Olimpiada Historyczna - polskie oświecenie i wolna elekcja

1.Oświecenie: racjonalizm, empiryzm, krytycyzm

Oświecenie to prąd umysłowy i epoka w kulturze Europy XVIII w.; narodziło się w Anglii i Holandii pod koniec XVII w., a pełnię osiągnęło we Francji. Racjonalizm uznaje rozum za główne narzędzie poznania (tradycja Kartezjusza). Empiryzm za źródło wiedzy przyjmuje doświadczenie i obserwację (Francis Bacon, John Locke); wzorem nauki stała się fizyka Isaaca Newtona. Krytycyzm to odmowa przyjmowania twierdzeń opartych wyłącznie na autorytecie i tradycji. Z tych założeń wynikały wiara w postęp, nacisk na edukację oraz krytyka absolutyzmu, przywilejów stanowych i nietolerancji.

2.Deizm, Wolter i krytyka nietolerancji

Deizm to pogląd, że Bóg stworzył świat i nadał mu prawa natury, ale nie ingeruje w jego dalszy bieg; deiści odrzucali objawienie i cuda, a część myślicieli (np. Paul Holbach) doszła do ateizmu. Najgłośniejszym deistą był Wolter (1694-1778): w „Listach filozoficznych” chwalił angielskie swobody, w „Traktacie o tolerancji” (1763) potępił fanatyzm religijny, a w powiastce „Kandyd” (1759) wyśmiał naiwny optymizm. Atakował Kościół i przesądy, lecz nie monarchię jako taką - liczył na oświeconego władcę i korespondował z Fryderykiem II oraz Katarzyną II.

3.John Locke: prawa naturalne i umowa społeczna

John Locke (1632-1704), angielski filozof, w „Dwóch traktatach o rządzie” (1690) dowodził, że człowiek ma z natury prawa do życia, wolności i własności. Państwo powstaje z umowy społecznej: ludzie powołują władzę do ochrony tych praw. Władza jest ograniczona i podzielona na prawodawczą, wykonawczą i federatywną (sprawy zewnętrzne), a gdy łamie umowę, poddani mogą wypowiedzieć jej posłuszeństwo. Poglądy te uzasadniały chwalebną rewolucję (1688-1689) i monarchię parlamentarną w Anglii oraz wpłynęły na Deklarację niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776). Locke bronił też tolerancji religijnej.

4.Monteskiusz i trójpodział władzy

Monteskiusz (Charles de Montesquieu, 1689-1755) w dziele „O duchu praw” (1748) sformułował zasadę trójpodziału władzy: ustawodawcza należy do parlamentu, wykonawcza do monarchy i rządu, sądownicza do niezawisłych sądów. Władze mają być rozdzielone i wzajemnie się hamować, bo skupienie ich w jednym ręku prowadzi do despotyzmu. Wzorem był dla niego ustrój Anglii, a ideałem monarchia ograniczona prawem. Wcześniej w „Listach perskich” (1721) wyśmiał obyczaje i rządy Francji. Do jego myśli nawiązały konstytucja Stanów Zjednoczonych (1787), Konstytucja 3 maja i konstytucja francuska z 1791 r.

5.Jean-Jacques Rousseau: suwerenność ludu

Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), myśliciel rodem z Genewy, w „Umowie społecznej” (1762) uznał, że suwerenem, czyli źródłem władzy, jest lud. Suwerenność jest niepodzielna i niezbywalna, a prawo ma wyrażać wolę powszechną; stąd ideał republiki i demokracji bezpośredniej. W rozprawie o nierówności wskazał własność prywatną jako źródło nierówności między ludźmi, a w „Emilu” (1762) opisał wychowanie zgodne z naturą. Na prośbę konfederatów barskich napisał „Uwagi o rządzie polskim”. Do jego idei odwoływali się jakobini podczas rewolucji francuskiej.

