Olimpiada Historyczna - starożytny Bliski Wschód i pierwsi Piastowie

1.Rewolucja neolityczna i Żyzny Półksiężyc

Rewolucja neolityczna to przejście od gospodarki przyswajającej (łowiectwo, zbieractwo) do wytwórczej: uprawy roli i hodowli. Zaczęła się ok. 10 tys. lat p.n.e. na Bliskim Wschodzie, w strefie Żyznego Półksiężyca - łuku ziem od Palestyny i Syrii przez pogórza Taurusu i Zagrosu po Mezopotamię. Udomowiono tam pszenicę i jęczmień oraz kozy, owce i bydło. Skutki: osiadły tryb życia, nadwyżki żywności, wzrost zaludnienia, stałe osady (Jerycho), rozwój rzemiosła, podział pracy i nierówności majątkowe. Proces trwał tysiące lat - rewolucją jest ze względu na skutki, nie tempo.

2.Cywilizacje rzeczne, irygacja i rewolucja urbanistyczna

Pierwsze cywilizacje powstały w dolinach wielkich rzek: w Mezopotamii (nad Tygrysem i Eufratem) i w Egipcie (nad Nilem). Wylewy nanosiły żyzny muł, ale przy skąpych opadach rolnictwo wymagało irygacji - kanałów, grobli i zbiorników. Ich budowa i utrzymanie wymuszały organizację pracy wielu ludzi, a więc władzę, urzędników i ewidencję. W IV tysiącleciu p.n.e. w południowej Mezopotamii nastąpiła rewolucja urbanistyczna: powstały miasta ze świątynią, murami, rzemiosłem i handlem. Nil wylewał regularnie, Tygrys i Eufrat gwałtownie; Egipt chroniły pustynie, Mezopotamia była otwarta na najazdy.

3.Sumerowie: miasta-państwa Ur, Uruk i Lagasz. Akad i Sargon Wielki

Sumerowie zamieszkali południową Mezopotamię w IV tysiącleciu p.n.e.; ich pochodzenie jest nieznane. Nie stworzyli jednego państwa, lecz miasta-państwa, m.in. Ur, Uruk i Lagasz. Każde obejmowało miasto z okolicznymi polami, miało własnego władcę i boga opiekuna, a ośrodkiem gospodarki była świątynia gromadząca i rozdzielająca plony. Miasta rywalizowały o ziemię i wodę. W XXIV w. p.n.e. podbił je Sargon Wielki, władca semickiego Akadu - twórca pierwszego imperium Mezopotamii. Po jego upadku Sumer odrodził się pod władzą królów z Ur, a ok. 2000 p.n.e. ostatecznie utracił samodzielność.

4.Pismo klinowe i Epos o Gilgameszu

Pismo powstało w sumeryjskim Uruk w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. z potrzeb gospodarki świątynnej: zapisywano dostawy, zapasy i należności. Najpierw było obrazkowe, potem przybrało postać klinów odciskanych trzcinowym rylcem w wilgotnej glinianej tabliczce - stąd pismo klinowe. Liczyło kilkaset znaków, więc pisarzy kształcono latami. Przejęli je Akadowie, Babilończycy, Asyryjczycy i Hetyci. Epos o Gilgameszu, najsłynniejszy utwór Mezopotamii, opowiada o królu Uruk, jego przyjaźni z Enkidu i daremnym poszukiwaniu nieśmiertelności; zawiera opowieść o potopie podobną do biblijnej.

5.Osiągnięcia Sumerów: ziggurat, koło, system sześćdziesiątkowy

Ziggurat to schodkowa wieża świątynna z cegły, ze świątynią bóstwa na szczycie - w odróżnieniu od piramidy nie był grobowcem. Jeden z najlepiej zachowanych stoi w Ur (koniec III tysiąclecia p.n.e.). Sumerom przypisuje się upowszechnienie koła (koło garncarskie i wóz, IV tysiąclecie p.n.e.), pługa i wyrobów z brązu. Liczyli w systemie sześćdziesiątkowym, o podstawie 60 - po nim pozostał podział godziny na 60 minut, minuty na 60 sekund i kąta pełnego na 360 stopni. W Sumerze spisano też najstarsze znane zbiory praw, m.in. prawa Ur-Nammu z Ur (ok. 2100 p.n.e.), starsze od kodeksu Hammurabiego.

