie „Ten uczeń zawsze przychodzi do szkoły punktualnie” można sparafrazować tak: „Ten uczeń nigdy nie spóźnia się do szkoły”. Parafraza pomaga sprawdzić, czy rozumiemy tekst, i pozwala przytoczyć cudzą myśl bez dosłownego cytatu. W literaturze parafrazą nazywa się też utwór swobodnie przerabiający inny tekst.

6.Parodia

Utwór, który przesadnie naśladuje cechy innego tekstu, gatunku albo stylu (słownictwo, budowę, ton), żeby go ośmieszyć lub rozbawić odbiorcę. Parodia wyolbrzymia to, co we wzorze najbardziej charakterystyczne, dlatego śmieszy tego, kto ten wzór zna. Przykłady: wiersz o zgubionej skarpetce napisany podniośle jak pieśń o wielkim bohaterze albo udawana reklama: „Nowy, ulepszony zeszyt! Teraz z jeszcze bielszymi kartkami!”. Parodia bywa zabawą, ale często także krytyką: pokazuje, że naśladowany styl jest napuszony, pusty albo schematyczny.

7.Trawestacja

Przeróbka utworu poważnego, podniosłego na żartobliwy. Zostaje treść pierwowzoru (fabuła, postacie, temat), a zmienia się styl: zamiast języka wzniosłego pojawia się potoczny, a dawne realia często zastępują współczesne. Przykład: mit o Prometeuszu opowiedziany językiem nastolatków, w którym bohater podbiera bogom zapalniczkę i przynosi ją ludziom. Komizm rodzi się z kontrastu między znaną, poważną historią a codziennym sposobem jej opowiedzenia. Różnica: parodia przejmuje styl wzoru, by go ośmieszyć, a trawestacja przejmuje treść i opowiada ją niskim, żartobliwym stylem.

8.Intertekstualność

Właściwość tekstów kultury polegająca na tym, że nawiązują do innych tekstów i prowadzą z nimi dialog. Sposobami nawiązania są m.in. cytat, aluzja, motto, parafraza, parodia i trawestacja, a także przejęcie motywu, postaci albo tytułu. Pełny sens takiego utworu odczyta tylko odbiorca, który zna pierwowzór. Intertekstualność dotyczy też filmów, piosenek, reklam i memów: film animowany „Shrek” bawi się postaciami z baśni (Pinokio, trzy świnki, wilk), a kultura popularna chętnie przetwarza mity, Biblię i klasykę literatury.

9.Mit, symbol, wątek, motyw, topos

Mit to dawna opowieść o bogach i herosach, która tłumaczyła powstanie świata, zjawiska przyrody i ludzkie losy (mit o Prometeuszu). Symbol to element o znaczeniu dosłownym i ukrytym, wieloznacznym, np. światło jako nadzieja albo prawda; alegoria ma jedno, umowne znaczenie. Wątek to ciąg zdarzeń związanych z bohaterem lub sprawą (główny i poboczne). Motyw to podstawowy element treści, często powracający w wielu utworach: sytuacja, postać, przedmiot (motyw wędrówki, sieroty). Topos to motyw lub schemat utrwalony w kulturze, często od starożytności: życie jako wędrówka, świat jako teatr.

10.Kultura wysoka i kultura popularna

Kultura wysoka (elitarna) to dzieła ambitne, często nowatorskie, które wymagają od odbiorcy wiedzy i wysiłku: poezja, ambitna proza, opera, muzyka klasyczna, malarstwo, teatr dramatyczny. Kultura popularna (masowa) jest adresowana do bardzo szerokiej publiczności, łatwa w odbiorze, nastawiona na rozrywkę i rozpowszechniana przez media: seriale, filmy przygodowe, muzyka pop, komiksy, gry komputerowe, memy. Granica między nimi bywa płynna, a kultura popularna często nawiązuje do wysokiej: adaptuje lektury, przerabia mity, cytuje słynne obrazy.

11.Konteksty interpretacyjne: biograficzny, historycznoliteracki, filozoficzny

Kontekst to wiedza spoza utworu, która pomaga go zrozumieć. Biograficzny: życie autora, np. treny Jana Kochanowskiego powstały po śmierci jego córki Urszuli. Historycznoliteracki: miejsce utworu w dziejach literatury, czyli epoka, gatunek i tradycja, do której nawiązuje. Filozoficzny: poglądy na świat, szczęście, cierpienie i sens życia, z którymi utwór się zgadza albo spiera. Pomagają też konteksty historyczny (np. okupacja w „Kamieniach na szaniec”), kulturowy i społeczny. Kontekst ma objaśniać utwór, a nie zastępować jego odczytania.