6.Denis Diderot i Wielka Encyklopedia Francuska; Immanuel Kant

Wielka Encyklopedia Francuska ukazywała się w latach 1751-1772 pod redakcją Denisa Diderota i - w pierwszych latach - matematyka Jeana d'Alemberta. Liczyła 28 tomów (17 tomów haseł i 11 tomów rycin) i zbierała wiedzę, także o technice i rzemiośle, w duchu racjonalizmu i krytycyzmu. Pisali do niej m.in. Wolter, Monteskiusz i Rousseau; autorów nazywa się encyklopedystami. Władze dwukrotnie wstrzymywały jej druk. Immanuel Kant (1724-1804), autor „Krytyki czystego rozumu” (1781), określił oświecenie jako osiągnięcie przez człowieka dojrzałości, czyli samodzielne posługiwanie się rozumem.

7.Fizjokratyzm, liberalizm gospodarczy i rewolucja przemysłowa w Anglii

Fizjokratyzm (François Quesnay) głosił, że źródłem bogactwa jest ziemia i rolnictwo, a państwo nie powinno krępować gospodarki - inaczej niż wcześniejszy merkantylizm, stawiający na cła i ochronę własnej wytwórczości. Liberalizm gospodarczy (ekonomiczny) stworzył Adam Smith w „Bogactwie narodów” (1776): bogactwo tworzy praca i jej podział, a wolny rynek i konkurencja same regulują gospodarkę. Tłem była rewolucja przemysłowa w Anglii, trwająca od 2. połowy XVIII w.: maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta, mechanizacja włókiennictwa i fabryki wypierające manufaktury.

8.Absolutyzm oświecony: Fryderyk II, Maria Teresa, Józef II, Katarzyna II

Absolutyzm oświecony to rządy, w których monarcha zachowuje pełnię władzy, ale odgórnie reformuje państwo w duchu oświecenia (skarb, wojsko, prawo, szkoły). Cel: wzmocnić państwo, nie ograniczyć władcę. Fryderyk II (Prusy, 1740-1786) rozbudował armię i zachował tolerancję religijną. Maria Teresa (1740-1780) scentralizowała monarchię Habsburgów i zreformowała szkolnictwo; jej syn Józef II wydał patent tolerancyjny (1781), zniósł poddaństwo osobiste chłopów i podporządkował Kościół państwu (józefinizm). Katarzyna II (Rosja, 1762-1796) zreformowała administrację, lecz umocniła poddaństwo.

9.Periodyzacja polskiego oświecenia: czasy saskie i czasy stanisławowskie

Oświecenie dotarło do Rzeczypospolitej później niż na Zachód. Fazę wczesną (od lat 40. XVIII w. do 1764 r.) stanowi schyłek czasów saskich: działalność Stanisława Konarskiego, braci Załuskich i pierwsze projekty naprawy państwa. Faza dojrzała to czasy stanisławowskie (1764-1795): powstają instytucje oświaty i kultury, rozkwita literatura i publicystyka, a zwieńczeniem jest dzieło Sejmu Wielkiego i Konstytucja 3 maja. Faza schyłkowa trwa od trzeciego rozbioru do ok. 1822 r., czyli umownego początku romantyzmu; działa wtedy m.in. warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (od 1800 r.).

10.Stanisław Konarski: Collegium Nobilium (1740) i „O skutecznym rad sposobie”

Stanisław Konarski (1700-1773), pijar, w 1740 r. założył w Warszawie Collegium Nobilium - szkołę dla synów zamożnej szlachty, która miała wychować światłych obywateli. Ograniczył w niej łacinę na rzecz języka polskiego i języków nowożytnych, wprowadził historię, geografię, prawo i nauki przyrodnicze; potem zreformował całe szkolnictwo pijarskie, co skłoniło do zmian także jezuitów. W dziele „O skutecznym rad sposobie” (1760-1763) wykazał szkodliwość liberum veto i postulował głosowanie większością. Współtworzył zbiór praw „Volumina legum”. Stanisław August uhonorował go medalem „Sapere auso”.