6.Babilon: Hammurabi i jego kodeks, zasada talionu

Hammurabi, król Babilonu w XVIII w. p.n.e., zjednoczył Mezopotamię. Jego kodeks - 282 paragrafy wyryte na kamiennej steli - ma charakter kazuistyczny: opisuje konkretne przypadki i kary. Opiera się na zasadzie talionu (odwetu): kara odpowiada wyrządzonej krzywdzie. Stosowano ją jednak między równymi - kary zależały od stanu sprawcy i ofiary: pełnoprawnych wolnych, wolnych niższej kategorii i niewolników; krzywdę osoby niższego stanu wynagradzano zwykle grzywną w srebrze. Kodeks nie był najstarszy, ale utrwalił zasadę prawa spisanego, publicznie znanego, którego strzeże władca.

7.Asyria: imperium militarne, Niniwa i biblioteka Asurbanipala

Asyria, państwo w północnej Mezopotamii, w IX-VII w. p.n.e. stała się imperium militarnym. Jej siłą była stała armia: piechota z żelazną bronią, jazda, rydwany i machiny oblężnicze. Asyryjczycy podbili Babilonię, Syrię, Fenicję, królestwo Izraela (722 p.n.e.) i przejściowo Egipt. Władzę utrzymywali terrorem, trybutami i masowymi przesiedleniami ludności. Król Asurbanipal (VII w. p.n.e.) zgromadził w Niniwie bibliotekę tysięcy glinianych tabliczek - dzięki niej znamy m.in. Epos o Gilgameszu. W 612 p.n.e. Babilończycy i Medowie zdobyli Niniwę, a ok. 609 p.n.e. imperium ostatecznie upadło.

8.Państwo nowobabilońskie: Nabuchodonozor II. Astronomia i matematyka Babilonu

Po upadku Asyrii hegemonię przejęło państwo nowobabilońskie (chaldejskie, 626-539 p.n.e.). Nabuchodonozor II (VI w. p.n.e.) w 586 p.n.e. zdobył Jerozolimę, zburzył świątynię i uprowadził ludność Judy - to niewola babilońska. Rozbudował Babilon (Brama Isztar, wielki ziggurat); tradycja przypisuje mu też wiszące ogrody. W 539 p.n.e. miasto zajął Cyrus II. Astronomia i matematyka Babilonu: kapłani systematycznie obserwowali niebo, przewidywali zaćmienia, wyróżnili znaki zodiaku i ułożyli kalendarz oparty na fazach Księżyca; znali ułamki, potęgi, pierwiastki i zapis pozycyjny liczb.

9.Egipt: Stare, Średnie i Nowe Państwo

Ok. 3100 p.n.e. Górny i Dolny Egipt połączono w jedno państwo (tradycja przypisuje to Menesowi). Stare Państwo (ok. 2700-2200 p.n.e., stolica Memfis) to epoka silnej władzy i budowy piramid. Średnie Państwo (ok. 2050-1750 p.n.e.) stworzyli władcy z Teb: odbudowali jedność i ruszyli na Nubię. Nowe Państwo (ok. 1550-1070 p.n.e.) było imperium sięgającym Syrii i Nubii - czasy Hatszepsut, Totmesa III, Echnatona i Ramzesa II. Dzielą je okresy przejściowe, gdy władza centralna słabła. Później władali nim m.in. Persowie (od 525 p.n.e.), Aleksander Wielki (332 p.n.e.) i Rzym (od 30 p.n.e.).

10.Faraon i państwo egipskie: władza, administracja, społeczeństwo

Faraon był władcą despotycznym i zarazem istotą boską: uważano go za wcielenie Horusa i syna boga słońca Re. Był właścicielem ziemi, najwyższym kapłanem, wodzem i sędzią, strażnikiem ładu świata. W jego imieniu rządził wezyr, kraj dzielił się na nomy z nomarchami, a pisarze prowadzili spisy ludności, pól i zbiorów oraz ściągali podatki w naturze. Duże wpływy i majątki mieli kapłani. Większość ludności stanowili chłopi, zobowiązani do danin i robót publicznych; niżej stali niewolnicy, głównie jeńcy. Piramidy wznosili głównie chłopi i opłacani robotnicy, nie niewolnicy.

