Olimpiada Historyczna - ruch robotniczy i dekolonizacja

1.Rewolucja przemysłowa na ziemiach polskich - główne okręgi przemysłowe

Uprzemysłowienie objęło ziemie polskie nierównomiernie. W Królestwie Polskim rozwijały się cztery główne okręgi: łódzki (Łódź - włókiennictwo, zwłaszcza bawełna), warszawski (przemysł metalowy, maszynowy i spożywczy), Zagłębie Dąbrowskie (węgiel i hutnictwo) oraz staropolski (górnictwo rud i hutnictwo w rejonie Gór Świętokrzyskich). Pod Warszawą powstał Żyrardów z zakładami lniarskimi. Należący do Prus Górny Śląsk był wielkim ośrodkiem górnictwa i hutnictwa. Galicja pozostała przeważnie rolnicza (wyjątek: ropa naftowa w rejonie Borysławia), a Wielkopolska rozwijała przemysł rolno-spożywczy.

2.Uwłaszczenie, napływ ludności do miast i nowe klasy: proletariat i burżuazja

Uwłaszczenie chłopów (zabór pruski - pierwsza połowa XIX w., Galicja 1848, Królestwo Polskie 1864) zniosło pańszczyznę i dało im ziemię na własność, ale wielu pozostało bezrolnych lub małorolnych. Przeludnienie wsi powodowało napływ ludności do miast i emigrację zarobkową. Wraz z fabrykami ukształtowały się nowe klasy. Proletariat to robotnicy najemni bez własnych środków produkcji, żyjący ze sprzedaży swojej pracy. Burżuazja to właściciele fabryk, banków i kapitału (Scheibler, Poznański, Kronenberg). Przemysłowi Królestwa sprzyjał zbyt w Rosji po zniesieniu granicy celnej (1851).

3.Warunki pracy robotników i początki ustawodawstwa fabrycznego

W XIX-wiecznych fabrykach pracowano zwykle 12-14 godzin na dobę, sześć dni w tygodniu, za niską płacę, na ogół bez ubezpieczenia na wypadek choroby, kalectwa i starości. Częste były kary pieniężne, wypadki przy maszynach oraz gorzej opłacana praca kobiet i dzieci. Rodziny robotnicze mieszkały w przeludnionych izbach, choć część fabrykantów budowała osiedla przyfabryczne (Księży Młyn w Łodzi, Żyrardów). Państwa stopniowo ingerowały w stosunki pracy: w Rosji w latach 80. powołano inspekcję fabryczną i ograniczono pracę dzieci, a ustawa z 1897 r. skróciła dzień pracy do 11,5 godziny.

4.Socjalizm utopijny a marksizm (socjalizm naukowy): Karol Marks i Fryderyk Engels

Socjalizm żąda zniesienia wyzysku i uspołecznienia środków produkcji. Socjaliści utopijni (Saint-Simon, Fourier, Owen) liczyli na pokojową przebudowę przez wzorcowe wspólnoty i przekonanie elit. Karol Marks i Fryderyk Engels, autorzy „Manifestu komunistycznego” (1848), stworzyli marksizm: dzieje to walka klas, kapitalista przywłaszcza wartość dodatkową wytwarzaną przez robotników, a kapitalizm obali rewolucja proletariatu. Potem miały nastąpić dyktatura proletariatu i społeczeństwo bezklasowe. Marksizm głosił internacjonalizm - wspólnotę interesów robotników ponad granicami.

5.I i II Międzynarodówka, rewizjonizm i anarchizm

I Międzynarodówka (Londyn 1864) rozpadła się po sporze Marksa z anarchistami i w 1876 r. została rozwiązana. Anarchizm (Michaił Bakunin) odrzucał każde państwo, także dyktaturę proletariatu, i chciał federacji dobrowolnych wspólnot. II Międzynarodówka (Paryż 1889) skupiała partie socjaldemokratyczne; ustanowiła święto 1 maja i hasło 8-godzinnego dnia pracy. Pod koniec XIX w. Eduard Bernstein sformułował rewizjonizm: zamiast rewolucji stopniowe reformy przez parlament i związki zawodowe. Ruch podzielił się na nurt reformistyczny i rewolucyjny; w 1914 r. II Międzynarodówka się załamała.