11.Stanisław Leszczyński i „Głos wolny wolność ubezpieczający”; Biblioteka Załuskich (1747)

„Głos wolny wolność ubezpieczający” to traktat z czasów saskich, tradycyjnie przypisywany Stanisławowi Leszczyńskiemu (autorstwo bywa kwestionowane). Postulował ograniczenie liberum veto, reformę skarbu, stałą armię oraz poprawę położenia chłopów: wolność osobistą i czynsz zamiast pańszczyzny. Leszczyński, od 1737 r. książę Lotaryngii, prowadził tam oświecony dwór. Biblioteka Załuskich, otwarta w Warszawie w 1747 r., była dziełem braci Józefa Andrzeja i Andrzeja Stanisława Załuskich i jedną z pierwszych wielkich bibliotek publicznych w Europie; w 1795 r. wywieziono ją do Petersburga.

12.Szkoła Rycerska (1765) i „Monitor”

Szkoła Rycerska, czyli Korpus Kadetów, powstała w Warszawie w 1765 r. z inicjatywy Stanisława Augusta jako pierwsza w Rzeczypospolitej szkoła państwowa i świecka. Kształciła przyszłych oficerów i urzędników w duchu patriotycznym; komendantem był Adam Kazimierz Czartoryski, a wychowankami m.in. Tadeusz Kościuszko, Julian Ursyn Niemcewicz i Jakub Jasiński. „Monitor” (1765-1785) to czasopismo wzorowane na angielskim „Spectatorze”, redagowane m.in. przez Franciszka Bohomolca i Ignacego Krasickiego. Piętnował sarmacką ciemnotę, pijaństwo i nietolerancję, propagując wzór oświeconego obywatela.

13.Teatr Narodowy (1765): Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz, Wojciech Bogusławski

Teatr Narodowy powstał w Warszawie w 1765 r. z inicjatywy króla jako pierwsza stała, publiczna scena zawodowa grająca po polsku. Miał wychowywać: ośmieszał sarmackie wady i ślepe naśladowanie cudzoziemszczyzny. Komedie pisał dla niego jezuita Franciszek Bohomolec, a mistrzem gatunku został Franciszek Zabłocki („Fircyk w zalotach”, „Sarmatyzm”). Julian Ursyn Niemcewicz w komedii politycznej „Powrót posła” (1790, premiera 1791) przeciwstawił zwolenników reform Sejmu Wielkiego staroszlacheckim konserwatystom. Wojciech Bogusławski, aktor i wieloletni dyrektor, zwany jest ojcem teatru polskiego.

14.Komisja Edukacji Narodowej (1773) i Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775)

Komisję Edukacji Narodowej powołał sejm w 1773 r., po kasacie zakonu jezuitów przez papieża; przejęła ona szkoły i majątek pojezuicki. Była jedną z pierwszych w Europie państwowych władz oświatowych. Stworzyła hierarchię szkół: szkoły główne (zreformowane uczelnie w Krakowie i Wilnie) nadzorowały szkoły wydziałowe, a te - podwydziałowe. Wprowadziła język polski jako wykładowy, nauki matematyczno-przyrodnicze, historię i wychowanie obywatelskie oraz świecki stan nauczycielski. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775; Ignacy Potocki, Grzegorz Piramowicz) układało programy i podręczniki.

15.Obiady czwartkowe i Adam Naruszewicz

Obiady czwartkowe to spotkania, na które od ok. 1770 r. Stanisław August zapraszał pisarzy, uczonych i artystów - na Zamek Królewski, a latem do Łazienek. Dyskutowano o literaturze, nauce i sprawach państwa; bywali m.in. Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz i Stanisław Trembecki. Z kręgiem tym wiązały się „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” (1770-1777), pierwsze polskie czasopismo literackie. Adam Naruszewicz (1733-1796), były jezuita i biskup, pisał ody i satyry, a z inicjatywy króla opracował „Historię narodu polskiego” - krytyczną, opartą na źródłach syntezę dziejów doprowadzoną do 1386 r.

