Przedmiotowy Konkurs Języka Polskiego (mazowieckie) - człowiek i przyroda

1.Motto przypisywane wodzowi Seattle - sieć życia

Seattle był XIX-wiecznym wodzem plemion indiańskich z okolic dzisiejszego miasta Seattle w Stanach Zjednoczonych; miasto nosi jego imię. Przypisuje mu się mowę o szacunku dla ziemi, w której życie przyrody porównano do sieci: człowiek jest tylko jedną z jej nitek, więc szkodząc sieci, szkodzi samemu sobie. Mowę znamy tylko z późniejszych zapisów i przeróbek, dlatego mówimy o słowach „przypisywanych” wodzowi. Sens motta: człowiek jest częścią przyrody, a nie jej panem.

2.Antropocentryzm

Antropocentryzm (z greckiego anthropos - człowiek) to postawa, która stawia człowieka w centrum świata i ocenia przyrodę głównie według tego, czy jest dla niego przydatna: las to drewno, pszczoła to miód, pies to stróż. Postawa przeciwna, biocentryzm, przyznaje wartość każdemu życiu, także zwierzętom i roślinom, niezależnie od ich użyteczności. Teksty kultury o przyrodzie często podważają antropocentryzm: pokazują świat z perspektywy psa, życie drzew lub los pszczół i przypominają, że człowiek jest częścią przyrody.

3.Natura a cywilizacja

Natura to świat dzikiej przyrody, w którym rządzą instynkt i walka o przetrwanie. Cywilizacja to świat stworzony przez ludzi: prawo, technika, miasta i wygoda, ale też oddalenie od przyrody. W literaturze te światy często się zderzają. Bohater może przejść od cywilizacji do natury, jak Buck w „Zewie krwi”, który porzuca życie psa domowego dla wilczej sfory, albo odwrotnie, jak Biały Kieł z powieści Londona pod tym tytułem (1906), który z dziczy trafia do ludzi. Teksty ostrzegają też, że cywilizacja niszczy przyrodę, od której sama zależy.

4.Antropomorfizacja (personifikacja zwierząt)

Antropomorfizacja (z greckiego anthropos - człowiek, morphe - kształt) to nadawanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom lub zjawiskom cech ludzkich: wyglądu, zachowań, myśli i uczuć. Personifikacja zwierząt to przedstawianie ich jak ludzi, np. w bajkach Krasickiego zwierzęta mówią i mają ludzkie wady, a na obrazach Coolidge’a psy grają w karty. W języku utworu służy temu uosobienie, np. „słońce się uśmiecha”. Antropomorfizacja pomaga poczuć więź ze zwierzęciem, ale może zacierać różnice między nim a człowiekiem.

5.Jack London, „Zew krwi” (1903)

„Zew krwi” to powieść przygodowa amerykańskiego pisarza Jacka Londona, wydana w 1903 r. Autor sam wyruszył na Północ w czasie gorączki złota nad Klondike, więc znał z bliska surowy klimat, życie poszukiwaczy złota i pracę psów zaprzęgowych. Bohaterem jest pies Buck. Narrator trzecioosobowy opowiada wydarzenia z perspektywy psa: pokazuje, co Buck widzi, czuje i czego się uczy, ale pies nie mówi ludzkim głosem. Powieść opisuje przemianę psa domowego w dzikie zwierzę.

6.Pies Buck i sędzia Miller - początek powieści

Buck, duży i silny mieszaniec bernardyna i owczarka szkockiego, żyje wygodnie w posiadłości sędziego Millera w słonecznej dolinie Santa Clara w Kalifornii. Jest ulubieńcem rodziny i czuje się panem całego domostwa. Pomocnik ogrodnika, Manuel, który ma słabość do hazardu i potrzebuje pieniędzy, potajemnie go porywa i sprzedaje. Buck trafia na Północ, gdzie podczas gorączki złota szuka się silnych psów do zaprzęgów. Tak zaczyna się jego droga od cywilizacji do dzikiej przyrody.