6.Wielki Proletariat (1882) i Ludwik Waryński

Wielki Proletariat (Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia „Proletariat”) założył w Warszawie w 1882 r. Ludwik Waryński; była to pierwsza polska partia robotnicza. Głosiła walkę klas i międzynarodową solidarność robotników; nie stawiała hasła niepodległości, bo rewolucję społeczną uznawała za ważniejszą od sprawy narodowej. Organizowała kółka i strajki, wydawała pismo „Proletariat”, dopuszczała terror i współdziałała z rosyjską Narodną Wolą. Po aresztowaniach i procesie przed sądem wojskowym (1885) stracono w 1886 r. czterech działaczy; Waryński zmarł w Szlisselburgu (1889).

7.Strajk szpularek w Żyrardowie (1883) i bunt łódzki (1892)

Pierwsze masowe wystąpienia robotników w Królestwie Polskim miały podłoże ekonomiczne. W kwietniu 1883 r. w zakładach lniarskich w Żyrardowie szpularki zaprotestowały przeciw obniżce płac; strajk objął całą fabrykę, a po interwencji wojska, w której padły ofiary śmiertelne, dyrekcja wycofała obniżkę. W maju 1892 r., po obchodach 1 maja, wybuchł w Łodzi strajk powszechny kilkudziesięciu tysięcy robotników (bunt łódzki), żądających wyższych płac i krótszego dnia pracy; stłumiło go wojsko. Oba wydarzenia pokazały siłę solidarnego strajku i przyspieszyły tworzenie partii robotniczych.

8.II Proletariat i Związek Robotników Polskich

Po rozbiciu Wielkiego Proletariatu jego tradycję podjął II Proletariat (1888; Ludwik Kulczycki, Marcin Kasprzak), który zachował hasła rewolucyjne i dopuszczał terror. Związek Robotników Polskich (1889; Julian Marchlewski, Adolf Warski) skupił się na walce ekonomicznej: organizował strajki i kasy oporu, czyli tajne fundusze ze składek na zasiłki dla strajkujących, prowadził kółka oświatowe i odrzucał terror. W 1893 r. obie organizacje weszły do tworzonej w kraju PPS, lecz przeciwnicy jej programu niepodległościowego, głównie ze Związku, jeszcze w tym samym roku utworzyli SDKP.

9.Polska Partia Socjalistyczna - zjazd paryski (1892) i program niepodległościowy

W listopadzie 1892 r. w Paryżu zjazd polskich socjalistów, któremu przewodniczył Bolesław Limanowski, uchwalił program przyszłej Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Program paryski łączył sprawę narodową ze społeczną: celem była niepodległa republika demokratyczna z powszechnym prawem wyborczym, równouprawnieniem narodowości i wolnością słowa, a także 8-godzinny dzień pracy, płaca minimalna i stopniowe uspołecznienie środków produkcji. Od 1893 r. PPS działała w kraju. Jednym z jej przywódców został Józef Piłsudski, od 1894 r. redaktor konspiracyjnego pisma „Robotnik”.

10.Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (1893) i SDKPiL (1900)

SDKP powstała w 1893 r. z grupy przeciwników programu PPS. W 1900 r., po połączeniu z socjaldemokratami z Litwy, przyjęła nazwę Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Przywódcy: Róża Luksemburg, Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński. Zasady partii to internacjonalizm i odrzucenie hasła niepodległości jako utopijnego i odciągającego od walki klas. Luksemburg dowodziła, że gospodarka Królestwa zrosła się z rynkiem rosyjskim, więc celem ma być wspólna z proletariatem Rosji rewolucja i autonomia w demokratycznej Rosji. W 1918 r. SDKPiL współtworzyła partię komunistyczną.