12.Esej

Gatunek na pograniczu literatury, nauki i publicystyki: swobodne, osobiste rozważania autora na ważny temat, np. o przyjaźni, sztuce, wolności czy naturze człowieka. Esej ma luźną kompozycję (dygresje, skojarzenia, pytania bez jednoznacznej odpowiedzi), subiektywny punkt widzenia, liczne nawiązania do kultury i staranny, często obrazowy język. Za twórcę gatunku uważa się Michela de Montaigne’a („Próby”, XVI w.). W odróżnieniu od rozprawki esej nie musi mieć wyraźnej tezy, uporządkowanych argumentów i jednoznacznego wniosku.

13.Artykuł publicystyczny

Tekst prasowy (w gazecie, czasopiśmie, na portalu), w którym autor omawia ważną, aktualną sprawę społeczną, polityczną lub kulturalną, przedstawia swoje stanowisko i próbuje przekonać do niego czytelników. Łączy fakty z ocenami i argumentami. Typowa budowa: przyciągający uwagę tytuł, lead (krótki wstęp, zwykle wyróżniony), rozwinięcie ze śródtytułami, zakończenie z wnioskiem. Język jest zrozumiały i wyrazisty, z pytaniami retorycznymi i słownictwem wartościującym. Artykuł informacyjny relacjonuje fakty, a publicystyczny je komentuje i ocenia.

14.Przemówienie

Wypowiedź wygłaszana publicznie do zebranych słuchaczy z określonej okazji (uroczystość szkolna, rocznica, pożegnanie, otwarcie wystawy), zwykle wcześniej przygotowana na piśmie. Ma poruszyć, przekonać albo zachęcić do działania. Budowa: zwrot do adresatów („Szanowni Państwo”, „Drodzy Koledzy”), wstęp z nazwaniem okazji, rozwinięcie z argumentami i przykładami, zakończenie z apelem, podziękowaniem lub życzeniami. Typowe środki: apostrofy, pytania retoryczne, powtórzenia, wykrzyknienia, formy „my” budujące wspólnotę ze słuchaczami.

15.Akt komunikacji językowej: nadawca, odbiorca, komunikat

Akt komunikacji to przekazanie informacji za pomocą języka: rozmowa, list, SMS, ogłoszenie. Nadawca tworzy i wysyła wiadomość, czyli mówi lub pisze. Odbiorca ją przyjmuje i odczytuje; może być jeden albo wielu, np. słuchacze radia. Komunikat to sama wypowiedź, czyli treść ujęta w słowa: zdanie, list, artykuł. Role się zmieniają: w rozmowie odbiorca, odpowiadając, staje się nadawcą. Aby komunikacja się udała, potrzebne są jeszcze wspólny kod, kanał (droga przekazu: głos, pismo, telefon, internet) i kontekst sytuacyjny.

16.Kod i kontekst sytuacyjny

Kod to system znaków i reguł ich łączenia, który muszą znać nadawca i odbiorca: najczęściej język naturalny (np. polski), ale też język migowy, alfabet Morse’a czy znaki drogowe. Gdy odbiorca nie zna kodu (obcy język, szyfr, specjalistyczne słownictwo), komunikat nie zostaje zrozumiany. Kontekst sytuacyjny to okoliczności wypowiedzi: kto mówi, do kogo, gdzie, kiedy, w jakim celu i jakie łączą ich relacje. Od niego zależy forma wypowiedzi: do dyrektora mówimy „Dzień dobry”, a do kolegi „Cześć”. Sens wzmacniają też gesty, mimika i ton głosu.

17.Części zdania pojedynczego: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawka, okolicznik

Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie. Orzeczenie mówi, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo w jakim jest stanie (czytał). Podmiot to najczęściej wykonawca czynności, odpowiada na pytanie kto? co? (brat). Dopełnienie określa zwykle czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych, np. kogo? czego? co? komu? (książkę). Przydawka określa rzeczownik: jaki? który? czyj? (mój, młodszy, ciekawą). Okolicznik podaje okoliczności czynności: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? (wczoraj). Przykłady pochodzą ze zdania: „Mój młodszy brat wczoraj czytał ciekawą książkę”.

