Olimpiada Historyczna - konstytucja marcowa i Konstytucja z 1997 r.

1.Sejm Ustawodawczy (1919-1922)

Jednoizbowy parlament odrodzonej Polski. Wybory z 26 stycznia 1919 r. odbyły się na podstawie dekretu Tymczasowego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z 28 listopada 1918 r.: były pięcioprzymiotnikowe, a prawa wyborcze otrzymali obywatele od 21 lat bez różnicy płci, czyli także kobiety. Sejm zebrał się 10 lutego 1919 r., marszałkiem został Wojciech Trąmpczyński. Wybory objęły początkowo tylko część ziem, więc skład izby uzupełniano. Główne zadanie: uchwalenie konstytucji (17 marca 1921 r.). Działał do jesieni 1922 r., gdy wybrano Sejm i Senat I kadencji.

2.Mała konstytucja z 20 lutego 1919 r. i Naczelnik Państwa

Uchwała Sejmu Ustawodawczego powierzająca Józefowi Piłsudskiemu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa. Władzą suwerenną i ustawodawczą był Sejm. Naczelnik Państwa reprezentował państwo i był najwyższym wykonawcą uchwał Sejmu w sprawach cywilnych i wojskowych; rząd powoływał w porozumieniu z Sejmem. Naczelnik i rząd odpowiadali przed Sejmem, a każdy akt Naczelnika wymagał podpisu właściwego ministra. Naczelnik nie miał inicjatywy ustawodawczej ani prawa rozwiązania Sejmu. Urząd istniał do grudnia 1922 r., gdy władzę objął pierwszy prezydent.

3.Konstytucja marcowa (17 marca 1921 r.) - republika parlamentarna i jej zasady

Ustawa zasadnicza uchwalona przez Sejm Ustawodawczy 17 marca 1921 r., wzorowana na ustroju III Republiki Francuskiej. Ustanawiała republikę parlamentarną (system parlamentarno-gabinetowy). Zasada zwierzchnictwa narodu: władza zwierzchnia należy do narodu. Trójpodział władzy: ustawodawcza - Sejm i Senat, wykonawcza - prezydent wraz z odpowiedzialnymi ministrami, sądownicza - niezawisłe sądy. Władze nie były w równowadze: przewagę miał Sejm. Słabą prezydenturę forsowała prawica, która obawiała się, że urząd obejmie Józef Piłsudski.

4.Sejm w konstytucji marcowej (444 posłów, kadencja 5 lat)

Izba niższa i główny organ państwa. Wybory pięcioprzymiotnikowe: powszechne, tajne, bezpośrednie, równe i stosunkowe (proporcjonalne); kadencja 5 lat. Czynne prawo wyborcze od 21 lat, bierne od 25. Liczbę 444 posłów ustaliła ordynacja z 1922 r. Sejm uchwalał ustawy i budżet, kontrolował rząd (interpelacje, wotum nieufności) i mógł stawiać ministrów przed Trybunałem Stanu. Inicjatywę ustawodawczą miały Sejm i rząd. Sejm mógł się rozwiązać własną uchwałą większością 2/3 głosów. Posłów chronił immunitet, a marszałek Sejmu zastępował prezydenta.

5.Senat w konstytucji marcowej (111 senatorów)

Izba wyższa o słabej pozycji. Liczba senatorów stanowiła 1/4 liczby posłów, czyli 111. Wybory powszechne, tajne, bezpośrednie, równe i stosunkowe, ale z wyższym cenzusem wieku: czynne prawo od 30 lat, bierne od 40. Kadencja zaczynała się i kończyła razem z sejmową. Senat nie miał inicjatywy ustawodawczej ani prawa obalenia rządu. Mógł w ciągu 30 dni zapowiedzieć zmianę lub odrzucenie ustawy, lecz Sejm przełamywał jego stanowisko większością 11/20 głosujących. Wyrażał zgodę na rozwiązanie Sejmu przez prezydenta i współtworzył Zgromadzenie Narodowe.

