Przedmiotowy Konkurs Języka Polskiego (mazowieckie) - kosmos i spotkanie z Obcym

1.Fantastyka naukowa (science fiction)

Odmiana literatury i filmu, w której niezwykłe elementy świata przedstawionego (podróże kosmiczne, istoty z innych planet, roboty, wynalazki, życie w przyszłości) są uzasadnione nauką i techniką albo ich wyobrażonym rozwojem, a nie magią. Takie utwory stawiają pytanie „co by było, gdyby...” i pokazują, jak odkrycia mogą zmienić człowieka i społeczeństwo. Za prekursorów uważa się Juliusza Verne’a i Herberta George’a Wellsa, a najbardziej znanym polskim twórcą jest Stanisław Lem. Powieść tego nurtu nazywamy fantastycznonaukową.

2.Fantastyka naukowa a fantasy

Oba nurty należą do fantastyki, bo w ich świecie zdarzają się rzeczy niemożliwe w rzeczywistości. W fantastyce naukowej niezwykłość tłumaczy nauka i technika: rakiety, obce planety, wynalazki, często akcja w przyszłości. W fantasy źródłem niezwykłości jest magia, a świat przypomina baśń lub mit: czarodzieje, smoki, wymyślone krainy, jak w „Hobbicie” Tolkiena czy „Opowieściach z Narnii” Lewisa. „Wojna światów” Wellsa i „Astronauci” Lema to fantastyka naukowa.

3.Motyw Obcego

Obcy to w literaturze i filmie istota pozaziemska albo ktoś zupełnie inny od bohatera: wygląda, myśli i czuje inaczej. Jego obraz bywa różny: najeźdźca i zagrożenie (Marsjanie u Wellsa, Wenusjanie u Lema), ofiara przybyszów (Marsjanie u Bradbury’ego), przyjaciel i partner (Rocky w filmie „Projekt Hail Mary”). Obcego można odczytać jako lustro: przez kontrast z nim utwory pokazują, co jest ludzkie, a co nieludzkie, i często mówią więcej o ludziach niż o kosmitach.

4.Spotkanie z Innym

Sytuacja, w której człowiek staje twarzą w twarz z kimś różnym od siebie: z inną kulturą, gatunkiem albo istotą z kosmosu. Takie spotkanie sprawdza człowieczeństwo, bo może skończyć się lękiem i przemocą albo ciekawością, rozmową i współpracą. W omawianych tekstach kultury widać obie drogi: wrogość i podbój (inwazja u Wellsa, plan Wenusjan u Lema, kolonizacja Marsa u Bradbury’ego) oraz próbę zrozumienia (nocna rozmowa Gomeza z Muhe Ca, przyjaźń Rylanda Grace’a z Rockym).

5.Herbert George Wells, „Wojna światów” (1898)

Herbert George Wells (1866-1946) to angielski pisarz, jeden z twórców fantastyki naukowej, autor m.in. „Wehikułu czasu”. „Wojna światów” (1898) to powieść o inwazji Marsjan na Anglię. Według narratora Mars był planetą starszą i stygnącą, więc Marsjanie szukali nowego świata. Z Marsa przylatują ogromne cylindry, które spadają w okolicach Londynu. Wychodzą z nich Marsjanie, budują machiny bojowe i niszczą miasta, a ludzie uciekają w panice; ludzka broń niewiele może zdziałać.

6.Narrator „Wojny światów”

Historię opowiada bezimienny narrator pierwszoosobowy, mieszkaniec miasteczka pod Londynem. Relacjonuje wydarzenia już po wszystkim, jako świadek: widzi pierwszy cylinder, ucieka przed Marsjanami, przez wiele dni ukrywa się w zrujnowanym domu, błąka się po zniszczonej okolicy. Część wydarzeń, np. ucieczkę ludności z Londynu, zna z relacji swojego brata. Narracja w pierwszej osobie daje wrażenie prawdziwego świadectwa, dlatego fantastyczna historia brzmi wiarygodnie, prawie jak reportaż.