11.Religia politeistyczna Egiptu, mumifikacja, piramidy w Gizie i reforma Echnatona

Egipcjanie byli politeistami: czcili m.in. Re (słońce), Amona, Ozyrysa (władcę zaświatów), Izydę, Horusa i Anubisa. Wierzyli w życie pozagrobowe i sąd Ozyrysa; ciało miało przetrwać dla duszy - stąd mumifikacja i wyposażone grobowce. Najsłynniejsze to piramidy w Gizie faraonów Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa (Stare Państwo, XXVI w. p.n.e.). W XIV w. p.n.e. Amenhotep IV wprowadził kult jednego boga - Atona, tarczy słonecznej, przyjął imię Echnaton i przeniósł stolicę do Achetaton, co uderzyło w potężnych kapłanów Amona. Za Tutanchamona wrócono do dawnych kultów.

12.Hieroglify, papirus i nauka Egiptu: kalendarz słoneczny i medycyna

Hieroglify to pismo egipskie ze znakami wyrazowymi i dźwiękowymi; na co dzień używano uproszczonych odmian - hieratyki i demotyki. Pisano na papirusie - materiale z łodyg rośliny rosnącej nad Nilem. Hieroglify odczytał w 1822 r. Jean-François Champollion dzięki Kamieniowi z Rosetty (odkrytemu w 1799 r.) z tym samym tekstem zapisanym hieroglifami, demotyką i po grecku. Egipcjanie stworzyli kalendarz słoneczny: 365 dni, czyli 12 miesięcy po 30 dni i 5 dni dodatkowych. Mumifikacja sprzyjała poznaniu anatomii; medycyna znała zabiegi chirurgiczne i leki opisane w papirusach.

13.Fenicjanie: żegluga i kolonie, Kartagina, purpura, alfabet

Fenicjanie zamieszkiwali wąski pas wybrzeża dzisiejszego Libanu. Nie stworzyli jednego państwa, lecz miasta-państwa, m.in. Tyr, Sydon i Byblos. Brak ziemi uprawnej i dostęp do drewna cedrowego skierowały ich ku morzu: słynęli jako żeglarze i kupcy. Handlowali drewnem, szkłem i tkaninami barwionymi purpurą, drogim barwnikiem ze ślimaków morskich. Nad Morzem Śródziemnym zakładali faktorie i kolonie, m.in. Kartaginę (według tradycji założoną przez Tyr w IX w. p.n.e.). Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. upowszechnili alfabet - 22 znaki spółgłoskowe, do których Grecy dodali samogłoski.

14.Hetyci: żelazo, bitwa pod Kadesz i traktat pokojowy z Egiptem

Hetyci, lud indoeuropejski, stworzyli w II tysiącleciu p.n.e. silne państwo w Anatolii (stolica Hattusa). Tradycyjnie przypisuje się im upowszechnienie wytopu żelaza; ich siłą były rydwany. O Syrię rywalizowali z Egiptem. W XIII w. p.n.e. pod Kadesz starły się wojska Ramzesa II i króla Muwatallisa; bitwa była nierozstrzygnięta, choć Ramzes II ogłosił triumf. Kilkanaście lat później Ramzes II i Hattusilis III zawarli traktat pokojowy - jeden z najstarszych znanych, zachowany w wersji obu stron: pokój, sojusz obronny i wydawanie zbiegów. Państwo Hetytów upadło ok. 1200 p.n.e.

15.Dzieje starożytnego Izraela: od Abrahama do niewoli babilońskiej

Według Biblii praojciec Izraelitów Abraham przybył z Mezopotamii do Kanaanu, a Mojżesz wyprowadził ich z Egiptu i otrzymał Dekalog. Ok. 1000 p.n.e. w Palestynie powstało królestwo: Saul, Dawid (uczynił Jerozolimę stolicą) i Salomon (zbudował świątynię). Po śmierci Salomona (ok. 930 p.n.e.) rozpadło się na Izrael na północy i Judę na południu. Izrael podbiła Asyria w 722 p.n.e., Judę - Nabuchodonozor II: w 586 p.n.e. zburzył świątynię i uprowadził ludność do Babilonii. Niewola babilońska skończyła się w 538 p.n.e., gdy Cyrus II pozwolił Żydom wrócić i odbudować świątynię.