16.Ignacy Krasicki - bajki, satyry i pierwsza polska powieść

Ignacy Krasicki (1735-1801), biskup warmiński, a od 1795 r. arcybiskup gnieźnieński, to czołowy pisarz polskiego oświecenia. Jego „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” (1776) to pierwsza polska powieść nowożytna. W „Bajkach i przypowieściach” oraz „Satyrach” (1779; m.in. „Pijaństwo”, „Żona modna”, „Do króla”) piętnował ciemnotę, pijaństwo, zbytek i pogoń za cudzoziemską modą. W poemacie heroikomicznym „Monachomachia” (1778) ośmieszył próżniactwo i nieuctwo zakonników, a w „Panu Podstolim” nakreślił wzór dobrego gospodarza i obywatela. Napisał też „Hymn do miłości ojczyzny” (1774).

17.Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj i Kuźnica Kołłątajowska

Stanisław Staszic (1755-1826), ksiądz i mieszczanin, w dziełach „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” (1787) i „Przestrogi dla Polski” (1790) żądał dziedzicznego tronu, zniesienia liberum veto, silnej armii, praw politycznych dla mieszczan i opieki prawa nad chłopami. Hugo Kołłątaj (1750-1812), ksiądz, reformator Akademii Krakowskiej i podkanclerzy koronny, wyłożył program reform w piśmie „Anonima listów kilka” (1788-1789); współtworzył Konstytucję 3 maja. Kuźnica Kołłątajowska to skupiona wokół niego grupa radykalnych publicystów czasu Sejmu Wielkiego, m.in. Franciszek Salezy Jezierski.

18.Mecenat Stanisława Augusta: Zamek Królewski i Łazienki Królewskie

Stanisław August traktował sztukę jako narzędzie odnowy państwa i prestiżu monarchii. Na Zamku Królewskim w Warszawie powstały nowe wnętrza: Sala Balowa, Sala Rycerska z wizerunkami zasłużonych Polaków, Sala Tronowa i Gabinet Marmurowy z pocztem królów. Letnią rezydencją stały się Łazienki Królewskie z Pałacem na Wyspie i amfiteatrem. Projektowali je Dominik Merlini i Jan Chrystian Kamsetzer. Marcello Bacciarelli, malarz dworu, tworzył portrety i obrazy z dziejów Polski, a Bernardo Bellotto zwany Canaletto - dokładne widoki Warszawy (weduty), pomocne przy odbudowie miasta po 1945 r.

19.Klasycyzm i styl stanisławowski

Klasycyzm to kierunek w sztuce i literaturze 2. połowy XVIII i początku XIX w., nawiązujący do antyku. Zainteresowanie nim ożywiły wykopaliska w Herkulanum i Pompejach oraz pisma Johanna Joachima Winckelmanna. Cechy: harmonia, symetria, umiar, porządki klasyczne, portyk kolumnowy z trójkątnym frontonem; był reakcją na przepych baroku i rokoka. Przykłady: Panteon w Paryżu, Brama Brandenburska w Berlinie, obrazy Jacques'a-Louisa Davida. Styl stanisławowski to polska odmiana wczesnego klasycyzmu związana z mecenatem króla: łączy klasyczną formę z dekoracyjnością późnego baroku i rokoka.

20.Specyfika polskiego oświecenia na tle francuskiego

We Francji filozofowie krytykowali absolutyzm, Kościół i przywileje stanowe, często wbrew władzy i cenzurze. W Rzeczypospolitej oświecenie służyło naprawie słabego państwa i edukacji obywatelskiej, a patronował mu król; reformatorzy chcieli władzę centralną wzmocnić, nie ograniczyć. Ważni byli duchowni: pijarzy, byli jezuici, biskupi i księża (Konarski, Krasicki, Naruszewicz, Kołłątaj), dlatego krytyka Kościoła była umiarkowana: dotyczyła wad kleru, nie religii. Głównym przeciwnikiem był sarmatyzm z kultem złotej wolności. Zwieńczeniem stała się Konstytucja 3 maja - reforma, a nie rewolucja.