6.Zgromadzenie Narodowe w konstytucji marcowej

Sejm i Senat połączone w jedno ciało. Wybierało prezydenta bezwzględną większością głosów na 7 lat i przyjmowało jego przysięgę; co 25 lat miało też dokonywać rewizji konstytucji zwykłą większością. Zebrało się w 1922 r. (9 grudnia wybrało Gabriela Narutowicza, 20 grudnia - Stanisława Wojciechowskiego), w 1926 r. (wybór Józefa Piłsudskiego, który urzędu nie przyjął, a następnie Ignacego Mościckiego) i w 1933 r. (ponowny wybór Mościckiego). Wybór pośredni osłabiał głowę państwa: prezydent zawdzięczał mandat parlamentowi, a nie wyborcom.

7.Prezydent w konstytucji marcowej: 7 lat, brak prawa weta

Głowa państwa wybierana przez Zgromadzenie Narodowe na 7 lat; władzę wykonawczą sprawował przez odpowiedzialnych przed Sejmem ministrów. Mianował i odwoływał premiera, a na jego wniosek ministrów, zwoływał i zamykał sesje parlamentu, podpisywał i ogłaszał ustawy, reprezentował państwo na zewnątrz, miał prawo łaski. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, ale nie mógł sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny. Ograniczenia: brak prawa weta i inicjatywy ustawodawczej, rozwiązanie Sejmu tylko za zgodą 3/5 Senatu, wypowiedzenie wojny i zawarcie pokoju za zgodą Sejmu.

8.Rada Ministrów, kontrasygnata i wotum nieufności (1921)

Rząd tworzyli ministrowie pod przewodnictwem Prezesa Rady Ministrów; powoływał ich prezydent, ale w praktyce musieli mieć poparcie Sejmu. Rada Ministrów była odpowiedzialna politycznie przed Sejmem: solidarnie za ogólny kierunek polityki i indywidualnie za własny resort. Wotum nieufności Sejm uchwalał zwykłą większością - rząd lub minister musiał wtedy ustąpić, a Sejm nie musiał wskazywać następcy. Kontrasygnata: każdy akt rządowy prezydenta wymagał podpisu premiera i właściwego ministra, którzy brali za niego odpowiedzialność; sam prezydent nie odpowiadał politycznie.

9.Najwyższa Izba Kontroli i Trybunał Stanu (1921)

Najwyższa Izba Kontroli kontrolowała finanse całej administracji państwowej i co roku przedstawiała Sejmowi wniosek w sprawie absolutorium dla rządu. Jej prezes miał stanowisko równorzędne ministrowi, lecz nie wchodził do rządu i odpowiadał przed Sejmem. Trybunał Stanu orzekał o odpowiedzialności konstytucyjnej (za naruszenie konstytucji i ustaw) ministrów oraz prezydenta. W stan oskarżenia stawiał Sejm większością 3/5 głosów przy obecności co najmniej połowy posłów. Trybunałowi przewodniczył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, a 12 członków wybierały Sejm (8) i Senat (4).

10.Niezawisłe sądy i brak sądu konstytucyjnego (1921)

Wymiar sprawiedliwości sprawowały niezawisłe sądy: sędziowie podlegali tylko ustawom, mianował ich zasadniczo prezydent i byli nieusuwalni (złożyć z urzędu lub przenieść mógł ich tylko sąd). Rozprawy były jawne. Na czele sądownictwa stał Sąd Najwyższy; przewidziano też sądownictwo administracyjne z Najwyższym Trybunałem Administracyjnym oraz Trybunał Kompetencyjny do sporów o właściwość między administracją a sądami. Brak sądu konstytucyjnego: sądy nie miały prawa badać ważności należycie ogłoszonych ustaw, więc nie istniał organ kontrolujący zgodność ustaw z konstytucją.

11.Prawa i wolności obywatelskie w konstytucji marcowej

Rozdział V zawierał szeroki katalog praw. Każdemu zapewniono ochronę życia, wolności i mienia bez różnicy pochodzenia, narodowości, języka, rasy i religii. Obywatele byli równi wobec prawa, zniesiono przywileje rodowe i stanowe. Zapisano wolność osobistą, nietykalność mieszkania, tajemnicę korespondencji, wolność słowa i prasy, sumienia i wyznania, zrzeszania się i zgromadzeń oraz ochronę własności. Prawa socjalne: ochrona pracy, ubezpieczenie społeczne, bezpłatna nauka w szkołach państwowych. Mniejszościom narodowym gwarantowano zachowanie języka i odrębności.