16.Judaizm: monoteizm, przymierze i Biblia

Judaizm to najstarsza z wielkich religii monoteistycznych: Izraelici czcili jednego Boga, Jahwe, którego nie wolno przedstawiać na wizerunkach. Podstawą wiary jest przymierze Boga z narodem wybranym i prawo: Dekalog oraz Tora (Pięcioksiąg). Biblia hebrajska - Tora, Prorocy i Pisma - odpowiada w zasadzie Staremu Testamentowi chrześcijan. W niewoli babilońskiej, bez świątyni, wzrosła rola Tory i wspólnej modlitwy (z czego wyrosła synagoga), co pozwoliło zachować tożsamość bez własnego państwa. Z judaizmu wyrosło chrześcijaństwo, nawiązuje do niego także islam.

17.Persja Achemenidów: Cyrus II Wielki i tolerancja wobec ludów podbitych

Persowie, lud indoeuropejski z Wyżyny Irańskiej, stworzyli w VI w. p.n.e. największe imperium starożytnego Wschodu pod władzą Achemenidów. Cyrus II Wielki pokonał Medów, podbił Lidię króla Krezusa i w 539 p.n.e. zajął Babilon; jego syn Kambyzes opanował Egipt (525 p.n.e.), a Dariusz I rozszerzył państwo od Indusu po Trację. Persów cechowała tolerancja wobec ludów podbitych: zostawiali im religię, obyczaje, prawa i miejscowe elity w zamian za lojalność, podatki i kontyngenty wojskowe - inaczej niż Asyryjczycy. Imperium upadło po podbojach Aleksandra Wielkiego (334-330 p.n.e.).

18.Dariusz I: satrapie, Droga Królewska i zaratusztrianizm

Dariusz I (przełom VI i V w. p.n.e.) podzielił imperium perskie na około 20 satrapii - prowincji z satrapą (namiestnikiem) odpowiedzialnym za administrację, sądy i podatki; wojskiem dowodził osobny dowódca, a obu nadzorowali królewscy kontrolerzy, co utrudniało bunty. Satrapie płaciły stały trybut. Łączność zapewniała poczta konna na drogach, zwłaszcza Droga Królewska z Suzy do Sardes (ponad 2000 km). Dariusz wprowadził złotą monetę - darejkę. Religią Persów był zaratusztrianizm, przypisywany Zaratusztrze: dualizm, czyli walka dobra (Ahura Mazda) ze złem; świętą księgą jest Awesta.

19.Dziedzictwo Bliskiego Wschodu (1): pismo i alfabet, prawo spisane, państwo i biurokracja

Pismo (klinowe w Sumerze, hieroglify w Egipcie) powstało dla administracji, a umożliwiło trwały przekaz wiedzy, prawa i literatury; jego wynalezienie to umowny początek historii. Alfabet fenicki ograniczył zapis do dwudziestu kilku znaków; przez Greków i Rzymian dał początek alfabetowi łacińskiemu. Prawo spisane (prawa Ur-Nammu, kodeks Hammurabiego) dało normy stałe i jawne zamiast dowolności sędziego. Starożytny Wschód stworzył też model państwa: monarchię z biurokracją, podatkami, spisami i prowincjami (nomy, satrapie), a w Persji - wzór wieloetnicznego imperium z drogami, pocztą i monetą.

20.Dziedzictwo (2): miary czasu i kalendarz, matematyka i astronomia, architektura, monoteizm

Miary czasu i kalendarz: z Mezopotamii - rachuba sześćdziesiątkowa (60 minut, 360 stopni), z Egiptu - rok słoneczny liczący 365 dni, na którym Rzym oparł kalendarz juliański, dodając rok przestępny. Matematyka i astronomia: geometria (pomiar pól, budownictwo), ułamki, obserwacje nieba, zodiak, przewidywanie zaćmień - korzystali z nich Grecy. Architektura monumentalna: zigguraty, piramidy, świątynie i pałace pokazywały potęgę władcy i bogów oraz sprawność państwa. Religie monoteistyczne: judaizm Izraela dał podstawę chrześcijaństwu i wpłynął na islam. Także koło, irygacja i metalurgia żelaza.