21.Geneza wolnej elekcji: elekcja vivente rege (1529-1530) i śmierć Zygmunta Augusta (1572)

Tron polski był obieralny już od schyłku XIV w., gdy na króla powołano Władysława Jagiełłę. Jagiellonowie dziedziczyli Litwę, w Koronie zaś każdego wybierano - z udziałem możnowładców, a z czasem także szerszego grona szlachty. W 1529 r. wybrano, a w 1530 r. koronowano Zygmunta Augusta jeszcze za życia ojca (elekcja vivente rege). Po protestach szlachty Zygmunt Stary zagwarantował, że następne elekcje odbędą się po śmierci króla, z prawem udziału ogółu szlachty. 7 lipca 1572 r. Zygmunt August zmarł bezpotomnie w Knyszynie. Wygasła męska linia Jagiellonów i zaczęło się pierwsze bezkrólewie.

22.Pierwsze bezkrólewie (1572-1573): tworzenie zasad

Po śmierci Zygmunta Augusta nie było przepisów na czas bez króla, więc zasady tworzono na bieżąco. O to, kto ma zastępować monarchę, spierali się prymas Jakub Uchański i marszałek wielki koronny, protestant Jan Firlej; zwyciężył prymas. Szlachta w województwach zawiązała konfederacje kapturowe, by utrzymać porządek. Sejm konwokacyjny w Warszawie (styczeń 1573 r.) wyznaczył elekcję pod Warszawą, przyjął zasadę viritim, zgodną z dążeniami średniej szlachty, i uchwalił konfederację warszawską. Wybór Mazowsza, pełnego drobnej katolickiej szlachty, sprzyjał kandydatowi katolickiemu.

23.Konfederacja warszawska (1573)

Akt uchwalony 28 stycznia 1573 r. na sejmie konwokacyjnym. Politycznie był związkiem stanów, które zobowiązały się zachować jedność państwa, wspólnie wybrać króla i utrzymać porządek w bezkrólewiu. Wyznaniowo gwarantował pokój między różniącymi się w wierze: szlachta różnych wyznań miała się nie prześladować ani nie karać za wiarę. Tłem była noc św. Bartłomieja (1572) i obawa przed wojną religijną. Z biskupów podpisał go tylko Franciszek Krasiński. Postanowienia weszły do artykułów henrykowskich, więc zaprzysięgali je kolejni królowie; stały się prawną podstawą tolerancji.

24.Artykuły henrykowskie a pacta conventa; prawo wypowiedzenia posłuszeństwa

Artykuły henrykowskie (1573) to stały zbiór zasad ustroju, taki sam dla każdego króla: wolna elekcja i zakaz wyznaczania następcy za życia władcy, sejm zwoływany co dwa lata na sześć tygodni, zgoda sejmu na nowe podatki i pospolite ruszenie, senatorowie rezydenci przy królu, pokój religijny. Zawierały też prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, który łamie prawa. Pacta conventa to osobiste zobowiązania konkretnego elekta, inne przy każdej elekcji; Henryk Walezy przyrzekł m.in. sojusz z Francją, flotę na Bałtyku i spłatę długów Zygmunta Augusta. Oba akty elekt zaprzysięgał.

25.Bezkrólewie: etapy od śmierci króla do koronacji

Bezkrólewie (interregnum) to okres od śmierci, abdykacji lub ucieczki króla do koronacji następcy. Jego przebieg ustalił się po 1572 r.: 1) prymas jako interrex obejmuje zastępstwo i zwołuje sejmiki; 2) szlachta zawiązuje konfederacje kapturowe i powołuje sądy kapturowe; 3) sejm konwokacyjny w Warszawie zabezpiecza państwo i wyznacza termin elekcji; 4) sejm elekcyjny pod Warszawą wybiera króla i układa pacta conventa; 5) elekt zaprzysięga zobowiązania; 6) sejm koronacyjny w Krakowie: koronacja i potwierdzenie praw. Całość trwała zwykle od kilku miesięcy do ponad roku.