18.Związki składniowe: związek zgody, związek rządu, związek przynależności

W zdaniu wyrazy łączą się w pary: wyraz nadrzędny (określany) i podrzędny (określający). Związek główny tworzą podmiot i orzeczenie (Ola śpiewa), a pozostałe są poboczne. W związku zgody wyraz podrzędny przyjmuje tę samą formę (przypadek, liczbę, rodzaj) co nadrzędny i zmienia się razem z nim: zielona trawa, zielonej trawy. W związku rządu wyraz nadrzędny narzuca podrzędnemu przypadek, który się nie zmienia: dom ojca, domu ojca, domem ojca. W związku przynależności wyraz podrzędny jest nieodmienny i łączy się tylko znaczeniem: biegnie szybko, bardzo ładny.

19.Równoważnik zdania i imiesłowowy równoważnik zdania

Równoważnik zdania to wypowiedzenie bez orzeczenia, które przekazuje zrozumiałą treść: „Cisza.”, „Pożar!”, „Zakaz wjazdu.”, „Nie palić!”. Sam brak osobowej formy czasownika nie wystarcza do rozpoznania równoważnika: „Pomalowano ściany” jest zdaniem. Imiesłowowy równoważnik zdania zawiera imiesłów przysłówkowy (-ąc, -łszy, -wszy), zastępuje zdanie podrzędne i oddzielamy go przecinkiem: „Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę”. Obie czynności muszą mieć ten sam podmiot. Błąd: „Wracając ze szkoły, zaczął padać deszcz”.

20.Zdanie złożone współrzędnie: łączne, rozłączne, przeciwstawne, wynikowe

Zdania składowe są równorzędne: żadne nie określa drugiego. Łączne: czynności dzieją się razem lub po kolei (i, oraz, ani): Wstałem i ubrałem się. Rozłączne: zdania się wykluczają, trzeba wybrać (albo, lub, czy, bądź): Zostaniesz albo pójdziesz z nami. Przeciwstawne: treści są sobie przeciwne (ale, lecz, a, jednak, natomiast): Chciałem wyjść, ale padało. Wynikowe: drugie zdanie jest skutkiem pierwszego (więc, zatem, dlatego, toteż): Zaspałem, więc się spóźniłem. Przecinek stawiamy przed ale, lecz, a, więc, dlatego; przed pojedynczym i, oraz, lub, albo zwykle nie.

21.Zdanie złożone podrzędnie: podmiotowe, orzecznikowe, dopełnieniowe

W zdaniu złożonym podrzędnie jedno zdanie (podrzędne) określa wyraz w drugim (nadrzędnym) i odpowiada na pytanie zadane od nadrzędnego; zastępuje jakąś część zdania. Podmiotowe zastępuje podmiot (kto? co?): „Kto pyta, nie błądzi”. Orzecznikowe zastępuje orzecznik w orzeczeniu imiennym (kim? czym? jaki?): „Został tym, kim zawsze chciał być”. Dopełnieniowe zastępuje dopełnienie (kogo? czego? co? o czym?): „Powiedział, że przyjdzie”, „Zapytała, czy zdążymy”. Typowe wskaźniki zespolenia: kto, co, jaki, że, czy, żeby.

22.Zdanie złożone podrzędnie: przydawkowe i okolicznikowe

Przydawkowe określa rzeczownik ze zdania nadrzędnego (jaki? który? czyj?): „Przeczytałam książkę, którą mi poleciłeś”. Okolicznikowe podaje okoliczności czynności, a ich rodzaj poznajemy po pytaniu. Miejsca (gdzie? dokąd?): „Pojechaliśmy tam, gdzie mieszka babcia”. Czasu (kiedy?): „Gdy zadzwonił dzwonek, wyszliśmy”. Przyczyny (dlaczego?): „Nie przyszedł, bo zachorował”. Celu (po co?): „Uczę się, żeby zdać egzamin”. Warunku (pod jakim warunkiem?): „Jeśli będzie ładnie, pojedziemy”. Przyzwolenia (mimo czego?): „Choć padało, wyszliśmy”.

23.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone i wykres zdania

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone ma co najmniej trzy zdania składowe (zwykle tyle, ile orzeczeń; członem bywa też imiesłowowy równoważnik), połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby: „Ola zadzwoniła do Kasi, ale Kasia nie odebrała, bo była na treningu”. Budowę pokazuje wykres zdania. Współrzędne rysujemy obok siebie na jednym poziomie i łączymy linią z nazwą spójnika (tu: ale, przeciwstawne). Podrzędne rysujemy poziom niżej, pod nadrzędnym, a linię opisujemy pytaniem: zdanie 3 odpowiada na pytanie dlaczego nie odebrała?, więc jest okolicznikowe przyczyny.