21.Geneza państwa polskiego: plemiona, plemię Polan i grody Wielkopolski

W IX-X w. ziemie polskie zamieszkiwały plemiona słowiańskie, m.in. Polanie (Wielkopolska), Wiślanie (okolice Krakowa), Ślężanie i Mazowszanie. Tradycyjnie przyjmuje się, że państwo stworzyło plemię Polan pod władzą Piastów, choć nazwa Polan pojawia się w źródłach dopiero ok. 1000 r. Archeologia pokazuje, że w pierwszej połowie X w. w Wielkopolsce szybko wzniesiono sieć potężnych grodów - Gniezno, Poznań, Ostrów Lednicki, Giecz - a wiele starszych grodów plemiennych spalono. Świadczy to o szybkiej budowie państwa drogą podboju. Sprzyjało jej położenie z dala od granic cesarstwa.

22.Źródła do dziejów pierwszych Piastów: Ibrahim ibn Jakub, Widukind, Thietmar, Gall Anonim

Ibrahim ibn Jakub, podróżnik z arabskiej Hiszpanii, ok. 965 r. opisał państwo Mieszka jako najrozleglejsze z krajów Słowian, z drużyną 3000 pancernych na utrzymaniu władcy. Widukind z Korbei, saski kronikarz, opisał najwcześniejsze znane walki Mieszka (lata 60. X w.). Thietmar, biskup Merseburga, pisał kronikę w latach 1012-1018: bliski wydarzeniom, ale niechętny Chrobremu. Gall Anonim pisał dopiero na początku XII w. na dworze Bolesława Krzywoustego: opierał się na tradycji dworskiej i idealizował Chrobrego. Dlatego przekazy trzeba zestawiać i pytać, kto, kiedy i po co pisał.

23.Mieszko I (ok. 960-992): państwo u progu chrztu i kierunki polityki

Mieszko I to pierwszy historyczny władca Polski; jego przodków (Siemowit, Lestek, Siemomysł) znamy tylko z tradycji zapisanej przez Galla Anonima. Dynastię Piastów większość historyków uważa za miejscową. Ok. 960 r. władał Wielkopolską i Kujawami, zapewne też Mazowszem; dokładny zasięg państwa jest niepewny. Dążył do opanowania Pomorza i ujścia Odry, gdzie walczył z Wieletami - związkiem pogańskich plemion połabskich. W 965 r. zawarł sojusz z czeskim księciem Bolesławem I Srogim i poślubił jego córkę Dobrawę - sojusz ten wzmacniał go wobec Wieletów i otwierał drogę do chrztu.

24.Chrzest Mieszka I (966) i jego przyczyny. Dobrawa

W 966 r. Mieszko I przyjął chrzest w obrządku łacińskim; miejsce i dokładny dzień nie są znane. Przyczyny polityczne: wejście do grona chrześcijańskich władców Europy, mocniejsza pozycja wobec cesarstwa i saskich margrabiów, sojusz z Czechami. Przyczyny wewnętrzne: jedna religia jako spoiwo ziem o różnych kultach plemiennych i sakralne uzasadnienie władzy księcia. Kronikarze (Thietmar, Gall Anonim) podkreślają rolę Dobrawy. Chrzest za pośrednictwem Czech tłumaczy się tradycyjnie chęcią uniknięcia zależności od Kościoła niemieckiego; historycy oceniają to różnie.

25.Skutki chrztu. Biskupstwo misyjne w Poznaniu (968, Jordan)

W 968 r. powstało pierwsze biskupstwo na ziemiach polskich - misyjne, z siedzibą w Poznaniu; biskupem został Jordan, a po nim Unger. Zdaniem większości historyków podlegało wprost papieżowi, a nie arcybiskupstwu w Magdeburgu. Skutki chrztu: państwo weszło do kręgu cywilizacji łacińskiej, a Mieszko stał się partnerem chrześcijańskich władców; władza księcia zyskała sankcję religijną; z duchownymi przyszły pismo, łacina i murowane budownictwo. Chrystianizacja ludności trwała jednak pokolenia - chrzest władcy był jej początkiem, o czym świadczy reakcja pogańska w latach 30. XI w.