12.Praktyka ustrojowa 1921-1926: przewaga Sejmu („sejmokracja”)

„Sejmokracja” - krytyczna nazwa rządów parlamentarnych sprzed 1926 r., w których Sejm górował nad rządem i prezydentem. Proporcjonalna ordynacja i zróżnicowane społeczeństwo dały rozdrobnienie partyjne: po wyborach 1922 r. żaden obóz (prawica, centrum, lewica, mniejszości narodowe) nie miał trwałej większości. Skutek: chwiejne koalicje i częste zmiany rządów - od listopada 1918 r. do maja 1926 r. było ich kilkanaście. Sięgano po gabinety pozaparlamentarne, np. Władysława Grabskiego (1923-1925). W historiografii okres ten ocenia się różnie: obok niestabilności podkreśla się realny pluralizm.

13.Wybór i zabójstwo Gabriela Narutowicza (1922); Stanisław Wojciechowski

9 grudnia 1922 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało pierwszym prezydentem Gabriela Narutowicza, kandydata PSL „Wyzwolenie”. W decydującym głosowaniu pokonał kandydata prawicy Maurycego Zamoyskiego dzięki głosom lewicy, centrum i mniejszości narodowych. Prawica rozpętała kampanię nienawiści przeciw prezydentowi wybranemu „głosami mniejszości”. 16 grudnia 1922 r. zastrzelił go w warszawskiej Zachęcie Eligiusz Niewiadomski. Obowiązki głowy państwa przejął marszałek Sejmu Maciej Rataj, a 20 grudnia Zgromadzenie Narodowe wybrało Stanisława Wojciechowskiego, prezydenta do maja 1926 r.

14.Przewrót majowy (1926) i nowela sierpniowa (1926)

12-15 maja 1926 r. Józef Piłsudski zbrojnie obalił legalne władze. Tło: niestabilne rządy, trudności gospodarcze, powstanie kolejnego rządu Wincentego Witosa. Po walkach w Warszawie (około 380 zabitych) prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd ustąpili; prezydentem został Ignacy Mościcki, rządy objęła sanacja. Nowela sierpniowa z 2 sierpnia 1926 r. zmieniła konstytucję marcową: prezydent mógł odtąd rozwiązać Sejm i Senat na wniosek rządu oraz wydawać rozporządzenia z mocą ustawy; gdy izby nie uchwaliły budżetu w terminie, podstawą budżetu był projekt rządu. Sejm utracił prawo samorozwiązania.

15.Konstytucja kwietniowa (23 kwietnia 1935 r.)

Ustawa zasadnicza obozu sanacji, podpisana 23 kwietnia 1935 r. Odrzucała trójpodział: jednolita i niepodzielna władza skupiała się w osobie prezydenta, odpowiedzialnego - według utartej formuły - „przed Bogiem i historią”. Jego zwierzchnictwu podlegały rząd, Sejm, Senat, wojsko i sądy. Prerogatywy, czyli akty bez kontrasygnaty, obejmowały m.in. mianowanie premiera, rozwiązanie izb i wyznaczenie następcy na czas wojny. Kadencja trwała 7 lat; wybierało go zasadniczo Zgromadzenie Elektorów. Ograniczenie roli Sejmu: rząd zależał głównie od prezydenta, a pozycję Senatu wzmocniono.

16.Krajowa Rada Narodowa i Mała konstytucja z 1947 r.

Krajowa Rada Narodowa, utworzona na przełomie 1943 i 1944 r. przez komunistów (przewodniczący Bolesław Bierut), nie pochodziła z wyborów, a do 1947 r. pełniła funkcję tymczasowego parlamentu. Manifest PKWN z lipca 1944 r. uznał konstytucję kwietniową za bezprawną i zapowiedział oparcie się na podstawowych założeniach konstytucji marcowej. Po sfałszowanych wyborach ze stycznia 1947 r. jednoizbowy Sejm Ustawodawczy wybrał Bieruta na prezydenta i 19 lutego 1947 r. uchwalił Małą konstytucję. Nawiązywała formalnie do rozwiązań z 1921 r., ale utworzyła Radę Państwa; realnie rządzili komuniści.