7.Gorączka złota nad Klondike i psi zaprzęg

W 1896 r. w okolicy rzeki Klondike w kanadyjskim Jukonie znaleziono złoto. W następnych latach na daleką, mroźną Północ ruszyły tysiące poszukiwaczy - wybuchła gorączka złota. Zimą najlepszym środkiem transportu po śniegu i lodzie były sanie ciągnięte przez psi zaprzęg, dlatego duże, silne i odporne na mróz psy stały się bardzo cenne. W zaprzęgu na czele biegnie pies przewodnik, który prowadzi zaprzęg; w powieści pilnuje on też porządku wśród psów.

8.Prawo kija i kła

Prawo kija i kła to zasady przetrwania, których Buck uczy się zaraz po porwaniu. Prawo kija poznaje, gdy mężczyzna w czerwonym swetrze bije go pałką, aż pies przestaje się bronić: człowiek z kijem jest panem i trzeba go słuchać, choć nie trzeba go kochać. Prawo kła poznaje, gdy psy husky zagryzają łagodną suczkę Curly: wśród psów nie ma uczciwej walki, a kto upadnie, ten ginie. Buck rozumie, że na Północy liczą się siła, spryt i czujność, a nie dawne dobre maniery.

9.Francois i Perrault - kurierzy z psim zaprzęgiem

Francois i Perrault to francuskojęzyczni Kanadyjczycy, kurierzy rządu kanadyjskiego, którzy psim zaprzęgiem wożą pocztę i urzędowe przesyłki przez śnieżne pustkowia. Perrault kupuje Bucka wkrótce po porwaniu, a obaj kurierzy stają się jego pierwszymi właścicielami na Północy. Liczy się dla nich szybkość, więc są wymagający, ale wobec psów sprawiedliwi i doświadczeni. Pod ich okiem Buck uczy się pracy w zaprzęgu, kopania legowiska w śniegu i znoszenia mrozu oraz głodu.

10.Spitz - rywal Bucka

Spitz to doświadczony, przebiegły i bezwzględny pies przewodnik zaprzęgu Francois i Perraulta. Od początku widzi w Bucku zagrożenie dla swojej pozycji. Buck nie atakuje od razu: rośnie w siłę, uczy się zasad Północy i podważa władzę Spitza, stając w obronie psów, które ten chce ukarać. Rywalizacja kończy się walką na śmierć i życie. Buck wygrywa ją nie tylko siłą, ale też sprytem; pokonany Spitz ginie. Buck zostaje przewodnikiem zaprzęgu i okazuje się lepszym od poprzednika.

11.John Thornton - ukochany pan Bucka

Po kolejnych zmianach właścicieli Buck trafia do trojga nieudolnych przybyszów z Południa, którzy przeciążają i głodzą psy. Gdy wycieńczony Buck odmawia wyjścia na kruchy lód rzeki i jest bity, ratuje go poszukiwacz złota John Thornton. Dawni właściciele idą dalej i giną pod lodem. Thornton leczy Bucka i traktuje go jak przyjaciela, a Buck odwzajemnia to wielką miłością: ratuje pana z rwącej rzeki i wygrywa dla niego zakład, ruszając z miejsca sanie z ładunkiem około pół tony.

12.Indianie Yeehat i odejście Bucka do wilków

Thornton z towarzyszami szuka złota na odludziu, a Buck coraz częściej znika w lesie: sam poluje i zaprzyjaźnia się z wilkiem. Gdy wraca z kilkudniowego polowania, zastaje obóz zniszczony, a Thorntona zabitego przez Indian Yeehat. W rozpaczy i gniewie atakuje napastników i przepędza ich. Po śmierci pana nic już nie łączy go z ludźmi, więc dołącza do sfory wilków i biegnie na jej czele. Yeehatowie opowiadają o widmowym psie, a Buck co lato wraca w miejsce śmierci Thorntona.

13.Zew natury - sens tytułu „Zew krwi”

Zew natury to wołanie dzikiej przyrody, które Buck słyszy coraz wyraźniej: głos dochodzący z głębi lasu kusi go, by porzucił ludzi. Polski tytuł „Zew krwi” podkreśla, że to wołanie płynie z wnętrza psa - z dziedzictwa jego dzikich przodków, wilków. Przemiana Bucka przebiega etapami: pies domowy, pies pociągowy, przewodnik zaprzęgu, wierny towarzysz Thorntona, wreszcie członek wilczej sfory. Można ją odczytać jako opowieść o tym, jak cienka jest warstwa cywilizacji.