11.Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska (PPSD) i Ignacy Daszyński

Partia socjalistów zaboru austriackiego powstała w 1892 r. we Lwowie jako część socjaldemokracji austriackiej; nazwę PPSD przyjęła pod koniec lat 90. Dzięki swobodom konstytucyjnym Austro-Węgier działała legalnie: wydawała w Krakowie pismo „Naprzód”, tworzyła związki zawodowe i brała udział w wyborach. Jej przywódca Ignacy Daszyński od 1897 r. był posłem do parlamentu wiedeńskiego (Rady Państwa). PPSD walczyła o reformy socjalne i o powszechne prawo wyborcze mężczyzn, wprowadzone w Austrii w 1907 r. Popierała niepodległość i współpracowała z PPS oraz ruchem strzeleckim Piłsudskiego.

12.Bund (1897) i socjaliści w zaborze pruskim

Bund (Powszechny Żydowski Związek Robotniczy) powstał w Wilnie w 1897 r. Ta marksistowska partia robotników żydowskich używała języka jidysz, żądała równouprawnienia i autonomii kulturalno-narodowej Żydów, a odrzucała syjonizm. Socjaliści w zaborze pruskim od 1893 r. tworzyli PPS zaboru pruskiego, związaną z niemiecką socjaldemokracją (SPD). Pozostała słaba: Wielkopolska i Pomorze miały charakter rolniczy, polscy robotnicy pozostawali pod silnym wpływem Kościoła i ruchu narodowego, a na Górnym Śląsku konkurowały z nią katolicka partia Centrum i chrześcijańskie związki zawodowe.

13.Porównanie programów: PPS, SDKPiL i PPSD

Trzy partie łączyły marksizm, żądanie 8-godzinnego dnia pracy i swobód obywatelskich. Różniły je cele narodowe i metody. PPS (zabór rosyjski, konspiracja) uznawała niepodległość za warunek reform społecznych i dopuszczała walkę zbrojną z caratem. SDKPiL (zabór rosyjski, konspiracja) odrzucała hasło niepodległości, a wyzwolenie robotników wiązała z rewolucją ogólnorosyjską i międzynarodową. PPSD (Galicja, legalnie) dążyła do reform drogą parlamentarną i popierała niepodległość. Spór PPS z SDKPiL o pierwszeństwo sprawy narodowej lub klasowej dzielił ruch robotniczy do 1918 r.

14.Rewolucja 1905-1907: przyczyny, krwawa niedziela i strajk powszechny

Podłożem rewolucji w Rosji były samowładztwo carskie, kryzys gospodarczy i bezrobocie, a bezpośrednio - klęski w wojnie z Japonią (1904-1905) i pobór do wojska. W Królestwie Polskim dochodził sprzeciw wobec rusyfikacji. Rewolucję zapoczątkowała krwawa niedziela 22 stycznia 1905 r. w Petersburgu: wojsko ostrzelało pochód robotników niosących petycję do cara. Pod koniec stycznia Królestwo ogarnął strajk powszechny. Rewolucja miała tu trzy nurty: robotniczy (płace, 8-godzinny dzień pracy), narodowy (język polski, autonomia) i chłopski (polska gmina, płace robotników rolnych).

15.Powstanie łódzkie (czerwiec 1905) i strajk szkolny

W czerwcu 1905 r. w Łodzi, po ostrzelaniu demonstracji przez wojsko, wybuchły kilkudniowe walki na barykadach, czyli powstanie łódzkie. Było to pierwsze w tej rewolucji tak duże zbrojne starcie robotników z wojskiem; stłumiono je krwawo i wprowadzono w mieście stan wojenny. Od końca stycznia 1905 r. trwał strajk szkolny młodzieży szkół średnich i wyższych Królestwa: żądano nauczania w języku polskim i bojkotowano szkoły rządowe. Władze zgodziły się na prywatne szkoły z polskim językiem wykładowym, lecz bez praw szkół państwowych; w 1906 r. powstała Polska Macierz Szkolna.