7.Trójnogi (machiny bojowe Marsjan)

Ogromne metalowe machiny na trzech wysokich, ruchomych nogach, którymi kierują siedzący w nich Marsjanie. Górują nad domami i drzewami, przechodzą przez rzeki i poruszają się szybciej, niż ucieka człowiek. Są uzbrojone w promień cieplny i wyrzutnie czarnego dymu. Sami Marsjanie w silniejszym ziemskim ciążeniu są ociężali, więc to machiny dają im siłę. Trójnogi stały się znakiem rozpoznawczym powieści i jej adaptacji: obrazem obcej, przerażającej techniki.

8.Promień cieplny i czarny dym

Dwie bronie Marsjan. Promień cieplny to niewidzialna wiązka żaru wysyłana z urządzenia na trójnogu: w jednej chwili podpala domy i drzewa, topi metal, zamienia wodę w parę. Czarny dym to ciężki, trujący gaz wystrzeliwany w pociskach: ściele się nisko przy ziemi, zabija wszystko, co żyje, i opada jako czarny pył. Obie bronie pokazują przewagę techniki Marsjan nad ludźmi. Bywają odczytywane jako zapowiedź broni XX wieku, np. gazów bojowych.

9.Czerwone ziele

Marsjańska roślina przywleczona na Ziemię przez najeźdźców. W ziemskich warunkach, zwłaszcza w wodzie, rośnie błyskawicznie: zarasta rzeki, stawy i okolicę, barwiąc krajobraz na czerwono, jakby Mars zaczął wypierać Ziemię. Pod koniec powieści obumiera, bo tak jak Marsjanie nie jest odporne na ziemskie bakterie. Czerwone ziele można odczytać jako znak, że inwazja to nie tylko wojna, ale też przemiana całego środowiska na obcą modłę.

10.Klęska Marsjan pokonanych przez ziemskie bakterie

Marsjan nie pokonała armia, lecz ziemskie bakterie. Najeźdźcy nie mieli odporności na ziemskie drobnoustroje, więc zaczęli chorować i umierać. Narrator znajduje w Londynie martwych Marsjan przy nieruchomych machinach. Ludzie przetrwali, bo przez niezliczone pokolenia ich organizmy przystosowały się do życia wśród ziemskich drobnoustrojów. Zakończenie pokazuje, że potężna technika nie wystarczy, i bywa odczytywane jako lekcja pokory wobec przyrody.

11.Słuchowisko Orsona Wellesa (1938)

Radiowa adaptacja „Wojny światów” wyemitowana w USA 30 października 1938 r., w przeddzień Halloween, przygotowana przez Orsona Wellesa, młodego aktora i reżysera. Akcję przeniesiono do współczesnej Ameryki, do stanu New Jersey, a inwazję przedstawiono jako audycję muzyczną przerywaną pilnymi komunikatami i relacjami reporterów. Część słuchaczy wzięła ją za prawdziwe wiadomości, choć prasa później wyolbrzymiła rozmiary paniki. To przykład siły mediów i adaptacji zmieniającej formę utworu.

12.Kolonizacja

Zajmowanie i zasiedlanie cudzych terytoriów przez przybyszów, zwykle połączone z podporządkowaniem lub wyniszczeniem rdzennych mieszkańców i przejęciem ich ziemi. W XIX wieku największym imperium kolonialnym była Wielka Brytania. „Wojnę światów” odczytuje się jako odwrócenie tej sytuacji: to Anglicy stają się ofiarą silniejszych technicznie najeźdźców, a narrator sam przypomina, jak Europejczycy wyniszczyli mieszkańców Tasmanii. U Bradbury’ego kolonizatorami są Ziemianie zasiedlający Marsa.

13.Ray Bradbury, „Kroniki marsjańskie” (1950)

Ray Bradbury (1920-2012) to amerykański pisarz, autor m.in. „451 stopni Fahrenheita”. „Kroniki marsjańskie” (1950) to cykl opowiadań połączonych w całość. Ich tytuły zaczynają się od daty (miesiąc i rok), jak wpisy w kronice. Kolejne części opowiadają o wyprawach Ziemian na Marsa, zagładzie Marsjan, kolonizacji planety przez osadników i jej skutkach. Mars bywa odczytywany jako nowy Dziki Zachód. W nowszych wydaniach daty przesunięto na późniejsze lata.