14.Atawizm

Atawizm (od łacińskiego atavus - przodek) to w biologii pojawienie się u potomka cechy dalekich przodków, której nie mieli jego najbliżsi krewni. W literaturze tak nazywa się też budzenie się w bohaterze pierwotnych instynktów. W „Zewie krwi” Buck, wychowany jako pies domowy, odkrywa w sobie dzikość wilczych przodków: poluje, walczy, wyje nocą jak wilk, a w snach widzi pierwotnego, owłosionego człowieka przy ognisku. Tę przemianę często odczytuje się jako obraz atawizmu.

15.Film „Alfa” (reż. Albert Hughes, 2018)

„Alfa” to amerykański film przygodowy w reżyserii Alberta Hughesa z 2018 r. Czas akcji to epoka lodowcowa, około 20 tysięcy lat temu; bohaterowie należą do plemienia łowców. Bohaterowie mówią wymyślonym językiem, a widz śledzi dialogi dzięki napisom: nie wiemy, jak mówili ludzie tamtych czasów, a obca mowa przenosi widza w odległą przeszłość. Film łączy opowieść o dorastaniu i przetrwaniu z historią przyjaźni człowieka i wilka. Pokazuje wyobrażoną wersję tego, jak mogło zacząć się udomowienie psa.

16.Młody łowca Keda - bohater filmu „Alfa”

Młody łowca Keda to syn wodza plemienia. Dopiero uczy się polować i podczas swojego pierwszego wielkiego polowania ma pokazać, że jest gotów stać się dorosłym. W trakcie łowów spada ze skały i zostaje ranny, a plemię, uznając go za martwego, odchodzi. Keda musi sam przetrwać w surowej przyrodzie i odnaleźć drogę do domu przed nadejściem zimy. Jego wędrówka to próba odwagi, rozumu i wytrwałości, czyli opowieść o dorastaniu.

17.Wilk Alfa - od wroga do towarzysza

Samotnego Kedę atakuje wilcza wataha. Chłopak rani jednego z wilków, ale zamiast go dobić, opiekuje się nim: opatruje ranę, daje mu wodę i pożywienie. Nazywa zwierzę Alfa. Powoli rodzi się zaufanie, a potem współpraca: razem polują, chronią się nawzajem i wędrują przez zimowe pustkowia. Na końcu filmu okazuje się, że Alfa jest wilczycą, a jej szczenięta rodzą się już wśród ludzi. Więź Kedy i Alfy to obraz spotkania człowieka z dzikim zwierzęciem.

18.„Alfa” a nauka - początki udomowienia psa

Film pokazuje hipotetyczne, czyli wyobrażone i nieudowodnione, początki udomowienia psa: więź chłopca z wilkiem staje się zaczątkiem przyjaźni ludzi i psów. Naukowcy są zgodni, że pies pochodzi od wilka i był pierwszym udomowionym zwierzęciem, jeszcze w czasach łowców-zbieraczy. Zwykle opisują ten proces jako powolny, trwający wiele pokoleń; według jednej z hipotez wilki mniej bojące się ludzi zbliżały się do obozowisk po resztki jedzenia. Film nie jest więc zapisem historii, tylko fabularnym obrazem tej zmiany.

19.Udomowienie a oswojenie

Udomowienie to trwający wiele pokoleń proces, w którym ludzie hodują dziki gatunek i do rozmnażania wybierają osobniki o pożądanych cechach, np. łagodne. Powstają w ten sposób zwierzęta domowe, które różnią się od dzikich przodków i zwykle żyją zależne od człowieka, jak pies, krowa czy owca. Oswojenie dotyczy jednego zwierzęcia, które przyzwyczaja się do ludzi, a jego potomstwo zwykle pozostaje dzikie. Keda oswaja wilka; w „Zewie krwi” udomowiony pies wraca do dzikości.

20.Literatura popularnonaukowa

Literatura popularnonaukowa przekazuje wiedzę naukową w sposób przystępny dla zwykłego czytelnika, a nie dla specjalistów. Autor upraszcza trudne zagadnienia, używa prostego języka, porównań, anegdot i własnych obserwacji, żeby zaciekawić odbiorcę. Różni się od literatury naukowej, pisanej dla badaczy ścisłym językiem terminów, z opisem metod i odwołaniami do badań, oraz od literatury pięknej, w której liczy się przede wszystkim artystyczny sposób wypowiedzi. Przykładem jest „Sekretne życie drzew” Petera Wohllebena.