24.Związek frazeologiczny

Utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu zwykle przenośnym, które nie wynika wprost z sumy znaczeń jego części: mieć muchy w nosie to być obrażonym, a nie mieć owady w nosie. Frazeologizmu nie zmieniamy dowolnie: zamiana wyrazu (mieć komary w nosie) jest błędem. Wiele związków pochodzi z mitologii (pięta Achillesa, puszka Pandory), z Biblii (wieża Babel, syn marnotrawny), z literatury i z życia codziennego (owijać w bawełnę). Frazeologizmy czynią wypowiedź obrazową i zwięzłą, a ich znaczenie sprawdzamy w słowniku frazeologicznym.

25.Rodzaje związków frazeologicznych: wyrażenie, zwrot, fraza

Podział zależy od tego, jaki wyraz jest ośrodkiem związku. Wyrażenie ma ośrodek w rzeczowniku lub przymiotniku i nie zawiera czasownika: biały kruk (rzadkość), słomiany zapał (szybko gasnący entuzjazm), kość niezgody. Zwrot ma ośrodek w czasowniku, zwykle podawanym w bezokoliczniku: mieć węża w kieszeni (być skąpym), owijać w bawełnę, bić się z myślami. Fraza ma postać zdania z osobową formą czasownika albo równoważnika zdania: Klamka zapadła (decyzja jest ostateczna), Mleko się rozlało (stało się coś nieodwracalnego).

26.Wyraz podstawowy i pochodny, temat słowotwórczy, formant

Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego: kotek od kot, pisarz od pisać, przepisać od pisać. Temat słowotwórczy to część wspólna z wyrazem podstawowym (kot- w wyrazie kotek, pis- w wyrazie pisarz). Formant to cząstka, która tworzy nowy wyraz i nadaje mu znaczenie. Przedrostek stoi przed tematem (prze-pisać, nie-szczęście), przyrostek po nim (kot-ek, pis-arz, pra-lnia). Formanty niosą znaczenie: -ek tworzy zdrobnienia, -arz nazwy wykonawców czynności, -lnia nazwy miejsc. Temat może się zmieniać przez oboczności: ręka - rączka.

27.Rodzina wyrazów i rdzeń

Rodzina wyrazów to wszystkie wyrazy pokrewne, czyli powiązane pochodzeniem i znaczeniem. Łączy je rdzeń: wspólna, niepodzielna cząstka, która niesie podstawowe znaczenie. Przykład: las, lasek, leśny, leśniczy, zalesić, lesisty mają rdzeń las-/leś-/les-, a pisać, pisarz, napis, pismo, przepis, długopis - rdzeń pis-. Rdzeń bywa zmieniony przez oboczności, czyli wymiany głosek (a:e, s:ś). Rodzina wyrazów pomaga w ortografii: ó wymienia się np. na o (stół - stoły), rz na r (morze - morski), ż na g (może - mogę), ch na sz (mucha - musze).

28.Wyrazy złożone: złożenia, zrosty, zestawienia

Wyrazy złożone powstają z połączenia co najmniej dwóch wyrazów. Złożenie: tematy łączy wrostek (łącznik) -o-, -i- lub -y-: długopis (dług-o-pis), wodospad, gwiazdozbiór, pracodawca. Zrost: wyrazy zrastają się bez łącznika, a pierwszy człon zwykle zachowuje swoją formę: dobranoc, Wielkanoc, zmartwychwstanie, Białystok. Zestawienie: kilka osobno pisanych wyrazów tworzy jedną nazwę o jednym znaczeniu: maszyna do szycia, panna młoda, Morskie Oko. Złożenia nazywają zwięźle (wodospad - woda spada), a zestawienia to często terminy i nazwy własne.

29.Styl wypowiedzi: styl potoczny i artystyczny

Styl to sposób wypowiadania się, czyli dobór słów i konstrukcji do sytuacji, celu i odbiorcy. Praktyczna stylistyka uczy wybierać styl stosowny: inaczej piszemy podanie, a inaczej wiadomość do kolegi. Styl potoczny to język codziennych, swobodnych rozmów: krótkie zdania, równoważniki, wykrzyknienia, kolokwializmy, zdrobnienia, emocje, w mowie także gesty i mimika. Styl artystyczny to język literatury: obrazowy, pełen środków stylistycznych (epitetów, przenośni, porównań), nastawiony na przeżycia estetyczne; może naśladować inne style, np. potoczny w dialogach bohaterów.