14.„Czerwiec 2001: ...I księżyc jasny lśni”

Opowiadanie z „Kronik marsjańskich” (w innych tłumaczeniach: „W księżycowy blask”, „A księżyc będzie lśnił”) o czwartej wyprawie Ziemian na Marsa. Astronauci odkrywają, że Marsjanie prawie całkiem wymarli, a ich piękne miasta stoją puste. Załoga hałaśliwie świętuje lądowanie, co oburza archeologa Spendera. Spór między nim a resztą wyprawy z kapitanem Wilderem na czele kończy się tragedią. Tytuł pochodzi z wiersza angielskiego poety George’a Byrona.

15.Zagłada Marsjan u Bradbury’ego

W „Czerwcu 2001” członkowie wyprawy ustalają, że Marsjanie wymarli na ospę wietrzną, którą nieświadomie przywiozła na Marsa jedna z wcześniejszych wypraw z Ziemi. Choroba zwykle łagodna dla ludzi okazała się zabójcza dla mieszkańców planety bez odporności. Można to odczytać jako odwrócenie zakończenia „Wojny światów”: u Wellsa ziemskie bakterie ratują ludzi przed najeźdźcami, u Bradbury’ego ziemskie zarazki niszczą gospodarzy planety. Przypomina to los rdzennych mieszkańców Ameryki, w dużej części wyniszczonych przez choroby przywiezione z Europy.

16.Archeolog Spender

Członek czwartej wyprawy, który z szacunkiem podchodzi do martwej kultury Marsjan. Oddala się od załogi, poznaje marsjańskie miasta i sztukę i dochodzi do wniosku, że Marsjanie umieli żyć w zgodzie z przyrodą, łącząc naukę, religię i sztukę. Boi się, że Ziemianie zniszczą Marsa tak jak Ziemię i przerobią go na swoją modłę. Uznaje się za ostatniego Marsjanina i zabija kilku towarzyszy, by powstrzymać kolonizację planety.

17.Kapitan Wilder i śmierć Spendera

Kapitan Wilder, dowódca czwartej wyprawy, rusza w pościg za Spenderem. Rozmawia z nim i częściowo przyznaje mu rację: także on szanuje kulturę Marsjan i obawia się, co z planetą zrobią ludzie. Jako dowódca nie może jednak dopuścić do dalszego zabijania, więc Spender ginie z jego ręki. Opowiadanie można odczytać jako ostrzeżenie przed kolonizacją, która niszczy cudzą kulturę, oraz jako pytanie, czy przemoc w obronie słusznej sprawy da się usprawiedliwić.

18.„Sierpień 2002: Nocne spotkanie” („Spotkanie nocą”)

Opowiadanie z „Kronik marsjańskich” z czasów kolonizacji Marsa. Młody osadnik z Ziemi, Tomás Gomez, jedzie nocą przez marsjańskie pustkowie i spotyka Marsjanina Muhe Ca. Nie mogą się dotknąć: ich dłonie przenikają przez siebie jak przez mgłę. Rozmawiają, spierają się o to, który z nich jest prawdziwy, a potem rozstają się w przyjaźni, każdy w swoją stronę. To jedno z najspokojniejszych spotkań z Obcym w całym cyklu.

19.Dwa czasy w „Nocnym spotkaniu”

Gomez i Muhe Ca stoją w tym samym miejscu, ale każdy widzi inny świat. Gomez widzi ruiny pradawnego marsjańskiego miasta, a Marsjanin to samo miasto pełne życia, świateł i mieszkańców. Świat drugiego jest dla każdego z nich niewidoczny albo martwy. Dlatego każdy uważa rozmówcę za zjawę z innego czasu: z przeszłości albo z przyszłości. Opowiadanie nie rozstrzyga, kto ma rację; pokazuje Marsa, na którym przeszłość i przyszłość nakładają się na siebie.