26.Interrex - prymas jako zastępca króla

Interrex (łac. międzykról) to osoba zastępująca monarchę podczas bezkrólewia. Od pierwszego bezkrólewia funkcję tę pełnił prymas Polski, czyli arcybiskup gnieźnieński - pierwszy rangą senator. Ogłaszał śmierć króla, zwoływał sejmiki i sejm konwokacyjny, przewodniczył senatowi, reprezentował państwo wobec obcych dworów, a na polu elekcyjnym mianował (nominował) wybranego króla; zwykle też go koronował. Nie miał pełni władzy królewskiej: nie rozdawał urzędów ani królewszczyzn. Gdy prymas popierał innego kandydata, zwycięskiego elekta koronował inny biskup, np. kujawski w latach 1576 i 1697.

27.Konfederacje kapturowe i sądy kapturowe

Wraz ze śmiercią króla ustawały sądy działające w jego imieniu. Szlachta zbierała się więc na sejmikach i zawiązywała konfederacje kapturowe (kaptury) - związki dla utrzymania bezpieczeństwa i porządku w województwie. Konfederacje powoływały sądy kapturowe: nadzwyczajne sądy czasu bezkrólewia, które w przyspieszonym trybie karały naruszenia spokoju publicznego, np. zajazdy i rozboje. Działały do koronacji nowego władcy. Nazwę wywodzi się zwykle od kaptura - oznaki żałoby po królu. Sądy kapturowe zniesiono w 1768 r.; odtąd zwykłe sądy miały działać także w bezkrólewiu.

28.Sejm konwokacyjny

Pierwszy z trzech sejmów bezkrólewia, zwoływany przez prymasa do Warszawy (pierwszy raz w styczniu 1573 r.). Jego zadaniem było zabezpieczenie państwa na czas bez króla: zatwierdzał kaptury, dbał o obronę granic i skarb, wyznaczał termin, miejsce i zasady elekcji. Zwykle zawiązywał konfederację generalną, tzw. kaptur generalny. Mógł też zawęzić krąg kandydatów albo uchwalić reformy: konwokacja 1733 r. wykluczyła cudzoziemców, żądając króla Polaka i katolika, a konwokacja 1764 r., opanowana przez Czartoryskich, przeprowadziła pierwsze reformy skarbu, wojska i obrad sejmowych.

29.Sejm elekcyjny: elekcja viritim i pole elekcyjne na Woli

Drugi sejm bezkrólewia: wybór króla. Elekcja viritim oznaczała, że każdy szlachcic mógł przybyć i osobiście oddać głos; w praktyce zjeżdżało od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osób, najliczniej z Mazowsza. Pierwsza elekcja (1573) odbyła się pod wsią Kamion na prawym brzegu Wisły, późniejsze zwykle na polu pod wsią Wola. Senatorowie obradowali w drewnianej szopie, posłowie w otoczonym okopem kole rycerskim, a szlachta stała województwami. Słuchano posłów kandydatów, układano pacta conventa i zbierano głosy województwami. Króla zwykle mianował prymas, a wybór ogłaszał marszałek wielki koronny.

30.Sejm koronacyjny

Trzeci, ostatni sejm bezkrólewia, odbywany zwyczajowo w Krakowie. Poprzedzał go zwykle pogrzeb zmarłego króla na Wawelu. W katedrze wawelskiej elekt zaprzysięgał artykuły henrykowskie i pacta conventa, po czym był koronowany, z reguły przez prymasa. Następnie odbierał hołd mieszczan krakowskich i potwierdzał prawa i przywileje, a sejm uchwalał konstytucje. Dopiero koronacja kończyła bezkrólewie i dawała elektowi pełnię władzy. Od zwyczaju odstąpiono dwukrotnie: Stanisław Leszczyński (1705) i Stanisław August Poniatowski (1764) koronowali się w Warszawie, w kolegiacie św. Jana.

31.Henryk Walezy: elekcja 1573 r. i ucieczka 1574 r.