16.Organizacja Bojowa PPS i rozłam w partii (1906): PPS-Frakcja Rewolucyjna i PPS-Lewica

Organizacja Bojowa PPS, tworzona od 1904 r. i kierowana przez Józefa Piłsudskiego, prowadziła walkę zbrojną z caratem: zamachy na urzędników i policję (m.in. krwawa środa 15 sierpnia 1906 r.) oraz ataki na transporty pieniędzy. Piłsudski widział w niej kadrę przyszłego powstania. Spór o taktykę podzielił partię na „starych”, stawiających na pierwszym miejscu niepodległość i walkę zbrojną, oraz „młodych”, liczących na rewolucję ogólnorosyjską. W listopadzie 1906 r. na zjeździe w Wiedniu nastąpił rozłam: powstały PPS-Frakcja Rewolucyjna (Piłsudski) i PPS-Lewica, która zbliżyła się do SDKPiL.

17.Manifest październikowy i skutki rewolucji 1905-1907 w Królestwie Polskim

Pod naciskiem strajku powszechnego Mikołaj II wydał 30 października 1905 r. manifest październikowy: obiecał swobody obywatelskie i Dumę Państwową z głosem ustawodawczym. Królestwu rewolucja nie dała niepodległości ani autonomii, ale przyniosła ustępstwa: tolerancję religijną (1905), prywatne szkoły polskie, legalne związki zawodowe i stowarzyszenia (1906), swobodniejszą prasę, miejscami wyższe płace i krótszy dzień pracy. Zarazem pogłębiła podziały: socjaliści starli się z Narodową Demokracją (walki bratobójcze w Łodzi), PPS się rozpadła, a po 1907 r. carat ograniczył część zdobyczy.

18.Samoorganizacja robotników: związki zawodowe, kasy oporu, spółdzielczość, oświata robotnicza

Związki zawodowe negocjowały płace i organizowały strajki; w Galicji i w Niemczech działały legalnie, w Królestwie Polskim dopiero od 1906 r. - wcześniej ich rolę pełniły tajne kasy oporu wypłacające zasiłki strajkującym. Spółdzielczość to głównie spółdzielnie spożywców, sprzedające członkom tańsze towary; jej ideologiem był Edward Abramowski, a ruch dał początek „Społem”. Oświata robotnicza obejmowała kółka samokształceniowe, czytelnie i uczelnie ludowe, np. Uniwersytet Ludowy im. Adama Mickiewicza w Galicji. Prasa partyjna („Robotnik”, „Naprzód”) uczyła myślenia politycznego.

19.Ustawodawstwo socjalne, skracanie dnia pracy i encyklika Rerum novarum (1891)

Presja robotników skłoniła państwa i Kościół do reakcji. Kanclerz Bismarck, zwalczając socjalistów ustawami wyjątkowymi (1878-1890), wprowadził w Niemczech pierwsze obowiązkowe ubezpieczenia: chorobowe (1883), wypadkowe (1884) oraz na starość i inwalidztwo (1889); objęły one także robotników zaboru pruskiego. Dzień pracy stopniowo skracano z kilkunastu do około 10 godzin. Papież Leon XIII w encyklice Rerum novarum (1891) potępił wyzysk i zarazem socjalizm, bronił własności prywatnej, sprawiedliwej płacy i prawa do zrzeszania się. Encyklika umocniła ruch chrześcijańsko-społeczny.

20.Wpływ ruchu robotniczego na społeczeństwo polskie

Strajki, wiece, wybory i prasa partyjna wciągnęły robotników do polityki - nastąpiło upolitycznienie mas. PPS i PPSD wybrały łączenie sprawy społecznej z narodową, więc robotnicy zasilili ruch niepodległościowy. Partie socjalistyczne dały kadry przyszłego państwa: Józef Piłsudski został Naczelnikiem Państwa, a Ignacy Daszyński i Jędrzej Moraczewski - premierami pierwszych rządów w 1918 r.; rząd Moraczewskiego wprowadził 8-godzinny dzień pracy i prawa wyborcze kobiet. Ruch sprzyjał emancypacji kobiet. Skrajne skrzydło (SDKPiL, PPS-Lewica) dało początek partii komunistycznej.