26.Mieszko I a cesarstwo: trybut, bitwa pod Cedynią (972), zjazd w Kwedlinburgu, Oda

Mieszko I współpracował z cesarzem Ottonem I i - według Thietmara - płacił mu trybut z części ziem (po rzekę Wartę); charakter tej zależności jest sporny. W 972 r. saski margrabia Hodon najechał państwo Mieszka i poniósł klęskę pod Cedynią, gdzie walczył też brat księcia Czcibor. Spór rozsądził cesarz w 973 r. na zjeździe w Kwedlinburgu; Mieszko musiał oddać syna Bolesława jako zakładnika. W sporach o tron niemiecki popierał Henryka Kłótnika, potem uznał Ottona III i wraz z Sasami walczył ze Słowianami połabskimi. Po śmierci Dobrawy (977) poślubił Odę, córkę saskiego margrabiego Dytryka.

27.Rozwój terytorialny państwa Mieszka I: przyłączenie Pomorza, Śląska i Małopolski

Pomorze: tradycyjnie przyjmuje się, że Mieszko opanował je w latach 60. i 70. X w.; zwycięstwo pod Cedynią (972) obroniło władzę nad ujściem Odry. Dało to dostęp do Bałtyku i zyski z handlu. Śląsk: gdy po śmierci Dobrawy sojusz z Czechami wygasł, Mieszko ok. 990 r., wspierany przez cesarstwo, odebrał go czeskiemu Bolesławowi II. Małopolska z Krakowem: zwykle przyjmuje się, że zajął ją pod koniec panowania, ale zdaniem części historyków uczynił to dopiero Bolesław Chrobry. Pod koniec X w. państwo sięgało od Bałtyku po Sudety i Karpaty - było znacznie większe niż ok. 960 r.

28.Dokument Dagome iudex (ok. 991)

Dagome iudex to dokument z końca panowania Mieszka I: władca nazwany Dagome, jego żona Oda i ich synowie Mieszko i Lambert oddają państwo pod opiekę św. Piotra, czyli papiestwa. Oryginał zaginął - znamy go z regestu (streszczenia) spisanego w Rzymie pod koniec XI w. przez autora, który nie wiedział już, o jaki kraj chodzi. Tekst zawiera najstarszy opis granic państwa z ośrodkiem w Gnieźnie; nie pada w nim nazwa Polska. Pominięto najstarszego syna, Bolesława. Cel jest sporny: tradycyjnie wskazuje się zabezpieczenie praw Ody i jej synów oraz papieską ochronę państwa.

29.Bolesław Chrobry (992-1025): objęcie władzy, misja i śmierć św. Wojciecha (997)

Bolesław, syn Mieszka I i Dobrawy, po śmierci ojca wygnał macochę Odę i przyrodnich braci, jednocząc państwo w swoim ręku. W 997 r. przyjął Wojciecha z czeskiego rodu Sławnikowiców, biskupa Pragi i przyjaciela Ottona III, i wsparł jego misję do pogańskich Prusów. Wojciech zginął 23 kwietnia 997 r.; książę wykupił ciało i złożył je w Gnieźnie, a w 999 r. papież Sylwester II ogłosił męczennika świętym. Bolesław zyskał sławę opiekuna misji i relikwie własnego świętego - argument za utworzeniem arcybiskupstwa. Arcybiskupem został brat Wojciecha, Radzim Gaudenty.

30.Zjazd gnieźnieński (1000): Otton III u grobu św. Wojciecha

W marcu 1000 r. cesarz Otton III przybył do Gniezna jako pielgrzym do grobu św. Wojciecha. Ogłoszono wtedy, za zgodą papieża Sylwestra II, utworzenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego (Radzim Gaudenty) i podległych mu biskupstw w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; biskup poznański Unger pozostał początkowo poza metropolią. Według Galla Anonima cesarz włożył Bolesławowi na głowę swój diadem i dał mu kopię włóczni św. Maurycego. Bolesław został zwolniony z trybutu i uzyskał wpływ na obsadę biskupstw, a cesarzowi podarował relikwię św. Wojciecha i oddział 300 pancernych.