21.Peter Wohlleben, „Sekretne życie drzew” (2015)

Peter Wohlleben to niemiecki leśnik, który przez lata opiekował się lasem i obserwował drzewa. W 2015 r. wydał książkę popularnonaukową „Sekretne życie drzew”, która stała się światowym bestsellerem. Autor opisuje w niej drzewa jak istoty społeczne: według niego czują, komunikują się, pomagają sobie i tworzą wspólnotę. Łączy wyniki badań z własnymi obserwacjami i ludzkimi porównaniami. Część jego tez jest dyskutowana przez naukowców, dlatego warto je przedstawiać jako opis autora, a nie pewne fakty.

22.Las jako wspólnota według Wohllebena

Według Wohllebena drzewa w naturalnym lesie nie są samotnymi rywalami, lecz wspólnotą. Autor opisuje, że dzielą się substancjami odżywczymi, a silniejsze wspierają słabsze i chore, bo każde drzewo korzysta z sąsiadów. Razem tworzą wilgotny, chłodny i osłonięty od wiatru mikroklimat, w którym łatwiej przetrwać. Opowiada też o starych pniakach ściętych drzew, które od dawna nie mają liści, a nadal żyją - jego zdaniem dlatego, że przez korzenie odżywiają je sąsiednie drzewa.

23.Korzenie i grzyby - mikoryza

Mikoryza to współżycie (symbioza) grzybów z korzeniami roślin, także drzew. Cienkie nitki grzyba, czyli strzępki, oplatają korzenie albo wnikają do nich. Grzyb dostarcza drzewu wodę i sole mineralne z gleby, a drzewo oddaje mu cukry wytworzone w fotosyntezie. Grzybem tworzącym mikoryzę z drzewami jest np. borowik szlachetny. Wohlleben opisuje sieć grzybów łączącą wiele drzew jako leśny internet, przez który drzewa mają według niego przesyłać sobie pokarm i sygnały.

24.Drzewa matki

Drzewa matki to w opisie Wohllebena stare, duże drzewa, które według autora wspierają rosnące w pobliżu młode drzewa ze swojego potomstwa. Przez korzenie i sieć grzybów mają przekazywać im cukry, a gęstą koroną ocieniać je tak, że młode rosną bardzo powoli. Autor uważa, że taki powolny wzrost jest dla nich dobry: daje twarde, zdrowe drewno i szansę na długie życie. Samo określenie „drzewa matki” to przykład antropomorfizacji - ludzkie słowo dla zjawiska w przyrodzie.

25.Komunikacja drzew - ostrzeganie się

Według Wohllebena drzewa porozumiewają się substancjami zapachowymi oraz sygnałami przesyłanymi przez korzenie i sieć grzybów. Autor przytacza przykład akacji na afrykańskiej sawannie: gdy żyrafy zaczynają objadać liście, akacja wytwarza w nich gorzkie, szkodliwe substancje i wydziela gaz, który ostrzega sąsiednie drzewa, a te zawczasu bronią się tak samo. Drzewa atakowane przez gąsienice mają według autora przywabiać zapachem owady, które są wrogami gąsienic. Słowa „rozmowa” i „ostrzeżenie” to ludzkie porównania.

26.Maja Lunde, „Historia pszczół” (2015) - trzy wątki, trzy epoki

„Historia pszczół” to powieść norweskiej pisarki Mai Lunde wydana w 2015 r. To pierwsza część jej „Kwartetu klimatycznego”, cyklu czterech powieści o relacji człowieka z przyrodą i o skutkach zmian w środowisku. Książka ma trzy wątki osadzone w trzech epokach i krajach: William żyje w Anglii w 1852 r., George w Stanach Zjednoczonych w 2007 r., a Tao w Chinach w 2098 r. Rozdziały o bohaterach przeplatają się, a czytelnik stopniowo odkrywa, co łączy ich losy.

27.William - Anglia, 1852

William to angielski przyrodnik z połowy XIX w. Zafascynowany pszczołami postanawia skonstruować nowy, lepszy ul i liczy, że ten wynalazek przyniesie mu uznanie w świecie nauki. Jego wątek pokazuje czasy wielkiej wiary w naukę i postęp: człowiek chce poznać przyrodę, uporządkować ją i wykorzystać dla swoich celów. Pszczoły są dla Williama przede wszystkim obiektem badań i szansą na sukces. To najdawniejszy z trzech wątków powieści - od niego zaczyna się droga, której skutki widać w kolejnych epokach.