Do pierwszej wolnej elekcji stanęli m.in. Henryk Walezy, brat króla Francji, arcyksiążę Ernest Habsburg, car Iwan IV Groźny i król Szwecji Jan III Waza; mówiono też o kandydacie rodzimym, tzw. Piaście. Dzięki zabiegom posła Jeana de Monluca i niechęci szlachty do Habsburgów w maju 1573 r. wybrano Henryka. Zobowiązania zaprzysiągł w Paryżu, koronował się w Krakowie w lutym 1574 r., lecz zwlekał z potwierdzeniem artykułów. Na wieść o śmierci brata, Karola IX, w czerwcu 1574 r. potajemnie wyjechał objąć tron francuski. Gdy nie wrócił w wyznaczonym terminie, w 1575 r. ogłoszono bezkrólewie.

32.Podwójna elekcja 1575 r.: Anna Jagiellonka i Stefan Batory czy Maksymilian II

Na elekcji w grudniu 1575 r. senatorowie z prymasem Jakubem Uchańskim ogłosili królem cesarza Maksymiliana II Habsburga. Szlachta z Janem Zamoyskim nie chciała Habsburga: obwołała królem Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta Augusta, i przeznaczyła jej na męża księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego. Zdecydowała szybkość: Batory przybył do Krakowa, poślubił Annę i 1 maja 1576 r. został koronowany przez biskupa kujawskiego. Maksymilian II zmarł w 1576 r., co zakończyło spór. Batory potwierdził artykuły henrykowskie; Gdańsk, popierający Habsburga, uznał go dopiero po wojnie (1577).

33.Zygmunt III Waza: podwójna elekcja 1587 r. i bitwa pod Byczyną (1588)

Po śmierci Stefana Batorego (1586) szlachta znów się podzieliła. Stronnictwo kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego oraz królowej wdowy Anny Jagiellonki wybrało w sierpniu 1587 r. królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę, siostrzeńca Zygmunta Augusta. Zborowscy, wrodzy Zamoyskiemu, ogłosili królem arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Arcyksiążę wkroczył z wojskiem, lecz nie zdobył Krakowa, gdzie w grudniu 1587 r. koronowano Zygmunta. W styczniu 1588 r. Zamoyski rozbił arcyksięcia pod Byczyną na Śląsku i wziął do niewoli; układ będzińsko-bytomski (1589) zobowiązał Habsburga do zrzeczenia się korony.

34.Elekcje Wazów: Władysław IV (1632) i Jan Kazimierz (1648); abdykacja 1668 r.

Choć tron był elekcyjny, szlachta trzykrotnie wybrała Wazów, ceniąc ciągłość i ich pokrewieństwo z Jagiellonami. Po śmierci Zygmunta III (1632) jego syn Władysław IV został wybrany szybko i zgodnie. Gdy zmarł w maju 1648 r., trwało już powstanie Chmielnickiego; o tron ubiegali się jego przyrodni bracia Jan Kazimierz i Karol Ferdynand, a po ustąpieniu drugiego wybrano w listopadzie 1648 r. Jana Kazimierza. Jego plan elekcji vivente rege wywołał rokosz Jerzego Lubomirskiego (1665-1666). Zniechęcony król abdykował w 1668 r. i wyjechał do Francji; na nim skończyła się polska linia Wazów.

35.Królowie rodacy: Michał Korybut Wiśniowiecki (1669) i Jan III Sobieski (1674)

Po abdykacji Jana Kazimierza o tron zabiegali kandydaci cudzoziemscy, wspierani przez Francję i Habsburgów. Szlachta, zrażona przekupstwem i intrygami magnatów, w 1669 r. niespodziewanie obwołała królem „Piasta”, czyli rodaka: Michała Korybuta Wiśniowieckiego, syna Jeremiego, wsławionego walkami z Kozakami. Król uchodzi za słabego władcę, a kraj podzielił się na obóz dworski i profrancuskich malkontentów. Po jego śmierci (1673) wybrano w 1674 r. hetmana wielkiego koronnego Jana Sobieskiego, świeżo po zwycięstwie nad Turkami pod Chocimiem. Jan III Sobieski koronował się dopiero w 1676 r.