20.„Nocne spotkanie” jako spotkanie z Innym

Opowiadanie można odczytać jako obraz spotkania z Innym bez wrogości. Dwie istoty z różnych światów nie rozumieją się do końca, ale zamiast walczyć, rozmawiają, przyjmują, że druga strona też może mieć rację, i żegnają się życzliwie. To kontrast z inwazją z „Wojny światów” i z przemocą w „Czerwcu 2001”. Tekst mówi też o przemijaniu: cywilizacje rodzą się i giną, a każda uważa swój czas za jedyny prawdziwy. Pytanie, kto jest „prawdziwy”, zostaje otwarte.

21.Stanisław Lem, „Astronauci” (1951)

Stanisław Lem (1921-2006) to najbardziej znany polski pisarz fantastyki naukowej, tłumaczony na dziesiątki języków. „Astronauci” (1951) to jego pierwsza powieść wydana jako książka (wcześniej w odcinkach ukazał się „Człowiek z Marsa”). Punktem wyjścia jest prawdziwa zagadka, katastrofa tunguska z 1908 r. Lem wyobraża sobie, że w przyszłości ludzie odkrywają jej prawdziwą przyczynę i wyruszają w kosmos, na Wenus. Powieść powstała kilka lat po pierwszym użyciu bomby atomowej (1945), w czasach lęku przed nową wojną.

22.Katastrofa tunguska (1908)

Potężna eksplozja nad tajgą na Syberii, w rejonie rzeki Podkamienna Tunguska, 30 czerwca 1908 r. Fala uderzeniowa powaliła lasy na ogromnym obszarze, ale nie powstał duży krater. Naukowcy uważają, że najpewniej w atmosferze rozpadł się i wybuchł meteoroid albo fragment komety. Brak jednoznacznych śladów pobudzał wyobraźnię pisarzy. W „Astronautach” Lema okazuje się, że w 1908 r. rozbił się tam statek z Wenus, a to odkrycie skłania ludzi do wyprawy na tę planetę.

23.Wyprawa Kosmokratora na Wenus i „Milcząca gwiazda”

W „Astronautach” ludzie lecą na Wenus statkiem kosmicznym Kosmokrator. Okazuje się, że Wenusjanie przygotowywali zagładę Ziemi, ale ich własna cywilizacja zginęła. Obcy są tu zagrożeniem, a nie partnerem do rozmowy. Powieść można odczytać jako ostrzeżenie przed nauką i techniką użytymi do niszczenia innych. W 1960 r. powstała ekranizacja powieści, film „Milcząca gwiazda”.

24.Wisława Szymborska

Wisława Szymborska (1923-2012) to polska poetka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1996 r. Pisała zwykle krótkie, jasne wiersze, często z ironią i humorem, o miejscu człowieka w świecie, o przyrodzie, czasie i przypadku. Lubiła patrzeć na zwykłe sprawy z nieoczekiwanej perspektywy, jakby z boku albo z daleka. Wiersze „Sto pociech” i „Radość pisania” pochodzą z tomu „Sto pociech” wydanego w 1967 r.

25.„Sto pociech” - wiersz Szymborskiej

Wiersz jest ironicznym, zdystansowanym portretem człowieka jako gatunku. Osoba mówiąca wylicza ludzkie pragnienia i możliwości i patrzy na człowieka z boku, trochę jak badacz na ciekawy okaz albo przybysz z daleka. Można w tym usłyszeć jednocześnie rozbawienie i podziw. Tytuł to związek frazeologiczny: „mieć z kimś sto pociech” znaczy mieć z kimś dużo radości i zabawy, a żartobliwie także sporo kłopotu (mówi się tak często o dzieciach). Wiersz można odczytać jako obraz człowieka zarazem śmiesznego i niezwykłego.

26.„Radość pisania” - wiersz Szymborskiej

Wiersz o tym, czym jest tworzenie. Osoba mówiąca przygląda się sarnie, która biegnie przez napisany las: wszystko, o czym pisze, istnieje tylko w świecie tekstu. Nad tym światem piszący ma władzę: decyduje o losie postaci, może zatrzymać chwilę i sprawić, że trwa ona bez końca. Wiersz można odczytać jako pochwałę wyobraźni i słowa, dzięki którym śmiertelny człowiek tworzy własny świat i choć trochę przeciwstawia się przemijaniu.