21.Dekolonizacja - pojęcie i osłabienie metropolii po II wojnie światowej

Dekolonizacja to proces uzyskiwania niepodległości przez kolonie i terytoria zależne, który po 1945 r. objął najpierw Azję, potem Afrykę. Jedną z głównych przyczyn było osłabienie metropolii po II wojnie światowej: Francja, Belgia i Holandia przeszły okupację, a zwycięska Wielka Brytania była zadłużona i wyczerpana. Japońskie podboje w Azji (m.in. upadek Singapuru w 1942 r.) podważyły przekonanie o przewadze Europejczyków i ożywiły miejscowe ruchy narodowe. Utrzymanie imperiów stawało się zbyt kosztowne, a opinia publiczna metropolii coraz gorzej znosiła wojny kolonialne.

22.Międzynarodowe przyczyny dekolonizacji: Karta atlantycka, Karta Narodów Zjednoczonych, zimna wojna

Karta atlantycka (1941, Roosevelt i Churchill) zapowiadała prawo narodów do wyboru formy rządu, na co powoływali się mieszkańcy kolonii. Karta Narodów Zjednoczonych (1945) ogłosiła zasadę, którą jest prawo narodów do samostanowienia. W 1960 r. powstała deklaracja ONZ o przyznaniu niepodległości krajom i narodom kolonialnym, żądająca szybkiego i bezwarunkowego końca kolonializmu. Dekolonizacji sprzyjała rywalizacja zimnowojenna: ZSRS wspierał ruchy antykolonialne, a USA naciskały na sojuszników, by ustąpili, zanim nowe państwa zwrócą się ku komunizmowi.

23.Ruchy narodowowyzwoleńcze - geneza i drogi do niepodległości

Ruchami narodowowyzwoleńczymi kierowały zwykle elity wykształcone na uczelniach metropolii, które przejęły idee nacjonalizmu, demokracji i socjalizmu. Najstarsze organizacje to Indyjski Kongres Narodowy (1885) i Afrykański Kongres Narodowy (1912). Po 1945 r. ruchy te wzmocnili weterani armii kolonialnych oraz idee panafrykanizmu i panarabizmu. Drogi były dwie: pokojowa (bierny opór, strajki, negocjacje - Indie, Ghana) i zbrojna (partyzantka - Indochiny, Algieria, Angola). O wyborze często decydowała obecność licznych osadników europejskich, przeciwnych oddaniu władzy (Algieria, Kenia).

24.Mahatma Gandhi i bierny opór w Indiach

Mahatma Gandhi, prawnik wykształcony w Londynie, od około 1920 r. przewodził duchowo Indyjskiemu Kongresowi Narodowemu. Opracował metodę walki bez przemocy (satjagraha): bierny opór i obywatelskie nieposłuszeństwo wobec władz brytyjskich. Jej formy to bojkot brytyjskich towarów, urzędów i szkół, odmowa płacenia podatków i marsze, np. marsz solny (1930) przeciw monopolowi na sól. Masowość ruchu i moralna przewaga protestujących osłabiały władzę kolonialną i zjednywały opinię światową. Gandhi sprzeciwiał się podziałowi kraju; zginął w zamachu w styczniu 1948 r.

25.Niepodległość Indii i Pakistanu (1947): Jawaharlal Nehru, Muhammad Ali Jinnah, podział i migracje

W sierpniu 1947 r. Indie Brytyjskie podzielono na dwa niepodległe państwa: Indie, z premierem Jawaharlalem Nehru, i muzułmański Pakistan, którego twórcą był Muhammad Ali Jinnah, przywódca Ligi Muzułmańskiej i zwolennik tezy o dwóch odrębnych narodach. Wschodnia część Pakistanu w 1971 r. stała się Bangladeszem. Podział wywołał masowe migracje kilkunastu milionów osób - hindusów i sikhów do Indii, muzułmanów do Pakistanu - oraz krwawe starcia religijne. Spór o Kaszmir doprowadził do wojen indyjsko-pakistańskich. W 1948 r. niepodległość uzyskały też Birma i Cejlon.