28.George - Stany Zjednoczone, 2007

George to amerykański pszczelarz, który prowadzi rodzinne gospodarstwo pszczelarskie; z pszczół żyje on i jego bliscy. W 2007 r. spotyka go katastrofa: z uli znikają pszczoły, a rodziny pszczele masowo giną. Rodzina pszczela to wspólnota jednego ula: królowa, robotnice i trutnie. Powieść nawiązuje tu do prawdziwego zjawiska, które w tamtych latach dotknęło pasieki w Stanach Zjednoczonych. Wątek George’a pokazuje teraźniejszość, w której kryzys w przyrodzie uderza w zwykłych ludzi i niszczy dorobek ich życia.

29.Tao - Chiny, 2098

Tao żyje w Chinach w 2098 r., w świecie, w którym pszczoły wyginęły, a żywności brakuje. Pracuje jako robotnica w sadzie i razem z innymi ręcznie zapyla drzewa: wspina się na gałęzie i pędzelkiem przenosi pyłek z kwiatu na kwiat. To ciężka, monotonna praca, którą wcześniej wykonywały owady. Tao marzy o lepszej przyszłości dla małego synka Wei-Wena. Gdy chłopiec ulega tajemniczemu wypadkowi, matka robi wszystko, by dowiedzieć się, co mu się stało. Jej wątek to wizja przyszłości.

30.Masowe ginięcie pszczół i ręczne zapylanie

Na początku XXI w. pszczelarze w Stanach Zjednoczonych, a potem i w innych krajach zauważyli, że z uli nagle znikają pszczoły robotnice, a całe rodziny giną. Zjawisko nazwano zespołem masowego ginięcia pszczół. Naukowcy wskazują wiele przyczyn działających razem: środki ochrony roślin, pasożyty i choroby, uprawy jednego gatunku na wielkich polach. Pszczoły zapylają wiele roślin uprawnych, więc bez nich spadają plony. Ręczne zapylanie jest powolne i pracochłonne; w niektórych chińskich sadach stosowano je naprawdę.

31.„Historia pszczół” jako ostrzeżenie - odczytanie

Powieść bywa odczytywana jako ostrzeżenie ekologiczne. Pokazuje drogę od XIX-wiecznej wiary w panowanie nad przyrodą, przez kryzys współczesności, do przyszłości, w której ludzie płacą za zniszczenie natury. Ul i rój można odczytać jako obraz wspólnoty, w której każdy ma swoje zadanie, i jako lustro ludzkiego społeczeństwa. Ważna jest też więź rodziców z dziećmi: los pszczół staje się pytaniem o świat, jaki zostawimy następnym pokoleniom.

32.Ekologia i literatura o tematyce ekologicznej

Ekologia to nauka o zależnościach między organizmami oraz między organizmami a ich środowiskiem; nazwę wprowadził w XIX w. niemiecki biolog Ernst Haeckel. Potocznie ekologią nazywa się też troskę o ochronę przyrody. Literatura i film o tematyce ekologicznej pokazują, że człowiek jest częścią sieci zależności w przyrodzie: opisują życie zwierząt i roślin, krzywdy wyrządzane naturze i skutki ludzkich działań, a wizjami przyszłości ostrzegają przed katastrofą, jak „Historia pszczół”.

33.Urszula Zajączkowska - botaniczka i poetka

Urszula Zajączkowska to polska botaniczka, czyli naukowczyni badająca rośliny, a zarazem poetka. Botanika to nauka o roślinach: ich budowie, czynnościach życiowych, rozwoju i różnorodności. W pisaniu Zajączkowskiej spotykają się dwa sposoby patrzenia na świat: dokładna obserwacja naukowca i literacka wrażliwość. Jest autorką zbioru esejów „Patyki, badyle” (2019), w którym wiedza naukowa łączy się z literackim opisem życia roślin.