27.Ironia i perspektywa obserwatora

Ironia to mówienie w taki sposób, żeby odbiorca wyczuł inne, często przeciwne znaczenie albo dystans mówiącego, np. „Ale się popisałeś!” po czyjejś wpadce. Perspektywa obserwatora to spojrzenie na świat z zewnątrz, jakby mówiący nie należał do opisywanej grupy. U Szymborskiej oba sposoby się łączą: w „Sto pociech” ludzkość ogląda się z boku, jak gatunek. Podobnie działa fantastyka: oczami Obcego łatwiej dostrzec, co w człowieku dziwne.

28.Adaptacja filmowa

Przeniesienie utworu literackiego na ekran, czyli opowiedzenie tej samej historii językiem filmu: obrazem, dźwiękiem, grą aktorów, montażem. Adaptacja zwykle skraca fabułę, łączy lub pomija postacie i wątki, czasem zmienia miejsce akcji albo zakończenie. Film na podstawie książki to inaczej ekranizacja; adaptacją bywa też słuchowisko, komiks czy spektakl. Przykłady: „Milcząca gwiazda” (1960) według „Astronautów” Lema, „Projekt Hail Mary” (2026) według powieści Andy’ego Weira, słuchowisko Wellesa według Wellsa.

29.Film „Projekt Hail Mary” (2026)

Film fantastycznonaukowy w reżyserii Phila Lorda i Christophera Millera z 2026 r. To adaptacja powieści Andy’ego Weira „Projekt Hail Mary”, wydanej w 2021 r. Bohater, naukowiec Ryland Grace, przebywa samotnie na statku kosmicznym i wypełnia misję ratowania Ziemi i Słońca. W tej misji spotyka istotę z innej planety, Rocky’ego. Mimo braku wspólnego języka rodzi się między nimi przyjaźń i współpraca.

30.Ryland Grace i Rocky: przyjaźń mimo braku wspólnego języka

Najważniejsza relacja „Projektu Hail Mary” łączy naukowca Rylanda Grace’a z Rockym, istotą z innej planety. Nie mają wspólnego języka, a mimo to zaprzyjaźniają się i współpracują. W przeciwieństwie do Marsjan z „Wojny światów” Obcy nie jest tu wrogiem, lecz partnerem. Można to odczytać jako pochwałę współodczuwania i ciekawości Innego: porozumienie jest możliwe, gdy obie strony chcą się zrozumieć, a przyjaźń nie musi być wyłącznie ludzka.

31.Sztuka astronomiczna (Space Art)

Nurt w malarstwie i grafice, który przedstawia kosmos realistycznie, w oparciu o wiedzę naukową: widoki planet, księżyców, gwiazd, krajobrazy innych ciał niebieskich i wyprawy kosmiczne. Artyści pokazują to, czego człowiek często nie widział na własne oczy, tak, jak mogłoby naprawdę wyglądać. Takie obrazy ilustrują książki popularnonaukowe i rozbudzają marzenie o podróżach w kosmos. Do twórców tego nurtu należą m.in. Chesley Bonestell i Alan Bean.

32.Chesley Bonestell (1888-1986)

Amerykański malarz, prekursor malarstwa astronomicznego. Tworzył realistyczne widoki planet i księżyców oparte na wiedzy naukowej, np. Saturna widzianego z Tytana, jego księżyca. Ilustrował książki popularnonaukowe o podboju kosmosu, pokazując przestrzeń kosmiczną jako cel przyszłych wypraw człowieka. Jego obrazy to przykład, jak sztuka i nauka razem pomagają wyobrazić sobie miejsca, do których człowiek jeszcze nie dotarł.

33.Alan Bean (1932-2018): astronauta i malarz

Astronauta misji Apollo 12 z 1969 r., czwarty człowiek, który stanął na Księżycu. Później został malarzem i przedstawiał sceny z wypraw księżycowych. To wyjątkowy przypadek w sztuce astronomicznej: artysta, który malował kosmiczny krajobraz z własnego doświadczenia, a nie tylko z wyobraźni i wiedzy z książek. Jego twórczość łączy świadectwo uczestnika wyprawy z wrażliwością malarza.