26.Indonezja (Sukarno) i Filipiny - koniec panowania Holandii i USA

Holenderskie Indie Wschodnie w latach 1942-1945 okupowała Japonia. Dwa dni po ogłoszeniu jej kapitulacji, 17 sierpnia 1945 r., Sukarno proklamował niepodległość Indonezji. Holandia próbowała przywrócić władzę siłą, lecz po kilkuletniej wojnie, pod naciskiem ONZ i Stanów Zjednoczonych, w grudniu 1949 r. uznała suwerenność nowego państwa. Sukarno został pierwszym prezydentem. Inną drogę przeszły Filipiny, od 1898 r. zależne od USA: Amerykanie przed wojną zapowiedzieli im niepodległość i dotrzymali obietnicy 4 lipca 1946 r., zachowując bazy wojskowe.

27.Indochiny: Ho Chi Minh, Viet Minh i bitwa pod Dien Bien Phu (1954)

Indochiny Francuskie obejmowały Wietnam, Laos i Kambodżę. Komunista Ho Chi Minh utworzył w 1941 r. Viet Minh do walki z Japończykami i Francuzami, a 2 września 1945 r. proklamował w Hanoi Demokratyczną Republikę Wietnamu. Francja nie pogodziła się z utratą kolonii i pod koniec 1946 r. wybuchła I wojna indochińska. Viet Minh prowadził partyzantkę, od 1950 r. z pomocą Chin i ZSRS, a Francję finansowały USA - konflikt kolonialny stał się częścią zimnej wojny. Rozstrzygnęła go bitwa pod Dien Bien Phu: w maju 1954 r., po wielotygodniowym oblężeniu, francuski garnizon skapitulował.

28.Układy genewskie (1954) i ich następstwa

Konferencja w Genewie w lipcu 1954 r. zakończyła I wojnę indochińską. Francja wycofała się z Indochin, potwierdzono niepodległość Laosu i Kambodży, a Wietnam tymczasowo podzielono wzdłuż 17. równoleżnika: na północy rządzili komuniści Ho Chi Minha (Demokratyczna Republika Wietnamu, Hanoi), na południu pozostało państwo prozachodnie ze stolicą w Sajgonie. Zapowiedziane na 1956 r. wybory zjednoczeniowe nie odbyły się. Podział utrwalił się i doprowadził do wojny wietnamskiej z udziałem USA. Zakończyło ją zajęcie Sajgonu przez siły komunistyczne w 1975 r., a w 1976 r. kraj formalnie zjednoczono.

29.Kryzys sueski (1956) i Gamal Abdel Nasser

Przywódca Egiptu Gamal Abdel Nasser w lipcu 1956 r. znacjonalizował Kanał Sueski, zarządzany przez brytyjsko-francuską kompanię, aby sfinansować budowę tamy w Asuanie. W odpowiedzi Wielka Brytania i Francja w porozumieniu z Izraelem zaatakowały Egipt jesienią 1956 r. Operacja udała się militarnie, lecz skończyła się polityczną klęską: potępiły ją ONZ, USA i ZSRS, a agresorzy musieli się wycofać. Kryzys sueski pokazał, że dawne mocarstwa kolonialne nie mogą już działać wbrew supermocarstwom, wzmocnił Nassera i arabski nacjonalizm oraz przyspieszył dekolonizację Afryki.

30.Ghana (1957), Kwame Nkrumah i Rok Afryki (1960)

Brytyjskie Złote Wybrzeże jako Ghana uzyskało niepodległość w 1957 r. - jako pierwsza po 1945 r. kolonia tzw. Czarnej Afryki. Jej przywódca Kwame Nkrumah stosował strajki i bojkoty, a potem głosił panafrykanizm, czyli jedność kontynentu. W 1960 r., nazwanym Rokiem Afryki, niepodległość ogłosiło 17 państw, w większości kolonii francuskich (m.in. Senegal, Mali, Czad, Madagaskar), a także Nigeria, Somalia i Kongo Belgijskie. Francja i Wielka Brytania oddawały tam władzę na ogół pokojowo. W Kenii niepodległość (1963, Jomo Kenyatta) poprzedziło powstanie Mau Mau przeciw władzy kolonialnej.