31.Znaczenie zjazdu gnieźnieńskiego i uniwersalistyczna idea Ottona III

Otton III (cesarz 996-1002) chciał odnowić cesarstwo rzymskie jako wspólnotę chrześcijańskich ludów: Italii, Galii, Germanii i Słowiańszczyzny; w Bolesławie widział władcę tej ostatniej i współpracownika cesarstwa. Dla Polski zjazd oznaczał: własną metropolię, czyli niezależność od Kościoła niemieckiego i możliwość koronacji przez swojego arcybiskupa; uznanie samodzielności władcy; biskupstwa wiążące z Gnieznem Małopolskę, Śląsk i Pomorze. Czy nałożenie diademu było koronacją, jest sporne - większość historyków widzi w nim gest symboliczny. Śmierć cesarza w 1002 r. przekreśliła tę politykę.

32.Wojny z Henrykiem II (1002-1018): przyczyny i przebieg

Po śmierci Ottona III Bolesław zajął Miśnię, Milsko i Łużyce; nowy król Henryk II nadał mu w 1002 r. Milsko i Łużyce w lenno, lecz po zamachu na Bolesława w Merseburgu stosunki zerwano. W latach 1003-1004 Chrobry opanował Czechy i odmówił złożenia z nich hołdu. Henryk II sprzymierzył się z pogańskimi Wieletami. Trzy etapy wojny: do pokoju w Poznaniu (1005) Bolesław stracił Czechy, Milsko i Łużyce; w latach 1007-1013 odzyskał Milsko i Łużyce, przyznane mu w Merseburgu (1013) jako lenno; w latach 1015-1018 odparł wyprawy cesarskie (obrona Niemczy, 1017) i zawarł pokój w Budziszynie.

33.Pokój w Budziszynie (1018): Milsko i Łużyce

Pokój zawarty w styczniu 1018 r. w Budziszynie zakończył kilkunastoletnie zmagania Bolesława Chrobrego z Henrykiem II. Milsko (okolice Budziszyna) i Łużyce pozostały przy Polsce - tradycyjnie przyjmuje się, że już nie jako lenno, bo źródła nie wspominają o hołdzie. Cesarz obiecał posiłki na wyprawę ruską, a Bolesław poślubił Odę, córkę margrabiego Miśni Ekkeharda. Układ był sukcesem Chrobrego: obronił niezależność państwa wobec cesarstwa i utrzymał zdobycze na zachodzie. Ceną było wyczerpanie kraju długą wojną. Milsko i Łużyce Polska utraciła za Mieszka II, w 1031 r.

34.Wyprawa kijowska (1018) i Grody Czerwieńskie

Po śmierci Włodzimierza Wielkiego (1015) o tron kijowski walczyli jego synowie; Bolesław Chrobry poparł swego zięcia Świętopełka przeciw Jarosławowi Mądremu. W 1018 r., z posiłkami niemieckimi i węgierskimi, pobił Jarosława nad Bugiem, zajął Kijów i osadził w nim Świętopełka. Wracając, przyłączył Grody Czerwieńskie (m.in. Czerwień i Przemyśl), zajęte przez Ruś w 981 r. Sukces był nietrwały: Świętopełk wkrótce utracił tron, a Grody Czerwieńskie Ruś odebrała w 1031 r. Opowieść o wyszczerbieniu miecza na Złotej Bramie to legenda - Szczerbiec powstał dopiero w XIII w.

35.Koronacja Bolesława Chrobrego (1025) i jej znaczenie

Bolesław koronował się w Gnieźnie w 1025 r., zapewne na Wielkanoc, krótko przed śmiercią. Wykorzystał dogodny moment: w 1024 r. zmarli cesarz Henryk II i papież Benedykt VIII, a nowy król niemiecki Konrad II dopiero umacniał władzę. Zgoda papieża nie jest potwierdzona; niemieccy rocznikarze uznali koronację za uzurpację. Korona oznaczała suwerenność i równość wobec innych monarchów, sakralny charakter władzy oraz ideę niepodzielnego królestwa. W 1025 r. koronował się też jego syn Mieszko II, który po kilku latach utracił koronę. Kolejnym królem był dopiero Bolesław Śmiały (1076).