34.Wojciech Fangor (1922-2015) i op-art

Polski malarz, jeden z najważniejszych twórców op-artu. Op-art (z ang. optical art, sztuka optyczna) to kierunek w sztuce abstrakcyjnej, który rozwinął się zwłaszcza w latach 60. XX wieku i wykorzystuje złudzenia wzrokowe: obraz zdaje się drgać, pulsować albo poruszać. Fangor malował rozmyte, koncentryczne kręgi i fale barwne. Mogą kojarzyć się z planetami, orbitami czy światłem gwiazd, choć nie przedstawiają konkretnych obiektów.

35.Gustav Holst, „Planety”

Gustav Holst (1874-1934) to angielski kompozytor. „Planety” (1914-1916) to jego najsłynniejsze dzieło: suita orkiestrowa z siedmiu części nazwanych imionami planet: Mars, Wenus, Merkury, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun. Każda część ma własny nastrój wyrażony brzmieniem wielkiej orkiestry, od groźnego „Marsa” po tajemniczego „Neptuna”, w którym śpiewa ukryty chór żeński, a muzyka na końcu stopniowo cichnie. Utwór to muzyczne portrety planet, a nie ich naukowy opis.

36.Podtytuły części „Planet” Holsta

Każda część ma podtytuł, który oddaje jej charakter: Mars - zwiastun wojny, Wenus - zwiastunka pokoju, Merkury - skrzydlaty posłaniec, Jowisz - zwiastun radości, Saturn - zwiastun starości, Uran - czarodziej, Neptun - mistyk. Kolejność części nie odpowiada odległości planet od Słońca: Merkury, najbliższy Słońcu, jest dopiero trzeci. „Mars” brzmi groźnie i natarczywie: rytm uparcie się powtarza, a w takcie mieści się nietypowo pięć ćwierćnut.

37.Dlaczego w „Planetach” nie ma Ziemi i Plutona

Holst inspirował się astrologią, a nie astronomią. Astronomia to nauka o ciałach niebieskich; astrologia to wiara, że układ planet wpływa na charakter i losy ludzi, i nie jest nauką. Holsta interesowało znaczenie przypisywane planetom, a nie ich budowa. Ziemi w suicie nie ma, bo w astrologii to punkt, z którego patrzy się na niebo, a nie planeta o przypisanym charakterze. Plutona brak, bo odkryto go dopiero w 1930 r., po powstaniu utworu; dziś nie zalicza się go do planet.

38.Suita

Utwór instrumentalny złożony z kilku części, które łączy wspólny pomysł, ale różnią się tempem i charakterem. Dawniej suitę tworzyły stylizowane tańce, np. menuet czy gawot. Później kompozytorzy układali suity wokół wspólnego tematu albo z fragmentów muzyki do baletu, opery lub teatru. „Planety” Holsta to suita orkiestrowa: wspólnym tematem jest niebo, a każda z siedmiu części to osobny muzyczny portret planety. Części suity często wykonuje się także osobno.

39.Carl Rogers: potrzeba bycia zrozumianym

Carl Rogers (1902-1987) to amerykański psycholog, jeden z twórców psychologii humanistycznej. Podkreślał, że w relacjach z innymi ludzie potrzebują akceptacji, szczerości i empatii, czyli wczuwania się w przeżycia drugiej osoby. Motto odwołujące się do Rogersa mówi o potrzebie bycia zrozumianym. To klucz do tematu: o człowieczeństwie świadczy nie tylko rozum, ale także umiejętność słuchania i rozumienia Innego, nawet bardzo różnego od nas.

40.„Ludzkie - nieludzkie”: granice człowieczeństwa

Temat łączący omawiane teksty kultury: co czyni człowieka człowiekiem - ciało, rozum, emocje, współodczuwanie? Spotkanie z Obcym działa jak lustro: Marsjanie Wellsa i Wenusjanie Lema budzą lęk bezwzględnością, Ziemianie u Bradbury’ego sami okazują się niszczycielami, Szymborska patrzy na ludzi z ironicznym dystansem, a Rocky z „Projektu Hail Mary” staje się przyjacielem. Fantastyka wyraża marzenie o przekraczaniu ograniczeń i ostrzega przed utratą człowieczeństwa. To odczytania tych utworów.