31.Wojna w Algierii (1954-1962) i układy w Évian

Algierię, francuską od 1830 r., uznawano za część Francji; mieszkało tam około miliona europejskich osadników. W listopadzie 1954 r. Front Wyzwolenia Narodowego (FLN) rozpoczął powstanie - początek długiej wojny partyzanckiej. Kryzys algierski obalił w 1958 r. IV Republikę i przywrócił do władzy Charles'a de Gaulle'a, twórcę V Republiki. Uznał on z czasem prawo Algierczyków do samostanowienia, mimo oporu części armii i terroru OAS, organizacji przeciwników niepodległości. Układy w Évian (marzec 1962) dały rozejm i referendum; w lipcu 1962 r. Algieria stała się niepodległa.

32.Kongo Belgijskie (1960), Patrice Lumumba i kryzys kongijski

Belgia nie przygotowała Konga do samodzielności: brakowało wykształconych kadr. Po zamieszkach przyznała niepodległość pośpiesznie, 30 czerwca 1960 r. Premierem został Patrice Lumumba, zwolennik jednolitego państwa. Zaraz wybuchł kryzys kongijski: zbuntowało się wojsko, Belgia wysłała oddziały, a bogata w surowce prowincja Katanga ogłosiła secesję. Lumumba prosił o pomoc ONZ, potem ZSRS, co wciągnęło Kongo w zimną wojnę; odsunięty od władzy, został zamordowany w 1961 r. Siły ONZ pomogły przywrócić jedność kraju, a w 1965 r. władzę przejął Joseph Mobutu, dyktator przez ponad 30 lat.

33.Kolonie portugalskie: rewolucja goździków i niepodległość Angoli i Mozambiku (1975)

Portugalia pod rządami dyktatury najdłużej broniła imperium, uznając kolonie za prowincje zamorskie. Od początku lat 60. toczyła wojny z partyzantami w Angoli, Mozambiku i Gwinei Portugalskiej. Zmęczeni nimi oficerowie obalili dyktaturę w bezkrwawej rewolucji goździków 25 kwietnia 1974 r. Nowe władze uznały niepodległość Gwinei Bissau (1974), a w 1975 r. niepodległe stały się Mozambik, Angola i kolonie wyspiarskie. W Angoli i Mozambiku wybuchły długie wojny domowe; w Angoli rząd wspierały ZSRS i Kuba, a jego przeciwników m.in. USA i RPA. Do Portugalii wróciły setki tysięcy osadników.

34.Apartheid w Republice Południowej Afryki (RPA) i Nelson Mandela

Apartheid to system segregacji rasowej wprowadzany w Południowej Afryce (od 1961 r. RPA) po zwycięstwie Partii Narodowej w 1948 r. Biała mniejszość zachowała władzę; czarną większość pozbawiono praw politycznych, narzucono jej osobne dzielnice, szkoły i przepustki. Opór prowadził Afrykański Kongres Narodowy, zdelegalizowany po masakrze w Sharpeville (1960); jeden z jego przywódców, Nelson Mandela, spędził w więzieniu 27 lat. Sankcje i opór wewnętrzny skłoniły prezydenta Frederika de Klerka do reform: w 1990 r. uwolniono Mandelę, a po wolnych wyborach w 1994 r. został on prezydentem.

35.Trzeci Świat i podział Północ - Południe

Trzeci Świat to określenie z lat 50. dla państw spoza bloku zachodniego (Pierwszy Świat) i sowieckiego (Drugi Świat) - głównie postkolonialnych krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Z czasem oznaczało kraje słabo rozwinięte: z gospodarką rolniczo-surowcową, niskim dochodem, szybkim przyrostem ludności i niestabilnością polityczną. Od lat 70. mówi się o podziale Północ - Południe: bogate państwa uprzemysłowione wobec ubogiego Południa, żądającego sprawiedliwszych zasad handlu. To uproszczenie - do Południa zalicza się też zamożne kraje naftowe i szybko rozwijające się państwa Azji.