17.Konstytucja PRL (22 lipca 1952 r.): Rada Państwa i jednoizbowy Sejm

Ustawa zasadnicza wzorowana na stalinowskiej konstytucji ZSRS z 1936 r.; wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. Zamiast trójpodziału przyjęła zasadę jednolitości władzy: jednoizbowy Sejm ogłoszono najwyższym organem władzy państwowej. Zniesiono urząd prezydenta - kolegialną głową państwa stała się wybierana przez Sejm Rada Państwa, która między sesjami wydawała dekrety z mocą ustawy. W praktyce ustrój był fasadowy: wybory bez realnej konkurencji, Sejm zatwierdzał decyzje kierownictwa PZPR, a zapisane prawa obywatelskie nie miały gwarancji.

18.Nowelizacja z 1976 r.: kierownicza rola partii; instytucje lat 80.

Nowelizacja konstytucji PRL z 10 lutego 1976 r. zapisała w niej kierowniczą rolę partii: PZPR nazwano przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu, a PRL - państwem socjalistycznym; dodano też zapis o umacnianiu przyjaźni i współpracy z ZSRS. Projekt wywołał protesty środowisk niezależnych, m.in. List 59. W ostatniej dekadzie PRL powstały instytucje przejęte później przez III RP: Naczelny Sąd Administracyjny (1980), Trybunał Stanu (przywrócony w 1982), Trybunał Konstytucyjny (wpisany do konstytucji w 1982, orzeka od 1986) i Rzecznik Praw Obywatelskich (ustawa z 1987).

19.Okrągły Stół i nowela kwietniowa (7 kwietnia 1989 r.)

Obrady Okrągłego Stołu (6 lutego - 5 kwietnia 1989 r.) toczyły się między stroną rządową a opozycją solidarnościową, z udziałem obserwatorów Kościoła. Uzgodniono ponowną legalizację „Solidarności”, częściowo wolne wybory i zmiany ustrojowe. Wprowadziła je nowela kwietniowa z 7 kwietnia 1989 r.: przywrócono Senat (100 senatorów wybieranych w wolnych wyborach) i ustanowiono urząd prezydenta, wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe na 6 lat, z silnymi uprawnieniami (m.in. weto i prawo rozwiązania Sejmu w określonych przypadkach). Zniesiono Radę Państwa, powołano Krajową Radę Sądownictwa.

20.Wybory 4 czerwca 1989 r. i Sejm kontraktowy

Wybory częściowo wolne, zgodne z kontraktem Okrągłego Stołu: w Sejmie 65% mandatów zastrzeżono dla PZPR i jej sojuszników, a 35% (161 miejsc) obsadzano w wolnej konkurencji; wybory do Senatu (100 miejsc) były w pełni wolne. Komitet Obywatelski „Solidarność” zdobył wszystkie mandaty sejmowe, o które mógł się ubiegać, i 99 miejsc w Senacie (druga tura odbyła się 18 czerwca). W lipcu Zgromadzenie Narodowe wybrało prezydentem Wojciecha Jaruzelskiego, a w sierpniu Sejm powołał na premiera Tadeusza Mazowieckiego - pierwszego niekomunistycznego szefa rządu w powojennej Polsce.

21.Nowela grudniowa (29 grudnia 1989 r.) i zmiany lat 1990-1991

Nowelizacja konstytucji z 29 grudnia 1989 r. zmieniła podstawy ustroju: przywróciła nazwę Rzeczpospolita Polska i orła w koronie, usunęła zapisy o kierowniczej roli PZPR i sojuszu z ZSRS. Państwo określono jako demokratyczne państwo prawne; władzę zwierzchnią przyznano narodowi, wprowadzono pluralizm polityczny, swobodę działalności gospodarczej i ochronę własności. W 1990 r. odtworzono samorząd terytorialny w gminach i wprowadzono powszechne wybory prezydenta (wygrał je Lech Wałęsa). W październiku 1991 r. po raz pierwszy w pełni wolne były wybory do obu izb: Sejmu i Senatu.

22.Mała konstytucja (17 października 1992 r.)

Ustawa konstytucyjna o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą oraz o samorządzie terytorialnym. Zastąpiła zasadę jednolitości władzy trójpodziałem (Sejm i Senat; prezydent i Rada Ministrów; niezawisłe sądy). Łączyła system parlamentarno-gabinetowy z silną prezydenturą: prezydent pochodził z wyborów powszechnych (kadencja 5 lat), jego weto Sejm odrzucał większością 2/3 głosów, opiniował też kandydatów na ministrów spraw zagranicznych, obrony i spraw wewnętrznych. Znała konstruktywne wotum nieufności obok zwykłego. Obowiązywała do 1997 r.