34.„Patyki, badyle” (2019) - eseje o życiu roślin

„Patyki, badyle” Urszuli Zajączkowskiej to zbiór esejów o obserwacji życia i umierania roślin, wydany w 2019 r. Nagroda Literacka Gdynia w kategorii eseistyka przypadła tej książce w 2020 r. Esej to utwór na pograniczu literatury, nauki i publicystyki: autor swobodnie, osobiście i starannym stylem rozważa jakiś problem, łącząc wiedzę, obserwacje i refleksje. Dlatego esej dobrze nadaje się do łączenia wiedzy naukowej z literackim opisem.

35.Kultura popularna a wysoka

Kultura wysoka, nazywana też elitarną, to dzieła ambitne i często nowatorskie, które wymagają od odbiorcy wiedzy i skupienia, np. poezja, opera, malarstwo w muzeach. Kultura popularna, czyli masowa, trafia do szerokiej publiczności, głównie przez media, film, reklamę i internet; jest łatwa w odbiorze, nastawiona na rozrywkę i często korzysta ze sprawdzonych schematów. Granica między nimi bywa płynna: dzieło popularne może z czasem zyskać status klasyki, a kultura popularna chętnie nawiązuje do tradycji.

36.Cassius Marcellus Coolidge - seria „Psy grające w pokera”

Cassius Marcellus Coolidge był amerykańskim ilustratorem. Na początku XX w. na zamówienie firmy reklamowej namalował serię obrazów z psami grającymi w karty, znaną jako „Psy grające w pokera”. Obrazy reprodukowano na kalendarzach i w reklamach cygar, dzięki czemu trafiały do bardzo wielu zwykłych odbiorców, a nie tylko do bywalców galerii. To przykład obrazów stworzonych od początku dla reklamy i kultury popularnej.

37.„A Friend in Need” (1903) - najsłynniejszy obraz Coolidge’a

Najbardziej znanym obrazem z serii psów grających w karty Cassiusa Marcellusa Coolidge’a jest „A Friend in Need” (1903), czyli „Przyjaciel w potrzebie”. Seria to wyraźny przykład antropomorfizacji, czyli personifikacji zwierząt: psy zachowują się jak ludzie przy karcianej rozgrywce. Można odczytać, że humor bierze się z naśladowania przez zwierzęta ludzkich zwyczajów. Obrazy Coolidge’a bywają podawane jako przykład kultury popularnej, a nawet kiczu - to jednak ocena, a nie fakt.

38.Kicz

Kicz to wytwór, który udaje sztukę, ale zamiast prawdziwego przeżycia daje tani, łatwy efekt: przesadną słodycz, ckliwe wzruszenie, krzykliwe kolory, powtarzane schematy. Słowo pochodzi z języka niemieckiego. Kicz bywa produkowany masowo, np. jako dekoracje, pamiątki czy reprodukcje, i dobrze się sprzedaje. Uznanie czegoś za kicz jest oceną, a nie faktem: to, co jedni nazywają kiczem, inni cenią jako zabawny przejaw kultury popularnej - tak bywa z obrazami psów grających w pokera.

39.Katya Iwlewa - „Best friends” i „A girl and a panda. Birthday”

Katya (Jekaterina) Iwlewa to współczesna malarka, autorka realistycznych obrazów przedstawiających ludzi i zwierzęta. Malarstwo realistyczne pokazuje postacie i przedmioty wiernie, tak jak wyglądają w rzeczywistości. Zwierzęta na obrazach Iwlewej bywają uczłowieczone, co łączy jej twórczość z antropomorfizacją. Tytuły „Best friends” (ang. najlepsi przyjaciele) i „A girl and a panda. Birthday” (ang. dziewczynka i panda. Urodziny) wskazują na motyw przyjaźni dziecka ze zwierzęciem.

40.Ludzkie - nieludzkie: zwierzęta i rośliny jako Inni

Teksty o przyrodzie można odczytać jako pytanie o granice człowieczeństwa. Zwierzę lub roślina to Inny: istota, której wnętrza nie znamy, a którą próbujemy zrozumieć. Buck odkrywa w sobie i wierność, i dzikość; Keda okazuje wilkowi współczucie i dzięki temu przeżywa; Wohlleben opisuje drzewa jak czującą wspólnotę; Lunde pokazuje skutki ludzkiej obojętności wobec przyrody. Człowieczeństwo można w tym świetle rozumieć jako zdolność współodczuwania także z tym, co nieludzkie.