36.Monarchia patrymonialna i drużyna książęca

Monarchia patrymonialna to ustrój, w którym państwo uchodzi za dziedziczną własność (ojcowiznę) władcy i dynastii. Książę był najwyższym wodzem, sędzią i prawodawcą, rozporządzał ziemią i ludźmi, mógł też dzielić kraj między synów. Rządził przy pomocy urzędników dworskich z komesem pałacowym (palatynem) na czele i objeżdżał kraj z dworem. Podporą władzy była drużyna książęca - zawodowe, stałe wojsko utrzymywane i uzbrajane przez władcę. Uzupełniało ją pospolite ruszenie wolnej ludności. Kosztowną drużynę z czasem zastąpili wojowie osadzani na ziemi - zalążek rycerstwa.

37.System grodowy i prawo książęce: daniny i posługi, wsie służebne

Kraj dzielił się na okręgi grodowe (później kasztelanie). Gród był siedzibą załogi i urzędnika księcia, miejscem sądów i gromadzenia danin (np. Gniezno, Poznań, Kraków). Prawo książęce to ogół świadczeń należnych władcy od ludności oraz jego monopole (regalia), np. mennica i targi. Daniny składano głównie w naturze (zboże, zwierzęta); posługi to m.in. budowa grodów, stróża, podwoda (konie dla wysłanników księcia) i stan (goszczenie księcia z dworem). Wsie służebne dostarczały grodowi i dworowi określone wyroby lub usługi - ślad po nich to nazwy: Szczytniki, Grotniki, Sokolniki, Piekary.

38.Organizacja Kościoła w państwie pierwszych Piastów i jej znaczenie

Etapy: biskupstwo misyjne w Poznaniu (968), od 1000 r. metropolia - arcybiskupstwo gnieźnieńskie z biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; to ostatnie wkrótce upadło. Kościół zależał od władcy: książę fundował świątynie, utrzymywał duchownych i wpływał na obsadę biskupstw. Pierwsi duchowni byli głównie cudzoziemcami. Dla państwa Kościół był oparciem: uzasadniał władzę monarchy, dawał ludzi znających pismo i łacinę (kancelaria, dyplomacja), jednoczył ziemie o różnych tradycjach, a własna metropolia chroniła przed roszczeniami Magdeburga i otwierała drogę do korony.

39.Mieszko I a Bolesław Chrobry: co łączy, a co różni ich rządy

Łączy ich: budowa silnej władzy opartej na drużynie i grodach, ekspansja terytorialna, użycie chrześcijaństwa do umocnienia państwa (chrzest i biskupstwo misyjne u Mieszka, metropolia u Bolesława) oraz zabiegi o poparcie papiestwa. Różni: Mieszko działał ostrożnie - współpracował z cesarstwem, płacił trybut, unikał wojny z cesarzem i przyłączał ziemie sąsiednich plemion (Pomorze, Śląsk, zapewne Małopolska). Bolesław prowadził politykę mocarstwową: kilkunastoletnie wojny z Henrykiem II, ekspansja poza ziemie polskie (Milsko, Łużyce, przejściowo Czechy, Kijów), własna metropolia i korona.

40.Bilans panowania pierwszych Piastów i kryzys monarchii po 1025 r.

Mieszko I zostawił państwo zjednoczone, ochrzczone, znacznie powiększone i uznane przez sąsiadów. Bolesław Chrobry dał mu metropolię, koronę i prestiż, obronił niezależność wobec cesarstwa, ale wyczerpał kraj wojnami i zraził sąsiadów. Kryzys monarchii po 1025 r.: Mieszko II w 1031 r. uległ jednoczesnemu atakowi cesarza Konrada II i Rusi, stracił Milsko, Łużyce i Grody Czerwieńskie, a potem koronę; po jego śmierci (1034) wybuchły bunt możnych i powstanie ludowe z reakcją pogańską, a pod koniec lat 30. XI w. kraj spustoszył czeski książę Brzetysław. Państwo odbudował Kazimierz Odnowiciel.