23.Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. - geneza i uchwalenie

Prace nad nową ustawą zasadniczą trwały od 1989 r.; w latach 90. prowadziła je Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego, rozpatrująca kilka projektów, w tym obywatelski. Spierano się m.in. o preambułę, relacje państwa i Kościoła oraz pozycję prezydenta. Konstytucja została uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r., przyjęta w referendum 25 maja 1997 r. (frekwencja około 43%, nieco ponad połowa głosów za) i weszła w życie 17 października 1997 r. Ma preambułę i 243 artykuły w 13 rozdziałach. Zastąpiła Małą konstytucję z 1992 r. i pozostałe przepisy konstytucji z 1952 r.

24.Zasady naczelne Konstytucji RP z 1997 r.

Suwerenność narodu: władza zwierzchnia należy do narodu, który sprawuje ją przez przedstawicieli lub bezpośrednio (referendum ogólnokrajowe). Demokratyczne państwo prawne: władze działają na podstawie i w granicach prawa, konstytucja jest prawem najwyższym. Trójpodział i równowaga władz: ustawodawcza - Sejm i Senat, wykonawcza - prezydent i Rada Ministrów, sądownicza - sądy i trybunały. Społeczna gospodarka rynkowa: wolność gospodarcza, własność prywatna oraz solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych. Pomocniczość: państwo wspiera obywateli i ich wspólnoty, ale ich nie wyręcza.

25.Sejm w Konstytucji RP z 1997 r. (460 posłów, kadencja 4 lata)

Izba pierwsza: 460 posłów, kadencja 4 lata. Wybory pięcioprzymiotnikowe: powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne i tajne. Czynne prawo wyborcze od 18 lat, bierne od 21. Funkcje: ustawodawcza (uchwala ustawy i budżet), kontrolna (wobec rządu: wotum zaufania i nieufności, interpelacje, komisje śledcze) i kreacyjna (m.in. wybiera sędziów Trybunału Konstytucyjnego). Może skrócić własną kadencję większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów - kończy się wtedy także kadencja Senatu. Posłów obejmuje mandat wolny i chroni immunitet.

26.Senat (100 senatorów) i Zgromadzenie Narodowe w Konstytucji RP z 1997 r.

Senat liczy 100 senatorów; wybory są powszechne, bezpośrednie i tajne, kadencja pokrywa się z sejmową, bierne prawo wyborcze od 30 lat. Ma inicjatywę ustawodawczą i 30 dni na zajęcie stanowiska wobec ustawy; zgadza się też na referendum zarządzane przez prezydenta i na powołanie prezesa NIK. Rząd przed nim nie odpowiada. Zgromadzenie Narodowe to Sejm i Senat obradujące wspólnie: przyjmuje przysięgę prezydenta, może uznać jego trwałą niezdolność do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia i postawić go w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu. Prezydenta nie wybiera.

27.Proces ustawodawczy i weto ustawodawcze (1997)

Inicjatywę ustawodawczą mają posłowie, Senat, prezydent, Rada Ministrów i co najmniej 100 tys. obywateli. Sejm rozpatruje projekt w trzech czytaniach i uchwala ustawę zwykłą większością w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Senat w ciągu 30 dni przyjmuje ustawę, wnosi poprawki albo ją odrzuca; Sejm odrzuca jego stanowisko bezwzględną większością głosów. Prezydent ma 21 dni na podpis. Zamiast tego może skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego albo zastosować weto ustawodawcze (zwrócić ją Sejmowi) - Sejm odrzuca weto większością 3/5 głosów przy takim samym kworum.

28.Prezydent RP w Konstytucji z 1997 r.: wybory powszechne, 5 lat, dwie kadencje

Najwyższy przedstawiciel Rzeczypospolitej i gwarant ciągłości władzy państwowej; czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa. Jest wybierany przez naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych na 5 lat i może być wybrany ponownie tylko raz (najwyżej dwie kadencje). Kandydat musi mieć ukończone 35 lat i poparcie 100 tys. obywateli; do wygranej trzeba ponad połowy ważnych głosów (w razie potrzeby druga tura). Nie odpowiada politycznie przed Sejmem; za naruszenie konstytucji lub ustaw odpowiada przed Trybunałem Stanu.