30.Style użytkowe: urzędowy, naukowy, publicystyczny

Styl urzędowy: pisma do urzędów i instytucji (podanie, CV, zaświadczenie, regulamin). Jest bezosobowy, precyzyjny, schematyczny, z gotowymi formułami („Zwracam się z uprzejmą prośbą o...”), bez emocji i zdrobnień. Styl naukowy: podręczniki, encyklopedie, prace naukowe. Ma terminy i definicje, rozbudowane zdania, logiczny wywód, obiektywny ton, często formy „my” (zauważmy, przyjmijmy). Styl publicystyczny: prasa, radio, telewizja, portale. Komentuje bieżące sprawy, łączy informację z oceną, przekonuje: wyraziste tytuły, pytania retoryczne, słownictwo wartościujące.

31.Polisemia (wieloznaczność) a homonimy

Polisemia to wieloznaczność wyrazu: jeden wyraz ma kilka znaczeń powiązanych ze sobą podobieństwem kształtu, funkcji lub położenia. Przykłady: ucho (narząd słuchu, ucho igły, ucho dzbanka), korona (króla, drzewa, zęba), głowa (część ciała, głowa rodziny). Właściwe znaczenie rozpoznajemy z kontekstu. Homonimy to wyrazy, które tylko brzmią i piszą się tak samo, ale ich znaczeń nic nie łączy, bo mają różne pochodzenie: bal (zabawa taneczna i gruba kłoda), lama (zwierzę i tybetański duchowny buddyjski). Wieloznaczność wykorzystują żarty, reklama i poezja.

32.Synonimy i antonimy

Synonimy to wyrazy bliskoznaczne: mądry - inteligentny, szybko - prędko, smutny - przygnębiony. Rzadko znaczą dokładnie to samo: różnią się odcieniem znaczenia (dom - chata) albo nacechowaniem i stylem (jeść - spożywać - wcinać). Pozwalają uniknąć powtórzeń i trafniej nazwać rzecz. Antonimy to wyrazy o znaczeniach przeciwnych: dzień - noc, wysoki - niski, kupić - sprzedać, szczęście - nieszczęście. Służą kontrastowi. Wyraz wieloznaczny może mieć różne antonimy: stary człowiek - młody, ale stary samochód - nowy.

33.Archaizmy, neologizmy, kolokwializmy, zapożyczenia

Archaizmy to wyrazy i formy dawne, dziś przestarzałe: azali (czy), białogłowa (kobieta), zwierciadło (lustro); w literaturze oddają klimat dawnych czasów. Neologizmy to wyrazy nowe albo nowe znaczenia starych wyrazów, tworzone dla nazwania nowych zjawisk (wylogować się, myszka komputerowa) lub przez pisarzy dla efektu artystycznego. Kolokwializmy to wyrazy potoczne, swobodne: kasa (pieniądze), spoko, ściema; w tekście oficjalnym są błędem stylu. Zapożyczenia przyszły z innych języków: weekend (z angielskiego), fotel (z francuskiego), ratusz (z niemieckiego), pomidor (z włoskiego).

34.Części mowy odmienne: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, czasownik

Rzeczownik nazywa osoby, rzeczy, zjawiska i uczucia (kto? co?: kot, przyjaźń). Przymiotnik nazywa cechy (jaki? który? czyj?: zielony, szkolny); wiele przymiotników się stopniuje. Liczebnik podaje liczbę lub kolejność (ile? który z kolei?: pięć, piąty). Zaimek zastępuje inne części mowy, wskazuje albo pyta: ja, ten, taki, kto. Rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i odmienne zaimki podlegają deklinacji, czyli odmianie przez przypadki. Nie wszystkie mają te same kategorie odmiany. Zaimki przysłowne, np. tu, tam, wtedy, są nieodmienne. Czasownik nazywa czynności i stany (biega, śpi); jego odmiana to koniugacja.