36.August II Mocny, Stanisław Leszczyński i August III: elekcje 1697, 1704 i 1733

W 1697 r. kandydatem większości był francuski książę Conti, lecz mniejszość ogłosiła królem elektora saskiego Fryderyka Augusta. Sas przeszedł na katolicyzm, szybko wkroczył z wojskiem i koronował się jako August II Mocny. W czasie wojny północnej Szwedzi doprowadzili w 1704 r. do elekcji Stanisława Leszczyńskiego; po klęsce Szwedów pod Połtawą (1709) August II wrócił. W 1733 r. większość znów wybrała Leszczyńskiego, teścia króla Francji, ale wojska rosyjskie wymusiły elekcję Augusta III. Wybuchła wojna o sukcesję polską (1733-1735); wygrał ją Sas, a Leszczyński otrzymał Lotaryngię.

37.Stanisław August Poniatowski: ostatnia elekcja (1764)

Po śmierci Augusta III (1763) Rosja i Prusy porozumiały się w sprawie polskiego tronu. Katarzyna II poparła Stanisława Poniatowskiego, stolnika litewskiego, związanego z Familią Czartoryskich. Wojska rosyjskie weszły do kraju, a przeciwnicy Familii zostali rozbici albo opuścili Warszawę. Sejm konwokacyjny pod laską Adama Kazimierza Czartoryskiego uchwalił pierwsze reformy skarbu i wojska. 7 września 1764 r. na Woli, przy kilku tysiącach szlachty i pod osłoną wojsk rosyjskich, Poniatowski został wybrany jednomyślnie. Koronował się 25 listopada 1764 r. w Warszawie jako Stanisław August.

38.Bilans wolnej elekcji: argumenty obrońców

Szlachta uważała wolną elekcję za jeden z filarów złotej wolności. Argumenty obrońców: 1) udział ogółu szlachty - król panował z woli obywateli, a nie z samego urodzenia; 2) kontrola władcy - elekt zawierał z narodem szlacheckim umowę (artykuły henrykowskie, pacta conventa), a jej złamanie uprawniało do wypowiedzenia posłuszeństwa, co chroniło przed absolutyzmem; 3) można było wybrać kandydata zdolnego i zasłużonego, czego przykładem są Stefan Batory i Jan III Sobieski; 4) pacta conventa pozwalały uzyskać dla państwa sojusze i inne korzyści. W historiografii ocenia się ją różnie.

39.Bilans wolnej elekcji: argumenty krytyków

Krytycy, zwłaszcza reformatorzy XVIII w. (np. Staszic i Kołłątaj), wskazywali: 1) obce wpływy - o tron zabiegały dwory Habsburgów, Francji, Szwecji, Saksonii i Rosji, a w XVIII w. o wyniku decydowały obce wojska; 2) przekupstwo - kandydaci kupowali poparcie pieniędzmi i obietnicami; 3) podwójne elekcje (1575, 1587, 1697, 1733), kończące się walką zbrojną; 4) osłabienie władzy królewskiej - elekt płacił za koronę ustępstwami, a władca cudzoziemiec często stawiał interes dynastii ponad interes Rzeczypospolitej; 5) bezkrólewia paraliżowały państwo; 6) w praktyce elekcją kierowali magnaci.

40.Zniesienie wolnej elekcji: Konstytucja 3 maja 1791 r. i dziedziczność tronu

Sąsiadom zależało na utrzymaniu wolnej elekcji: prawa kardynalne z 1768 r., gwarantowane przez Katarzynę II, zaliczały ją wraz z liberum veto do nienaruszalnych zasad ustroju. Zniosła ją dopiero Konstytucja 3 maja 1791 r., wprowadzając dziedziczność tronu w dynastii saskiej: po śmierci Stanisława Augusta koronę miał objąć elektor saski Fryderyk August, wnuk Augusta III. Elekcja miała wrócić tylko w razie wygaśnięcia dynastii. Konstytucja zniosła też liberum veto. Reformę przekreśliły wojna z Rosją (1792) i drugi rozbiór; Stanisław August pozostał ostatnim królem elekcyjnym.