29.Kompetencje Prezydenta RP: prerogatywy i kontrasygnata (1997)

Prezydent jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, reprezentuje państwo na zewnątrz, ratyfikuje umowy międzynarodowe, desygnuje i powołuje premiera, może zwołać Radę Gabinetową. Kontrasygnata: akty urzędowe prezydenta wymagają dla ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który bierze za nie odpowiedzialność przed Sejmem. Wyjątkiem są prerogatywy - 30 wyliczonych w konstytucji uprawnień osobistych, m.in. inicjatywa ustawodawcza, weto, wniosek do Trybunału Konstytucyjnego, zarządzanie wyborów, prawo łaski, powoływanie sędziów. Kadencję Sejmu skraca tylko w przypadkach wskazanych w konstytucji.

30.Rada Ministrów i Prezes Rady Ministrów; wotum zaufania (1997)

Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa i kieruje administracją rządową. Prezes Rady Ministrów kieruje jej pracami, koordynuje i kontroluje ministrów. Powołanie rządu: prezydent desygnuje premiera i powołuje rząd, a premier w ciągu 14 dni przedstawia Sejmowi program i prosi o wotum zaufania, uchwalane bezwzględną większością głosów. Gdy się to nie uda, premiera i rząd wybiera Sejm; w trzeciej próbie znów powołuje prezydent, a do wotum zaufania wystarcza zwykła większość. Trzecie niepowodzenie oznacza skrócenie kadencji Sejmu.

31.Konstruktywne wotum nieufności i odpowiedzialność rządu (1997)

Sposób odwołania rządu, w którym Sejm jednocześnie wybiera nowego premiera. Wniosek składa co najmniej 46 posłów i wskazuje w nim imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrów; głosuje się nie wcześniej niż po 7 dniach, a uchwała wymaga większości ustawowej liczby posłów (co najmniej 231). Prezydent przyjmuje wtedy dymisję rządu i powołuje wybranego premiera. Wzór niemiecki: opozycja zgodna tylko w krytyce nie obali gabinetu. Wotum nieufności wobec ministra (wniosek 69 posłów) nie wymaga wskazania następcy. Członkowie rządu odpowiadają też konstytucyjnie przed Trybunałem Stanu.

32.Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny i Krajowa Rada Sądownictwa (1997)

Sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Wymiar sprawiedliwości sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, administracyjne i wojskowe. Sędziowie są niezawiśli, podlegają tylko konstytucji i ustawom, są nieusuwalni; powołuje ich prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony. Sąd Najwyższy nadzoruje orzecznictwo sądów powszechnych i wojskowych. Naczelny Sąd Administracyjny i inne sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej. Krajowa Rada Sądownictwa stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

33.Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu (1997)

Trybunał Konstytucyjny liczy 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat, bez prawa ponownego wyboru. Orzeka o zgodności z konstytucją ustaw, umów międzynarodowych oraz celów lub działalności partii politycznych, rozpatruje skargi konstytucyjne i spory kompetencyjne centralnych organów państwa. Jego orzeczenia są ostateczne i powszechnie obowiązujące. Trybunał Stanu orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej m.in. prezydenta, premiera, ministrów oraz prezesów NBP i NIK. Przewodniczy mu Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, a pozostałych członków wybiera Sejm na swoją kadencję.

34.NIK, Rzecznik Praw Obywatelskich, KRRiT i samorząd terytorialny (1997)

Najwyższa Izba Kontroli - naczelny organ kontroli państwowej, podlega Sejmowi; jej prezesa Sejm powołuje za zgodą Senatu na 6 lat. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela; powołuje go Sejm za zgodą Senatu na 5 lat. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji strzeże wolności słowa, prawa do informacji i interesu publicznego w radiu i telewizji; jej członków powołują Sejm, Senat i prezydent. Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne niezastrzeżone dla innych władz; podstawową jednostką jest gmina, a organy stanowiące pochodzą z wyborów powszechnych.