36.Konferencja w Bandungu (1955) i Ruch Państw Niezaangażowanych

W kwietniu 1955 r. w Bandungu w Indonezji spotkali się przedstawiciele 29 państw Azji i Afryki, m.in. Sukarno, Nehru, Nasser i premier Chin Zhou Enlai. Potępili kolonializm i rasizm oraz ogłosili zasady pokojowego współistnienia: poszanowanie suwerenności, nieagresję i nieingerencję. Z tego nurtu wyrósł Ruch Państw Niezaangażowanych, powołany na konferencji w Belgradzie w 1961 r. z inicjatywy Tity (Jugosławia), Nehru (Indie) i Nassera (Egipt). Członkowie deklarowali nieprzystępowanie do bloków wojskowych USA i ZSRS, choć w praktyce wielu skłaniało się ku jednemu z supermocarstw.

37.Nowe państwa w ONZ i Organizacja Jedności Afrykańskiej (1963)

Nowe państwa w ONZ zmieniły układ sił: organizacja, założona w 1945 r. przez 51 państw, pod koniec 1960 r. liczyła ich już blisko sto, a kraje Azji i Afryki w latach 60. zdobyły większość w Zgromadzeniu Ogólnym. Wykorzystywały ją do potępiania kolonializmu i apartheidu oraz do zabiegów o rozwój (Grupa 77), choć kluczowe decyzje nadal zależały od stałych członków Rady Bezpieczeństwa. W 1963 r. w Addis Abebie powstała Organizacja Jedności Afrykańskiej. Jej cele to solidarność państw kontynentu, likwidacja resztek kolonializmu i nienaruszalność granic odziedziczonych po epoce kolonialnej.

38.Sztuczne granice i konflikty etniczne (Biafra, Kaszmir), rywalizacja USA i ZSRS o wpływy

Sztuczne granice nowych państw wytyczyli kolonizatorzy, bez względu na podziały etniczne, językowe i religijne. W jednym państwie znalazły się rywalizujące ludy, inne rozdzielono - stąd secesje i wojny domowe. W Nigerii region wschodni ludu Ibo ogłosił w 1967 r. niepodległość jako Biafra; wojna i głód pochłonęły do 1970 r. około miliona ofiar. Spór Indii i Pakistanu o Kaszmir trwa od 1947 r. W Rwandzie w 1994 r. doszło do ludobójstwa ludności Tutsi. Konflikty zaostrzała rywalizacja USA i ZSRS o wpływy: supermocarstwa zbroiły strony wojen, np. w Angoli i w Rogu Afryki.

39.Neokolonializm i zależność gospodarcza

Neokolonializm to utrzymywanie formalnie niepodległych państw w zależności środkami gospodarczymi, finansowymi i politycznymi, bez bezpośredniej władzy kolonialnej. Pojęcie spopularyzował Kwame Nkrumah. Źródłem zależności była struktura gospodarki odziedziczona po koloniach: eksport jednego lub kilku surowców (np. kakao, miedzi, ropy), import wyrobów przemysłowych, kapitał i koncerny z dawnych metropolii. Wahania cen surowców, zadłużenie i warunki stawiane przez wierzycieli ograniczały swobodę rządów. Francja zachowała w dawnych koloniach afrykańskich wpływy walutowe i wojskowe.

40.Wspólnota Narodów (Commonwealth) i migracje do dawnych metropolii

Wspólnota Narodów (Commonwealth) to dobrowolne stowarzyszenie Wielkiej Brytanii oraz jej dawnych dominiów i kolonii. Równość dominiów uznał statut westminsterski (1931), a od 1949 r. członkami mogą być także republiki, np. Indie. Służy współpracy politycznej, gospodarczej i kulturalnej. Dekolonizacja uruchomiła też migracje do dawnych metropolii. Wracali osadnicy, np. około miliona Francuzów z Algierii. Za pracą przyjeżdżali mieszkańcy byłych kolonii: z Indii, Pakistanu i Karaibów do Wielkiej Brytanii, z Maghrebu do Francji. Tak powstały wieloetniczne społeczeństwa Europy Zachodniej.