35.Części mowy nieodmienne: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik

Te części mowy nie zmieniają formy. Przysłówek określa czasownik, przymiotnik lub inny przysłówek (jak? gdzie? kiedy?: szybko, daleko, wczoraj); wiele przysłówków pochodzi od przymiotników i się stopniuje (szybko, szybciej, najszybciej). Przyimek łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem w wyrażenie przyimkowe: na stole, przed domem, do ciebie. Spójnik łączy wyrazy i zdania: i, ale, lub, więc, bo, że. Partykuła dodaje odcień znaczeniowy lub pomaga tworzyć formy: nie, czy, niech, by, -że, chyba. Wykrzyknik wyraża uczucia, wołanie albo naśladuje dźwięki: ach, och, hej, bum, miau.

36.Kategorie czasownika: osoba, liczba, czas, tryb, rodzaj, strona, aspekt; imiesłowy

Czasownik odmienia się przez osoby (idę, idziesz), liczby, czasy (przeszły, teraźniejszy, przyszły) i tryby: oznajmujący (idę), przypuszczający (szedłbym), rozkazujący (idź); przez rodzaje (w czasie przeszłym, trybie przypuszczającym i czasie przyszłym złożonym). Ma stronę: czynną (pisze) lub bierną (jest pisany), oraz aspekt: niedokonany (pisać) lub dokonany (napisać). Imiesłowy to formy czasownika podobne do przymiotników lub przysłówków. Przymiotnikowe się odmieniają: czynne (czytający), bierne (czytany, umyty). Przysłówkowe są nieodmienne: współczesne (czytając), uprzednie (przeczytawszy).

37.Mowa niezależna, zależna i pozornie zależna

Mowa niezależna przytacza słowa postaci dosłownie: Ola powiedziała: „Jutro przyniosę ci książkę”. Mowa zależna przekazuje ich treść słowami narratora, w zdaniu podrzędnym, zwykle po że, czy, żeby: Ola powiedziała, że jutro przyniesie mi książkę. Przy przekształceniu zmieniają się osoba, zaimki i formy czasownika, a znikają dwukropek i cudzysłów. Mowa pozornie zależna to narracja w 3. osobie, w której bez cudzysłowu i bez słów wprowadzających słychać myśli i emocje postaci: Janek zatrzymał się przed domem. Czy mama już wie? Przecież obiecał wrócić przed zmrokiem!

38.Zapis dialogu i przytoczeń: myślnik, dwukropek, cudzysłów

W dialogu każdą wypowiedź postaci zaczynamy od nowego akapitu i poprzedzamy myślnikiem. Komentarz narratora też oddzielamy myślnikiem. Jeśli zawiera czasownik mówienia (powiedział, zapytała), piszemy go małą literą, a przed myślnikiem nie stawiamy kropki; znak zapytania i wykrzyknik zostają. Jeśli takiego czasownika nie ma (Ola się uśmiechnęła), wypowiedź kończymy kropką (albo pytajnikiem lub wykrzyknikiem), a komentarz zaczynamy wielką literą. Przytoczenie w tekście poprzedzamy dwukropkiem i ujmujemy w cudzysłów, a kropkę stawiamy po cudzysłowie zamykającym: Ola powiedziała: „Wrócę jutro”.

39.Norma wzorcowa i użytkowa, błąd językowy

Norma językowa to zbiór form i zasad uznanych za poprawne. Norma wzorcowa obowiązuje w sytuacjach oficjalnych, w piśmie i w mediach: tę książkę, matematyka z akcentem na trzeciej sylabie od końca (ma-te-MA-ty-ka). Norma użytkowa dopuszcza w swobodnych rozmowach formy mniej staranne: tą książkę, akcent na przedostatniej (ma-te-ma-TY-ka). Błąd językowy to nieuzasadnione odstępstwo od normy, np. fleksyjny (poszłem zamiast poszedłem), składniowy (Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek), leksykalny (bynajmniej zamiast przynajmniej), frazeologiczny (wylać dziecko z wanną zamiast z kąpielą).

40.Zmiany zasad pisowni od 1 stycznia 2026 r. (Rada Języka Polskiego)

Wielką literą: nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi (Warszawianin), nazwy firm, marek i pojedynczych egzemplarzy wyrobów (samochód marki Ford, czerwony Mustang), pierwszy wyraz nazw obiektów przestrzeni publicznej (Plac Dominikański; ulica nadal małą) oraz wyrazy w nazwach orderów i nagród, poza przyimkami i spójnikami. Małą: przymiotniki od nazwisk na -owski (komedia fredrowska). Łącznie: nie z imiesłowami przymiotnikowymi i ze stopniem wyższym i najwyższym (nienajlepiej), półżartem (ale pół-Polka, pół godziny), nibyartysta. Rozdzielnie: -by po spójnikach (czy by).