35.Porównanie: sposób wyboru i pozycja prezydenta (1921 a 1997)

1921: wybór przez Zgromadzenie Narodowe na 7 lat, bez limitu kadencji; brak weta i inicjatywy ustawodawczej; każdy akt wymaga kontrasygnaty; Sejm można rozwiązać tylko za zgodą 3/5 Senatu - funkcje głównie reprezentacyjne. 1997: wybory powszechne, 5 lat, najwyżej dwie kadencje; mandat od wyborców, weto odrzucane większością 3/5 głosów, inicjatywa ustawodawcza, wniosek do Trybunału Konstytucyjnego, prerogatywy bez kontrasygnaty. W obu ustawach prezydent nie odpowiada politycznie przed parlamentem, lecz konstytucyjnie przed Trybunałem Stanu, a rządzi gabinet oparty na większości sejmowej.

36.Porównanie: pozycja Sejmu i Senatu (1921 a 1997)

W obu konstytucjach parlament jest dwuizbowy, lecz przewagę ma Sejm: uchwala ustawy i przed nim odpowiada rząd, a Senat tylko je poprawia lub odrzuca, bez ostatniego słowa. 1921: 444 posłów i 111 senatorów (według ordynacji z 1922 r.), kadencja 5 lat, Senat bez inicjatywy ustawodawczej, jego stanowisko Sejm odrzuca większością 11/20 głosujących. 1997: 460 posłów i 100 senatorów, kadencja 4 lata, Senat z inicjatywą ustawodawczą, jego uchwałę Sejm odrzuca bezwzględną większością głosów. Cenzus wieku do Senatu: w 1921 r. 30 lat (wyborcy) i 40 (kandydaci), w 1997 r. 18 i 30.

37.Porównanie: odpowiedzialność rządu - wotum nieufności zwykłe a konstruktywne

W obu ustrojach rząd odpowiada politycznie przed Sejmem (system parlamentarno-gabinetowy), a ministrowie także konstytucyjnie przed Trybunałem Stanu. 1921: zwykłe wotum nieufności - Sejm zwykłą większością żąda ustąpienia rządu lub ministra, nie wskazując następcy; nowy rząd nie musiał też uzyskać wotum zaufania. 1997: konstruktywne wotum nieufności - potrzeba większości ustawowej liczby posłów i jednoczesnego wyboru nowego premiera, a rząd powołany przez prezydenta musi uzyskać wotum zaufania. Odpowiedzialność pozostała, lecz obalić rząd może tylko większość zdolna stworzyć nowy.

38.Porównanie: kontrola konstytucyjności prawa (1921 a 1997)

1921: żadna ustawa nie mogła być sprzeczna z konstytucją, ale nie powołano organu, który by to badał, a sądom zakazano oceniać ważność należycie ogłoszonych ustaw. Decydował więc sam parlament; Trybunał Stanu sądził osoby, nie akty prawne. 1997: Trybunał Konstytucyjny bada zgodność ustaw i innych aktów z konstytucją, a jego orzeczenia są ostateczne. Prezydent może skierować do niego ustawę przed podpisaniem, sądy - zadać pytanie prawne, obywatel - wnieść skargę konstytucyjną. Zmiana konstytucji wymaga 2/3 głosów w Sejmie i bezwzględnej większości w Senacie.

39.Porównanie: prawa i wolności obywatelskie (1921 a 1997)

Obie konstytucje zawierają szeroki katalog praw: równość wobec prawa, wolność słowa, sumienia i wyznania, zrzeszania się, ochronę własności, prawa socjalne. 1921: rozdział V, po przepisach o organach państwa; część praw wymagała ustaw wykonawczych, a obywatel nie mógł zaskarżyć ustawy sprzecznej z konstytucją. 1997: rozdział II, przed przepisami o organach państwa; źródłem praw jest przyrodzona godność człowieka, a ograniczać je można tylko ustawą. Nowe środki ochrony: skarga konstytucyjna i wniosek do Rzecznika Praw Obywatelskich.

40.Porównanie: stabilność rządów (1921 a 1997)

1921-1926: wybory proporcjonalne bez progów, rozdrobnienie partyjne i łatwe wotum nieufności dawały częste zmiany rządów, a prezydent nie miał realnego prawa rozwiązania Sejmu. Niestabilność stała się argumentem zwolenników przewrotu majowego. 1997: z tych doświadczeń i z rozdrobnienia Sejmu po wyborach 1991 r. wyciągnięto wnioski - konstruktywne wotum nieufności, trzystopniowy tryb powoływania rządu z groźbą skrócenia kadencji, mocna pozycja premiera. To parlamentaryzm zracjonalizowany. Progi wyborcze wprowadziła ordynacja, nie konstytucja.